अवभृथस्नान-तीर्थयात्रा-तेजोदर्शनम् | Avabhṛtha Bath, Tīrtha-Pilgrimage, and the Vision of Divine Radiance

Verse 1

श्रीसूत उवाच । इति स विजितमन्योर्यादवेनोपमन्योरधिगतमभिधाय ज्ञानयोगं मुनिभ्यः । प्रणतिमुपगतेभ्यस्तेभ्य उद्भावितात्मा सपदि वियति वायुः सायमन्तर्हितो ऽभूत्

શ્રીસૂત બોલ્યા—આ રીતે ઉપમન્યુ પાસેથી યાદવ (કૃષ્ણ)એ પ્રાપ્ત કરેલો મુક્તિદાયક જ્ઞાનયોગ મુનિઓને કહીને, પ્રણામપૂર્વક આવેલા તે ઋષિઓથી અંતરાત્મા ઉદ્ભાસિત થતાં વાયુ તરત જ આકાશમાં ઉડી ગયો અને સાંજ સુધી દૃષ્ટિથી અદૃશ્ય થયો।

Verse 2

ततः प्रभातसमये नैमिषीयास्तपोधनाः । सत्रान्ते ऽवभृथं कर्तुं सर्व एव समुद्ययुः

ત્યારબાદ પ્રભાત સમયે નૈમિષારણ્યના તપોધન બધા ઋષિઓ સત્રના અંતે અવભૃથ સ્નાન કરવા માટે એકસાથે નીકળી પડ્યા।

Verse 3

तदा ब्रह्मसमादेशाद्देवी साक्षात्सरस्वती । प्रसन्ना स्वादुसलिला प्रावर्तत नदीशुभा

ત્યારે બ્રહ્માની આજ્ઞાથી દેવી—સાક્ષાત્ સરસ્વતી—પ્રસન્ન થઈ અને મધુર જળવાળી તે શુભ નદી વહેવા લાગી।

Verse 4

सरस्वतीं नदीं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः । समाप्य सत्रं प्रारब्धं चक्रुस्तत्रावगाहनम्

સરಸ್ವતી નદી જોઈ મુનિઓ હર્ષિત થયા. શરૂ કરેલું સત્ર પૂર્ણ કરીને તેમણે ત્યાં જ વિધિપૂર્વક અવગાહન (સ્નાન) કર્યું।

Verse 5

अथ संतर्प्य देवादींस्तदीयैः सलिलैः शिवैः । स्मरन्तः पूर्ववृत्तान्तं ययुर्वाराणसीं प्रति

પછી તેમણે શિવસંબંધિત તે પવિત્ર જળોથી દેવતાઓ આદિને વિધિપૂર્વક તર્પણ કરીને સંતોષ્યા; અને પૂર્વવૃત્તાંત સ્મરીને વારાણસી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।

Verse 6

तदा ते हिमवत्पादात्पंततीं दक्षिणामुखीम् । दृष्ट्वा भागीरथी तत्र स्नात्वा तत्तीरतो ययुः

ત્યારે તેમણે હિમવતના પાદથી ઉતરતી અને દક્ષિણમુખી વહેતી ભાગીરથીને જોઈ; ત્યાં સ્નાન કરીને તે પવિત્ર તટ પરથી આગળ ગયા।

Verse 7

ततो वाराणसीं प्राप्य मुदितास्सर्व एव ते । तदोत्तरप्रवाहायां गंगायामवगाह्य च

પછી વારાણસી પહોંચીને તેઓ બધા આનંદિત થયા; અને જ્યાં ગંગાનો પ્રવાહ ઉત્તરવાહિની છે ત્યાં ગંગામાં અવગાહન કરીને પવિત્ર સ્નાન કર્યું।

Verse 8

अविमुक्तेश्वरं लिंगं दृष्ट्वाभ्यर्च्य विधानतः । प्रयातुमुद्यतास्तत्र ददृशुर्दिवि भास्वरम्

અવિમુક્તેશ્વર લિંગનું દર્શન કરીને વિધાનપૂર્વક પૂજન કર્યા પછી, ત્યાંથી પ્રસ્થાન કરવા ઉદ્યત થતાં તેમણે આકાશમાં એક દિવ્ય તેજસ્વી પ્રકાશ જોયો।

Verse 9

सूर्यकोटिप्रतीकाशं तेजोदिव्यं महाद्भुतम् । आत्मप्रभावितानेन व्याप्तसर्वदिगन्तरम्

તે તેજ કરોડો સૂર્ય સમાન પ્રભાસિત—દિવ્ય અને મહાઅદ્ભુત—અને પોતાની સ્વપ્રભાથી સર્વ દિશાઓના અંતરાલમાં વ્યાપ્ત હતું।

Verse 10

अथ पाशुपताः सिद्धाः भस्मसञ्छन्नविग्रहाः । मुनयो ऽभ्येत्य शतशो लीनाः स्युस्तत्र तेजसि

પછી ભસ્મથી ઢંકાયેલા દેહવાળા સિદ્ધ પાશુપત સાધકો સૈકડોની સંખ્યામાં ત્યાં આવ્યા; અને તે મુનિઓ નજીક જઈને તે જ પ્રભુ-તેજમાં લીન થઈ ગયા।

Verse 11

तथा विलीयमानेषु तपस्विषु महात्मसु । सद्यस्तिरोदधे तेजस्तदद्भुतमिवाभवत्

તે મહાત્મા તપસ્વીઓ આમ લીન થવા લાગતાં જ, તે તેજ તરત જ અંતર્ધાન થયું; આ ઘટના અતિ અદ્ભુત લાગી।

Verse 12

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं नैमिषीया महर्षयः । किमेतदित्यजानन्तो ययुर्ब्रह्मवनं प्रति

તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ નૈમિષારણ્યના મહર્ષિઓ—આ શું છે તે ન જાણીને—સ્પષ્ટતા માટે બ્રહ્મવન તરફ ગયા।

Verse 13

प्रागेवैषां तु गमनात्पवनो लोकपावनः । दर्शनं नैमिषीयाणां संवादस्तैर्महात्मनः

તેમના પ્રસ્થાન પહેલાં જ લોકપાવન પવનદેવ આગળ ગયા. ત્યાં નૈમિષારણ્યના ઋષિઓ સાથે તેમનું દર્શન થયું અને તે મહાત્મા સાથે તેમનો પવિત્ર સંવાદ થયો।

Verse 14

शद्धां बुद्धिं ततस्तेषां सांबे सानुचरे शिवे । समाप्तिं चापि सत्रस्य दीर्घपूर्वस्य सत्रिणाम्

પછી શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી તેઓ અંબા (પાર્વતી) તથા તેમના અનુચરો સહિત શિવમાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત થયા; અને તે યજ્ઞકર્તાઓનું દીર્ઘકાળનું સત્ર પણ યથાવિધી પૂર્ણ થયું।

Verse 15

विज्ञाप्य जगतां धात्रे ब्रह्मणे ब्रह्मयोनये । स्वकार्ये तदनुज्ञातो जगाम स्वपुरं प्रति

જગતોના ધાતા, બ્રહ્મયોનિ બ્રહ્માને યથાવત્ જાણ કરી, પોતાના કાર્ય માટે અનુમતિ મેળવી તે પોતાના ધામ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 16

अथ स्थानगतो ब्रह्मा तुम्बुरोर्नारदस्य च । परस्पर स्पर्धितयोर्गाने विवदमानयोः

પછી બ્રહ્મા તે સ્થળે આવ્યા, જ્યાં તુંબુરુ અને નારદ પરસ્પર સ્પર્ધા કરતાં પોતાના ગાન વિષે વિવાદ કરી રહ્યા હતા।

Verse 17

तदुद्भावितगानोत्थरसैर्माध्यस्थमाचरन् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सुखमास्ते निषेवितः

એ રીતે ઉદ્ભવેલા ગાનના રસથી આનંદિત થઈ તે સમત્વ-શાંતિમાં સ્થિત રહે છે. ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત થઈ તે સુખપૂર્વક નિવાસ કરે છે.

Verse 18

तदानवसरादेव द्वाःस्थैर्द्वारि निवारिताः । मुनयो ब्रह्मभवनाद्बहिः पार्श्वमुपाविशन्

ત્યારે સમય અનુકૂળ ન હોવાથી દ્વારપાલોએ તેમને દ્વાર પર જ અટકાવ્યા. તેથી મુનિઓ બ્રહ્માના ભવનની બહાર એક બાજુ સંયમ અને મર્યાદાથી બેસી રહ્યા.

Verse 19

अथ तुम्बुरुणा गाने समतां प्राप्य नारदः । साहचर्येष्वनुज्ञातो ब्रह्मणा परमेष्ठिना

ત્યારે નારદે તુંબુરુ સાથે દિવ્ય ગાનમાં સમતા પ્રાપ્ત કરી. પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ તેને દેવપરિચારોના સાથમાં વિચરવાની અનુમતિ આપી.

Verse 20

त्यक्त्वा परस्परस्पर्धां मैत्रीं च परमां गतः । सह तेनाप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च समावृतः

પરસ્પર સ્પર્ધા ત્યજીને તેણે પરમ મૈત્રી પ્રાપ્ત કરી. તેના સાથે અપ્સરાઓ અને ગંધર્વો રહી, તેને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા.

Verse 21

उपवीणयितुं देवं नकुलीश्वरमीश्वरम् । भवनान्निर्ययौ धातुर्जलदादंशुमानिव

દેવાધિદેવ નકુલીઈશ્વર પરમેશ્વરના સાન્નિધ્યમાં વીણા વગાડવા ધાતા (બ્રહ્મા) પોતાના ભવનમાંથી એવો નીકળ્યો, જેમ વાદળમાંથી સૂર્ય પ્રગટે.

Verse 22

तं दृष्ट्वा षट्कुलीयास्ते नारदं मुनिगोवृषम् । प्रणम्यावसरं शंभोः पप्रच्छुः परमादरात्

મુનિઓમાં વృషભ સમાન નારદને જોઈ તે ષટ્કુલીય ભક્તોએ પ્રણામ કર્યા. પછી પરમ આદરથી તેમણે શંભુની પૂજાનો યોગ્ય અવસર અને વિધિ વિશે પૂછ્યું.

Verse 23

स चावसर एवायमितोंतर्गम्यतामिति । वदन्ययावन्यपरस्त्वरया परया युतः

અને તેણે કહ્યું—“આ જ યોગ્ય અવસર છે; અહીંથી અંદર જઈએ.” એમ કહી, અન્ય કાર્યમાં તત્પર થઈ, તે મહા ઉતાવળથી આગળ વધ્યો.

Verse 24

ततो द्वारि स्थिता ये वै ब्रह्मणे तान्न्यवेदयन् । तेन ते विविशुर्वेश्म पिंडीभूयांडजन्मनः

પછી દ્વાર પર ઊભેલા લોકોએ બ્રહ્માને તેમની વાત જાણ કરી. ત્યારબાદ અંડજન્મા તે સર્વે એકઠા થઈ ગૂંચવાઈને તે નિવાસમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 25

प्रविश्य दूरतो देवं प्रणम्य भुवि दंडवत् । समीपे तदनुज्ञाताः परिवृत्योपतस्थिरे

પ્રવેશ કરીને તેમણે દૂરથી જ દેવને ભૂમિ પર દંડવત્ પ્રણામ કર્યો. પછી તેમની અનુમતિ મળતાં તેઓ નજીક ગયા, ચારે તરફથી ઘેરી ભક્તિપૂર્વક સેવામાં ઉપસ્થિત રહ્યા.

Verse 26

तांस्तत्रावस्थितान् पृष्ट्वा कुशलं कमलासनः । वृत्तांतं वो मया ज्ञातं वायुरेवाह नो यतः

ત્યાં સ્થિત રહેલાં તેમને જોઈ કમલાસન પિતામહ બ્રહ્માએ કુશળ પૂછ્યું અને કહ્યું—“તમારો સર્વ વર્તાંત મને જાણીતો છે; કારણ કે વાયુદેવે જ અમને તે જણાવ્યું છે.”

Verse 27

भवद्भिः किं कृतं पश्चान्मारुतेंतर्हिते सति । इत्युक्तवति देवेशे मुनयो ऽवभृथात्परम्

દેવેશએ પૂછ્યું—“વાયુદેવ અંતર્ધાન થયા પછી તમે પછી શું કર્યું?” એમ કહેવાતાં મુનિઓએ અવભૃથ-સ્નાન પૂર્ણ કરીને આગળના અનુષ્ઠાન માટે આગળ વધ્યા.

Verse 28

गंगातीर्थेस्य गमनं यात्रां वाराणसीं प्रति । दर्शनं तत्र लिंगानां स्थापितानां सुरेश्वरैः

ગંગાતીર્થમાં જવું, વારાણસી તરફ યાત્રા કરવી, અને ત્યાં દેવેશ્વરો દ્વારા સ્થાપિત શિવલિંગોના દર્શન કરવું—આ પવિત્ર ઉપાસનામાર્ગ છે.

Verse 29

अविमुक्तेश्वरस्यापि लिंगस्याभ्यर्चनं सकृत् । आकाशे महतस्तस्य तेजोराशेश्च दर्शनम्

અવિમુક્તેશ્વરના લિંગની એકવાર પણ અર્ચના કરવાથી, આકાશમાં પ્રગટ થતી તે મહાન પ્રભુની દિવ્ય તેજોરાશિનું દર્શન થાય છે.

Verse 30

मुनीनां विलयं तत्र निरोधं तेजसस्ततः । याथात्म्यवेदनं तस्य चिंतितस्यापि चात्मभिः

ત્યાં મુનિઓનું સીમિત અહં લય પામે છે અને ત્યારબાદ મન‑ઇન્દ્રિયનું તેજ સંયમિત થાય છે. શિવનું ચિંતન કરનારા આત્માઓને પણ તેમના યથાર્થ સ્વરૂપનું પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન થાય છે।

Verse 31

सर्वं सविस्तरं तस्मै प्रणम्याहुर्मुहुर्मुहुः । मुनिभिः कथितं श्रुत्वा विश्वकर्मा चतुर्मुखः

તેમને પ્રણામ કરીને તેમણે વારંવાર સર્વ વાતો વિસ્તારે કહી. મુનિઓએ કહેલું સાંભળી વિશ્વકર્મા અને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ એકાગ્રતાથી સાંભળતા રહ્યા।

Verse 32

कंपयित्वा शिरः किंचित्प्राह गंभीरया गिरा । प्रत्यासीदति युष्माकं सिद्धिरामुष्मिकी परा

તેણે થોડું શિર હલાવી ગંભીર વાણીમાં કહ્યું—“તમારા માટે પરલોકની પરમ સિદ્ધિ નજીક આવી છે।”

Verse 33

भवद्भिर्दीर्घसत्रेण चिरमाराधितः प्रभुः । प्रसादाभिमुखो भूत इति भुतार्थसूचितम्

તમારે દીર્ઘ યજ્ઞસત્ર દ્વારા પ્રભુની લાંબા સમયથી આરાધના કરી છે; હવે તેઓ પ્રસાદ આપવા અભિમુખ થયા છે—આ રીતે ઘટનાનો સાચો અર્થ સૂચવાયો।

Verse 34

वाराणस्यां तु युष्माभिर्यद्दृष्टं दिवि दीप्तिमत् । तल्लिंगसंज्ञितं साक्षात्तेजो माहेश्वरं परम्

વારાણસીમાં તમે જે દિવ્ય, દીપ્તિમાન તેજ જોયું, તે જ સాక్షાત્ ‘લિંગ’ કહેવાય છે; તે પરમ માહેશ્વર તેજ જ છે.

Verse 35

तत्र लीनाश्च मुनयः श्रौतपाशुपतव्रताः । मुक्ता बभूवुः स्वस्थाश्च नैष्ठिका दग्धकिल्बिषाः

ત્યાં તે અવસ્થામાં લીન, શ્રૌત તથા પાશુપત વ્રતોમાં પરાયણ મુનિઓ મુક્ત થયા; સ્વરૂપસ્થ, નિષ્ઠાવાન બની તેમના પાપો દગ્ધ થઈ ગયા.

Verse 36

प्राप्यानेन यथा मुक्तिरचिराद्भवतामपि । स चायमर्थः सूच्येत युष्मद्दृष्टेन तेजसा

આને પ્રાપ્ત કરવાથી તમે પણ શીઘ્ર મુક્તિ પામશો; અને તમારા પ્રત્યક્ષ દર્શિત તેજ દ્વારા આ જ સત્યાર્થ સ્પષ્ટ રીતે સૂચવવો જોઈએ.

Verse 37

तत्र वः काल एवैष दैवादुपनतः स्वयम् । प्रयात दक्षिणं मेरोः शिखरं देवसेवितम्

ત્યાં તમારાં માટે આ કાળ દૈવવશાત્ સ્વયં આવી પહોંચ્યો છે. તેથી દેવો દ્વારા સેવિત અને પૂજિત મેરુ પર્વતના દક્ષિણ શિખર તરફ પ્રસ્થાન કરો.

Verse 38

सनत्कुमारो यत्रास्ते मम पुत्रः परो मुनिः । प्रतीक्ष्यागमनं साक्षाद्भूतनाथस्य नंदिनः

ત્યાં મારો પુત્ર, પરમ મુનિ સનત્કુમાર નિવાસ કરે છે; તે ભૂતનાથ શિવના સેવક-પ્રભુ નંદીના સాక్షાત આગમનની પ્રતીક્ષા કરે છે.

Verse 39

पुरा सनत्कुमारोपि दृष्ट्वापि परमेश्वरम् । अज्ञानात्सर्वयोगीन्द्रमानी विनयदूषितः

પૂર્વકালে સનત્કુમારે પરમેશ્વરને જોઈ લીધા છતાં અજ્ઞાનવશ પોતાને સર્વ યોગીઓનો અધિપતિ માની અહંકાર કર્યો; તેથી તેની વિનમ્રતા દૂષિત થઈ ગઈ.

Verse 40

अभ्युत्थानादिकं युक्तमकुर्वन्नतिनिर्भयः । ततो ऽपराधात्क्रुद्धेन महोष्ट्रो नंदिना कृतः

અતિ નિર્ભય બની તેણે ઊભા થઈ સન્માન કરવું વગેરે યોગ્ય શિષ્ટાચાર કર્યો નહીં. તેથી તે અપરાધથી ક્રોધિત નંદીએ તેને મહા ઊંટ બનાવી દીધો.

Verse 41

अथ कालेन महता तदर्थे शोचता मया । उपास्य देवं देवीञ्च नंदिनं चानुनीय वै

પછી ઘણો સમય વીતી ગયા પછી, એ જ વિષયે શોક કરતાં મેં દેવ અને દેવીની ઉપાસના કરી, અને નંદીને પણ વિધિપૂર્વક પ્રસન્ન કર્યો.

Verse 42

कथंचिदुष्ट्रता तस्य प्रयत्नेन निवारिता । प्रापितो हि यथापूर्वं सनत्पूर्वां कुमारताम्

પ્રયત્નથી કોઈ રીતે તેની ઊંટ-સમાન સ્થિતિ (અધોગતિ) અટકાવી દેવામાં આવી; અને તે પૂર્વવત્ સનત્કુમારની નિર્મળ કુમારાવસ્થા ફરી પ્રાપ્ત કરી.

Verse 43

तदाह च महादेवः स्मयन्निव गणाधिपम् । अवज्ञाय हि मामेव तथाहंकृतवान्मुनिः

ત્યારે મહાદેવ જાણે સ્મિત કરતાં ગણાધિપને બોલ્યા—“આ મુનિએ માત્ર મારી અવજ્ઞા કરીને અહંકારવશ એવું કર્યું છે।”

Verse 44

अतस्त्वमेव याथात्म्यं ममास्मै कथयानघ । ब्रह्मणः पूर्वजः पुत्रो मां मूढ इव संस्मरन्

અતએવ, હે અનઘ, તું જ તેને મારા યથાર્થ સ્વરૂપનું વર્ણન કર. બ્રહ્માનો પ્રથમજ પુત્ર હોવા છતાં તે મને જાણે મોહવશ સ્મરે છે।

Verse 45

मयैव शिष्यते दत्तो मम ज्ञानप्रवर्तकः । धर्माध्यक्षाभिषेकं च तव निर्वर्तयिष्यति

આને મેં જ શિષ્યરૂપે આપ્યો છે—જે મારા જ્ઞાનપ્રવાહને આગળ વધારશે. તે તારો ધર્માધ્યક્ષાભિષેક વિધિપૂર્વક પૂર્ણ કરશે।

Verse 46

स एवं व्याहृतो भूयस्सर्वभूतगणाग्रणीः । यत्पराज्ञापनं मूर्ध्ना प्रातः प्रतिगृहीतवान्

આ રીતે ફરી સંબોધિત થતાં સર્વ ભૂતગણોના અગ્રણી એ પ્રાતઃકાળે મસ્તક નમાવી તે પરમ આજ્ઞા ભક્તિપૂર્વક સ્વીકારી।

Verse 47

तथा सनत्कुमारो ऽपि मेरौ मदनुशासनात् । प्रसादार्थं गणस्यास्य तपश्चरति दुश्चरम्

તેમ જ સનત્કુમાર પણ મારી આજ્ઞાથી મેરુ પર્વત પર આ ગણની કૃપા મેળવવા અતિ દુષ્કર તપશ્ચર્યા કરે છે।

Verse 48

द्रष्टव्यश्चेति युष्माभिः प्राग्गणेशसमागमात् । तत्प्रसादार्थमचिरान्नंदी तत्रागमिष्यति

‘ગણેશ સાથે મુલાકાત પહેલાં તમે અવશ્ય તેમનું દર્શન કરો. તેમની કૃપા મેળવવા માટે નંદી ટૂંક સમયમાં ત્યાં આવશે.’

Verse 49

इति सत्वरमादिश्य प्रेषिता विश्वयोगिना । कुमारशिखरं मेरोर्दक्षिणं मुनयो ययुः

આ રીતે સર્વવ્યાપી યોગેશ્વરે તત્કાળ આદેશ આપી મોકલ્યા પછી, મુનિઓ મેરુ પર્વતના દક્ષિણ શિખર ‘કુમારશિખર’ તરફ પ્રસ્થાન કર્યા।