शिवशक्त्यैक्य-तत्त्वविचारः / Inquiry into the Unity of Śiva and Śakti (Para–Apara Ontology)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवन्परमेशस्य शर्वस्यामिततेजसः । मूर्तिभिर्विश्वमेवेदं यथा व्याप्तं तथा श्रुतम्

કૃષ્ણે કહ્યું— હે ભગવન્! અમિત તેજવાળા પરમેશ્વર શર્વ (શિવ) ની અનેક મૂર્તિઓ દ્વારા આ સમગ્ર વિશ્વ યથોક્ત રીતે સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે એમ મેં સાંભળ્યું છે।

Verse 2

अथैतज्ज्ञातुमिच्छामि याथात्म्यं पमेशयोः । स्त्रीपुंभावात्मकं चेदं ताभ्यां कथमधिष्ठितम्

હવે હું પરમેશ્વર અને પરાદેવીનું યથાર્થ સ્વરૂપ જાણવા ઇચ્છું છું. જો આ વિશ્વ સ્ત્રી-પુરુષ તત્ત્વમય છે, તો તે બંને દ્વારા આ કેવી રીતે અધિષ્ઠિત અને ધારિત થાય છે?

Verse 3

उपमन्युरुवाच । श्रीमद्विभूतिं शिवयोर्याथात्म्यं च समासतः । वक्ष्ये तद्विस्तराद्वक्तुं भवेनापि न शक्यते

ઉપમન્યુએ કહ્યું— શિવ અને દેવીની શ્રીમદ્ વિભૂતિ તથા તેમનું યથાર્થ સ્વરૂપ હું સંક્ષેપમાં કહું છું; તેનું વિસ્તારે વર્ણન તો સ્વયં ભવ (શિવ) માટે પણ શક્ય નથી।

Verse 4

शक्तिः साक्षान्महादेवी महादेवश्च शक्तिमान् । तयोर्विभूतिलेशो वै सर्वमेतच्चराचरम्

શક્તિ સాక్షાત્ મહાદેવી છે અને મહાદેવ શક્તિમાન છે. આ સમગ્ર ચરાચર જગત તે દિવ્ય યુગલની વિભૂતિનો માત્ર એક લેશ છે।

Verse 5

वस्तु किंचिदचिद्रूपं किंचिद्वस्तु चिदात्मकम् । द्वयं शुद्धमशुद्धं च परं चापरमेव च

કેટલાંક તત્ત્વો અચેતન (અચિત્) સ્વરૂપનાં છે અને કેટલાંક તત્ત્વો ચેતન (ચિત્) સ્વરૂપનાં છે. આ દ્વિવિધતાને શುದ್ಧ-અશುದ್ಧ તથા પર-અપર એમ પણ કહે છે।

Verse 6

यत्संसरति चिच्चक्रमचिच्चक्रसमन्वितम् । तदेवाशुद्धमपरमितरं तु परं शुभम्

અચિત્-ચક્ર સાથે જોડાઈ સંસારમાં ભ્રમણ કરતું ચિત્તત્વ જ અશુદ્ધ અને અપરી સ્થિતિ છે. પરંતુ બીજું—પરમ—શુભ અને પરાત્પર છે.

Verse 7

अपरं च परं चैव द्वयं चिदचिदात्मकम् । शिवस्य च शिवायाश्च स्वाम्यं चैतत्स्वभावतः

અપર અને પર—ચિત્-અચિત્ સ્વરૂપ આ દ્વય—સ્વભાવથી શિવ અને શિવાનું સ્વામિત્વ (ઐશ્વર્ય) છે.

Verse 8

शिवयोर्वै वशे विश्वं न विश्वस्य वशे शिवौ । ईशितव्यमिदं यस्मात्तस्माद्विश्वेश्वरौ शिवौ

વિશ્વ શિવ-શિવાના વશમાં છે; શિવયુગલ વિશ્વના વશમાં નથી. આ જગત શાસ્ય હોવાથી શિવ જ ‘વિશ્વેશ્વર’ કહેવાય છે.

Verse 9

यथा शिवस्तथा देवी यथा देवी तथा शिवः । नानयोरंतरं विद्याच्चंद्रचन्द्रिकयोरिव

જેમ શિવ તેમ દેવી; જેમ દેવી તેમ શિવ. એમના વચ્ચે ભેદ ન માનવો—જેમ ચંદ્ર અને તેની ચાંદની.

Verse 10

चंद्रो न खलु भात्येष यथा चंद्रिकया विना । न भाति विद्यमानो ऽपि तथा शक्त्या विना शिवः

જેમ ચાંદની વિના આ ચંદ્ર ખરેખર શોભતો નથી, તેમ શિવ—સદા વિદ્યમાન હોવા છતાં—શક્તિ વિના પ્રગટ થતા નથી।

Verse 11

प्रभया हि विनायद्वद्भानुरेष न विद्यते । प्रभा च भानुना तेन सुतरां तदुपाश्रया

જેમ પોતાની પ્રભા વિના આ સૂર્ય અસ્તિત્વમાં રહી શકતો નથી, તેમ તે પ્રભા પણ સંપૂર્ણપણે સૂર્ય પર જ આધારિત છે. એ જ રીતે પ્રગટ શક્તિ અને શક્તિમાન અવિભાજ્ય છે; છતાં શક્તિ સદા પોતાના સ્વામી-ઈશ્વર પર આશ્રિત રહે છે.

Verse 12

एवं परस्परापेक्षा शक्तिशक्तिमतोः स्थिता । न शिवेन विना शक्तिर्न शक्त्या च विना शिवः

આ રીતે શક્તિ અને શક્તિમાન (શિવ) ની પરસ્પર નિર્ભરતા સ્થાપિત છે: શિવ વિના શક્તિ નથી, અને શક્તિ વિના શિવ પણ નથી.

Verse 13

शक्तौयया शिवो नित्यं भक्तौ मुक्तौ च देहिनाम् । आद्या सैका परा शक्तिश्चिन्मयी शिवसंश्रया

પોતાની સ્વશક્તિ દ્વારા શિવ દેહધારી જીવોની ભક્તિ અને મુક્તિમાં સદા વર્તમાન રહે છે. તે આદ્ય, એક, પરા શક્તિ—ચિન્મયી—શિવમાં સ્થિત છે અને શિવને જ એકમાત્ર આશ્રય માને છે.

Verse 14

यामाहुरखिलेशस्य तैस्तैरनुगुणैर्गुणैः । समानधर्मिणीमेव शिवस्य परमात्मनः

તેઓ તેણીને તે તે યોગ્ય ગુણોથી યુક્ત, અખિલેશ્વરની સમકક્ષ કહે છે—અર્થાત્ પરમાત્મા શિવના સમાન સ્વભાવવાળી તરીકે જ ઘોષે છે.

Verse 15

सैका परा च चिद्रूपा शक्तिः प्रसवधर्मिणी । विभज्य बहुधा विश्वं विदधाति शिवेच्छया

તે એક, પરા અને ચિત્સ્વરૂપા—પ્રસવધર્મિણી શક્તિ છે. પોતાને અનેક રૂપોમાં વિભાજિત કરીને તે શિવઇચ્છા અનુસાર વિશ્વની રચના કરે છે.

Verse 16

सा मूलप्रकृतिर्माया त्रिगुणा च त्रिधा स्मृता । शिवया च विपर्यस्तं यया ततमिदं जगत्

એ જ શક્તિ મૂળપ્રકૃતિ—માયા—કહેવાય છે; તે ત્રિગુણમયી છે અને ત્રિવિધ રૂપે સ્મૃત છે. શિવસંબંધિત દૃષ્ટિ-વિપર્યાસના અધિન તેનાથી જ આ સમગ્ર જગત વ્યાપીને પ્રગટ થાય છે.

Verse 17

एकधा च द्विधा चैव तथा शतसहस्रधा । शक्तयः खलु भिद्यंते बहुधा व्यवहारतः

શક્તિઓ ખરેખર એકરૂપ, દ્વિરૂપ તેમજ શત-સહસ્રરૂપ પણ કહેવાય છે; કારણ કે લોકવ્યવહાર અને શાસ્ત્રીય પ્રયોગમાં તે અનેક રીતે ભેદાય છે.

Verse 18

शिवेच्छया पराशक्तिः शिवतत्त्वैकतां गता । ततः परिस्फुरत्यादौ सर्गे तैलं तिलादिव

શિવની ઇચ્છાથી પરાશક્તિ શિવતત્ત્વ સાથે એકત્વ પામે છે. ત્યારબાદ સૃષ્ટિના આરંભે તે પ્રગટ થઈ સ્પંદિત થાય છે—જેમ તલ વગેરેમાંથી તેલ નીકળી આવે તેમ.

Verse 19

ततः क्रियाख्यया शक्त्या शक्तौ शक्तिमदुत्थया । तस्यां विक्षोभ्यमाणायामादौ नादः समुद्बभौ

ત્યારબાદ શક્તિમાનમાંથી ઉત્પન્ન ‘ક્રિયા’ નામની શક્તિ, શક્તિમાં જ પ્રવર્તી. તે શક્તિ પ્રથમ વાર સ્પંદિત થતાં જ આદિ નાદ પ્રગટ થયો.

Verse 20

नादाद्विनिःसृतो बिंदुर्बिंदोदेवस्सदाशिवः । तस्मान्महेश्वरो जातः शुद्धविद्या महेश्वरात्

નાદમાંથી બિંદુ નિઃસૃત થયો; એ બિંદુ જ દેવ સદાશિવ છે. તેમના પરથી મહેશ્વર જન્મ્યા અને મહેશ્વર પરથી શુદ્ધવિદ્યા પ્રાદુર્ભૂત થઈ.

Verse 21

सा वाचामीश्वरी शक्तिर्वागीशाख्या हि शूलिनः । या सा वर्णस्वरूपेण मातृकेपि विजृम्भते

વાણીની અધિષ્ઠાત્રી તે પરમ શક્તિ શૂલધારી શિવની ‘વાગીશા’ કહેવાય છે. તે અક્ષર-સ્વરૂપ ધારણ કરીને માતૃકા-રૂપે પણ પ્રસ્ફુટિત થાય છે.

Verse 22

अथानंतसमावेशान्माया कालमवासृजत् । नियतिञ्च कलां विद्यां कलातोरागपूरुषौ

પછી અનંતમાં સમાવીને માયાએ કાળને પ્રક્ષેપિત કર્યો; તેમજ નિયતિ, કલા, વિદ્યાને, અને કલામાંથી રાગ તથા પુરુષ (બંધ જીવ)ને પણ પ્રગટ કર્યા.

Verse 23

मायातः पुनरेवाभूदव्यक्तं त्रिगुणात्मकम् । त्रिगुणाच्च ततो व्यक्ताद्विभक्ताः स्युस्त्रयो गुणाः

માયામાંથી ફરી ત્રિગુણાત્મક અવ્યક્ત તત્ત્વ ઉત્પન્ન થાય છે. અને એ ત્રિગુણ તત્ત્વ વ્યક્ત બનતાં જ ત્રણેય ગુણો અલગ-અલગ રીતે વિભક્ત થાય છે.

Verse 24

सत्त्वं रजस्तमश्चेति यैर्व्याप्तमखिलं जगत् । गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यो गुणेशाख्यास्त्रिमूर्तयः

સત્ત્વ, રજસ અને તમસ—આ ગુણોથી આખું જગત વ્યાપ્ત છે. અને ગુણો ક્ષોભ પામે ત્યારે ‘ગુણેશ’ કહેવાતા ત્રિમૂર્તિ સ્વરૂપો પ્રગટ થાય છે.

Verse 25

अधिष्ठितान्यनन्ताद्यैर्विद्येशैश्चक्रवर्तिभिः । शरीरांतरभेदेन शक्तेर्भेदाः प्रकीर्तिताः

અનંત વગેરે વિદ્યેશ્વરો—જે સર્વલોકના ચક્રવર્તી છે—તેમના અધિષ્ઠાન હેઠળ, શરીરાંતર-ભેદ અનુસાર શક્તિના ભેદો પ્રકીર્તિત થયા છે.

Verse 26

नानारूपास्तु विज्ञेयाः स्थूलसूक्ष्मविभेदतः । रुद्रस्य रौद्री सा शक्तिर्विष्णौर्वै वैष्णवी मता

આ શક્તિઓ અનેક રૂપવાળી જાણવી—સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ ભેદથી. રુદ્રમાં એ જ શક્તિ ‘રૌદ્રી’ કહેવાય છે અને વિષ્ણુમાં ‘વૈષ્ણવી’ માનવામાં આવે છે.

Verse 27

ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रोक्ता चेन्द्रस्यैंद्रीति कथ्यते । किमत्र बहुनोक्तेन यद्विश्वमिति कीर्तितम्

બ્રહ્માની શક્તિ ‘બ્રહ્માણી’ કહેવાય છે અને ઇન્દ્રની શક્તિ ‘ઐન્દ્રી’ તરીકે કથાય છે. પરંતુ અહીં બહુ કહેવાનું શું? જે ‘વિશ્વ’ તરીકે કીર્તિત છે, તે સર્વે તે જ શક્તિ છે.

Verse 28

शक्यात्मनैव तद्व्याप्तं यथा देहे ऽंतरात्मना । तस्माच्छक्तिमयं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

તે (પરમ તત્ત્વ) પોતાની જ શક્તિથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે—જેમ દેહમાં અંતરાત્મા વ્યાપ્ત હોય. તેથી સ્થાવર-જંગમ સહિત આ સમગ્ર જગત શક્તિમય છે.

Verse 29

कला या परमा शक्तिः कथिता परमात्मनः । एवमेषा परा शक्तिरीश्वरेच्छानुयायिनी

‘કલા’ પરમાત્માની પરમ શક્તિ તરીકે કહેલી છે. આ પરા શક્તિ સદા ઈશ્વરની ઇચ્છાને અનુસરે છે.

Verse 30

स्थिरं चरं च यद्विश्वं सृजतीति विनिश्चयः । ज्ञानक्रिया चिकीर्षाभिस्तिसृभिस्स्वात्मशक्तिभिः

દૃઢ નિશ્ચય છે કે તે સ્થિર અને ચર—સમગ્ર વિશ્વનું સર્જન પોતાની જ સ્વાત્મશક્તિઓના ત્રિવિધ સ્વરૂપોથી કરે છે: જ્ઞાનશક્તિ, ક્રિયાશક્તિ અને ચિકીર્ષા/ઇચ્છાશક્તિ દ્વારા.

Verse 31

शक्तिमानीश्वरः शश्वद्विश्वं व्याप्याधितिष्ठति । इदमित्थमिदं नेत्थं भवेदित्येवमात्मिका

શક્તિમાન ઈશ્વર સદૈવ વિશ્વમાં વ્યાપીને અંદરથી તેનું અધિષ્ઠાન કરે છે. તેની સ્વભાવ-વાણી એવી—“આ આમ છે, આ તેમ નથી; આ આ રીતે બને છે”—એ જ જગતના નિયમ અને વ્યવસ્થાનો આધાર છે.

Verse 32

इच्छाशक्तिर्महेशस्य नित्या कार्यनियामिका । ज्ञानशक्तिस्तु तत्कार्यं करणं कारणं तथा

મહેશની ઇચ્છાશક્તિ નિત્ય છે અને સર્વ કાર્યોનું નિયમન કરે છે. તેની જ્ઞાનશક્તિ પણ તે કાર્યસિદ્ધિમાં સાધનરૂપે અને કારણરૂપે—બન્ને રીતે સ્થિત છે.

Verse 33

प्रयोजनं च तत्त्वेन बुद्धिरूपाध्यवस्यति । यथेप्सितं क्रियाशक्तिर्यथाध्यवसितं जगत्

તત્ત્વતઃ બુદ્ધિ નિશ્ચયરૂપ ધારણ કરીને પ્રયોજન નક્કી કરે છે. જેમ ઇચ્છિત હોય તેમ ક્રિયાશક્તિ પ્રવર્તે છે, અને જેમ નિર્ધારિત થાય તેમ જગત પ્રગટ થાય છે.

Verse 34

कल्पयत्यखिलं कार्यं क्षणात्संकल्परूपिणी । यथा शक्तित्रयोत्थानं शक्तिप्रसवधर्मिणी

સંકલ્પસ્વરૂપિણી તે દેવી ક્ષણમાં સર્વ કાર્યની રચના કરે છે; તેમજ શક્તિપ્રસવધર્મિણી બની શક્તિત્રયનો ઉદય કરાવે છે.

Verse 35

शक्त्या परमया नुन्ना प्रसूते सकलं जगत् । एवं शक्तिसमायोगाच्छक्तिमानुच्यते शिवः

પરમ શક્તિથી પ્રેરિત થઈ સમગ્ર જગત્ પ્રગટ થાય છે. આ રીતે શક્તિના સંયોગથી શિવ ‘શક્તિમાન્’ કહેવાય છે.

Verse 36

शक्तिशक्तिमदुत्थं तु शाक्तं शैवमिदं जगत् । यथा न जायते पुत्रः पितरं मातरं विना

શક્તિ અને શક્તિમાન્ (શિવ)માંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ જગત્ શાક્ત પણ છે અને શૈવ પણ. જેમ પિતા અને માતા વિના પુત્ર જન્મતો નથી.

Verse 37

तथा भवं भवानीं च विना नैतच्चराचरम् । स्त्रीपुंसप्रभवं विश्वं स्त्रीपुंसात्मकमेव च

એ જ રીતે ભવ (શિવ) અને ભવાની (શક્તિ) વિના આ સમગ્ર ચરાચર જગત્ અસ્તિત્વમાં રહી શકતું નથી. વિશ્વ સ્ત્રી-પુરુષથી ઉત્પન્ન છે અને ખરેખર સ્ત્રી-પુરુષાત્મક જ છે.

Verse 38

स्त्रीपुंसयोर्विभूतिश्च स्त्रीपुंसाभ्यामधिष्ठितम् । परमात्मा शिवः प्रोक्तश्शिवा सा च प्रकीर्तिता

સ્ત્રી અને પુરુષરૂપે પ્રગટ થતી વિભૂતિ સ્ત્રી-પુરુષ બન્ને દ્વારા અધિષ્ઠિત છે. પરમાત્મા ‘શિવ’ કહેવાયા છે અને એ જ પરમ શક્તિ ‘શિવા’ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 39

शिवस्सदाशिवः प्रोक्तः शिवा सा च मनोन्मनी । शिवो महेश्वरो ज्ञेयः शिवा मायेति कथ्यते

શિવને ‘સદાશિવ’ તરીકે પ્રોક્ત કરવામાં આવ્યા છે અને તેમની શક્તિ તે પરમ ‘મનોન્મની’—મનથી પરની અવસ્થા છે. શિવ ‘મહેશ્વર’ તરીકે જ્ઞેય છે અને તેમની શક્તિ ‘માયા’ કહેવાય છે.

Verse 40

पुरुषः परमेशानः प्रकृतिः परमेश्वरी । रुद्रो महेश्वरस्साक्षाद्रुद्राणी रुद्रवल्लभा

પુરુષ પરમેશાન છે અને પ્રકૃતિ પરમેશ્વરી છે. રુદ્ર સాక్షાત્ મહેશ્વર છે અને રુદ્રાણી રુદ્રની પ્રિયતમ છે.

Verse 41

विष्णुर्विश्वेश्वरो देवो लक्ष्मीर्विश्वेश्वरप्रिया । ब्रह्मा शिवो यदा स्रष्टा ब्रह्माणी ब्रह्मणः प्रिया

વિષ્ણુ વિશ્વેશ્વર દેવ છે અને લક્ષ્મી વિશ્વેશ્વરની પ્રિયા છે. જ્યારે શિવ સ્રષ્ટા રૂપે બ્રહ્મા બને છે, ત્યારે બ્રહ્માણી (સરಸ್ವતી) બ્રહ્માની પ્રિયા બને છે.

Verse 42

भास्करो भगवाञ्छंभुः प्रभा भगवती शिवा । महेंद्रो मन्मथारातिः शची शैलेन्द्रकन्यका

ભાસ્કર (સૂર્ય) ભગવાન શંભુ છે અને તેની પ્રભા ભગવતી શિવા છે. મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર) મન્મથારાતિ (શિવ) છે અને શચી શૈલેન્દ્રની કન્યા છે.

Verse 43

जातवेदा महादेवः स्वाहा शर्वार्धदेहिनी । यमस्त्रियंबको देवस्तत्प्रिया गिरिकन्यका

જાતવેદા મહાદેવ છે; સ્વાહા શર્વના અર્ધદેહને ધારણ કરનારી છે. યમ ત્ર્યંબક દેવ છે, અને તેની પ્રિયા ગિરિકન્યા (પાર્વતી) છે.

Verse 44

निरृतिर्भगवानीशो नैरृती नगनंदनी । वरुणो भगवान्रुद्रो वारुणी भूधरात्मजा

નિરૃતિ સ્વયં ભગવાન ઈશ (શિવ) છે, અને નૈરૃતી નગનંદિની છે. વરુણ ભગવાન રુદ્ર છે, અને વારુણી ભૂધરની આત્મજા (પર્વતકન્યા) છે.

Verse 45

बालेंदुशेखरो वायुः शिवा शिवमनोहरा । यक्षो यज्ञशिरोहर्ता ऋद्धिर्हिमगिरीन्द्रजा

વાયુ બાલેન્દુશેખર છે; શિવા શિવને મનોહર લાગનારી છે. યક્ષ યજ્ઞનું શિર હરણ કરનાર છે; અને ઋદ્ધિ હિમગિરિ-ઇન્દ્રની પુત્રી છે.

Verse 46

चंद्रार्धशेखरश्चंद्रो रोहिणी रुद्रवल्लभा । ईशानः परमेशानस्तदार्या परमेश्वरी

તે ચન્દ્રાર્ધશેખર છે અને સ્વયં ચન્દ્ર પણ છે. રોહિણી રુદ્રની પ્રિયા છે. તે ઈશાન, પરમેશાન છે; અને તેમની આર્યા (ધર્મપત્ની) પરમેશ્વરી છે.

Verse 47

अनंतवलयो ऽनंतो ह्यनंतानंतवल्लभा । कालाग्निरुद्रः कालारिः काली कालांतकप्रिया

તે અનંતવલય, અનંત—નિશ્ચયે અનંત છે. અનંતા અનંતવલ્લભા છે. તે કાલાગ્નિરુદ્ર, કાળનો શત્રુ છે; કાળી કાલાંતકની પ્રિયા છે.

Verse 48

पुरुषाख्यो मनुश्शंभुः शतरूपा शिवप्रिया । दक्षस्साक्षान्महादेवः प्रसूतिः परमेश्वरी

‘પુરુષ’ નામે પ્રસિદ્ધ મનુ સాక్షાત્ શંભુ (શિવ) જ હતા; શતરূপા શિવપ્રિયા હતી. દક્ષ ખરેખર મહાદેવ સ્વયં હતા અને પ્રસૂતિ પરમેશ્વરી હતી.

Verse 49

रुचिर्भवो भवानी च बुधैराकूतिरुच्यते । भृगुर्भगाक्षिहा देवः ख्यातिस्त्रिनयनप्रिया

બુધજન કહે છે કે રુચિ ‘ભવ’ (શિવ) છે અને ભવાનીને ‘આકૂતિ’ કહેવામાં આવે છે. ભૃગુ એ દેવસ્વરૂપ છે જેણે ભગનું નેત્ર નષ્ટ કર્યું; અને ખ્યાતિ ત્રિનયનપ્રિયા છે.

Verse 50

मरीचिभगवान्रुद्रः संभूतिश्शर्ववल्लभा । गंगाधरो ऽंगिरा ज्ञेयः स्मृतिः साक्षादुमा स्मृता

ભગવાન મરીચિને રુદ્ર તરીકે જાણો અને સંભૂતિને શર્વની પ્રિયા તરીકે સમજો. ગંગાધરને અંગિરા તરીકે જાણો, અને ‘સ્મૃતિ’ને સాక్షાત ઉમા તરીકે સ્મરવામાં આવી છે.

Verse 51

पुलस्त्यः शशभृन्मौलिः प्रीतिः कांता पिनाकिनः । पुलहस्त्रिपुरध्वंसी तत्प्रिया तु शिवप्रिया

પુલસ્ત્યને શશિભૃન્મૌલિ (ચંદ્રમૌલિ) રૂપે જાણો; અને પ્રીતિ પિનાકિન (શિવ)ની કાંતા છે. પુલહ ત્રિપુરધ્વંસી સાથે સંબંધિત છે; અને તેની પ્રિયા તો ખરેખર શિવપ્રિયા—શિવને અતિ પ્રિય છે.

Verse 52

क्रतुध्वंसी क्रतुः प्रोक्तः संनतिर्दयिता विभोः । त्रिनेत्रो ऽत्रिरुमा साक्षादनसूया स्मृता बुधैः

બુદ્ધિમાનો કહે છે કે ક્રતુ ‘ક્રતુધ્વંસી’ કહેવાય છે અને સન્નતિ વિભુની દયિતા છે. અહીં અત્રિ ‘ત્રિનેત્ર’ રૂપે સ્મરણીય છે; અને અનસૂયાને સాక్షાત ઉમા તરીકે જ ઋષિઓ સ્મરે છે.

Verse 53

कश्यपः कालहा देवो देवमाता महेश्वरी । वसिष्ठो मन्मथारातिर्देवी साक्षादरुंधती

કશ્યપ કાલહા દેવ છે; દેવમાતા સ્વયં મહેશ્વરી છે. વસિષ્ઠ મનમથારાતિ (શિવ) જ છે, અને દેવી સાક્ષાત્ અરુંધતી છે.

Verse 54

शंकरः पुरुषास्सर्वे स्त्रियस्सर्वा महेश्वरी । सर्वे स्त्रीपुरुषास्तस्मात्तयोरेव विभूतयः

બધા પુરુષો શંકર (શિવ) છે અને બધી સ્ત્રીઓ મહેશ્વરી (શક્તિ) છે. તેથી સર્વ સ્ત્રી-પુરુષો તે બંનેની જ વિભૂતિ છે.

Verse 55

विषयी भगवानीशो विषयः परमेश्वरी । श्राव्यं सर्वमुमारूपं श्रोता शूलवरायुधः

વિષયી (અનુભોક્તા) ભગવાન ઈશ (શિવ) છે અને વિષય (અનુભવ-વસ્તુ) પરમેશ્વરી છે। જે કંઈ શ્રાવ્ય છે તે સર્વથા ઉમારૂપ છે, અને શ્રોતા શ્રેષ્ઠ આયુધ ત્રિશૂલ ધારણ કરનાર પ્રભુ છે।

Verse 56

प्रष्टव्यं वस्तुजातं तु धत्ते शंकरवल्लभा । प्रष्टा स एव विश्वात्मा बालचन्द्रावतंसकः

પ્રશ્ન કરવા યોગ્ય સર્વ વિષયવસ્તુને શંકરવલ્લભા દેવી પોતાના અંદર ધારણ કરે છે; અને પ્રશ્નકર્તા તો એ જ વિશ્વાત્મા પ્રભુ છે, જેમના જટામાં બાલચંદ્રનું અવતંસ શોભે છે।

Verse 57

द्रष्टव्यं वस्तुरूपं तु बिभर्ति वक्तवल्लभा । द्रष्टा विश्वेश्वरो देवः शशिखंडशिखामणिः

વક્તાની પ્રિય શક્તિ જ દ્રષ્ટવ્ય વસ્તુનું રૂપ ધારણ કરે છે; પરંતુ સાચો દ્રષ્ટા વિશ્વેશ્વર દેવ છે, જેના શિરોમણિ પર ચંદ્રકલા રત્નરૂપે શોભે છે।

Verse 58

रसजातं महादेवी देवो रसयिता शिवः । प्रेयजातं च गिरिजा प्रेयांश्चैव गराशनः

હે મહાદેવી! રસથી જન્મેલા સર્વનો રસાસ્વાદક દેવ શિવ છે. અને ગિરિજા પ્રેમજાત—પ્રેમસ્વરૂપા—છે; તેમજ પ્રિયતમ તો ગરાશન, વિષભક્ષક શિવ જ છે।

Verse 59

मंतव्यवस्तुतां धत्ते सदा देवी महेश्वरी । मंता स एव विश्वात्मा महादेवो महेश्वरः

દેવી મહેશ્વરી સદા મનનયોગ્ય તત્ત્વની સત્તા ધારણ કરે છે; અને મનન કરનાર તો એ જ વિશ્વાત્મા મહાદેવ, મહેશ્વર છે।

Verse 60

बोद्धव्यवस्तुरूपं तु बिभर्ति भववल्लभा । देवस्स एव भगवान्बोद्धा मुग्धेन्दुशेखरः

ભવવલ્લભા (પાર્વતી) જાણવાપાત્ર પરમ તત્ત્વનું જ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. અને એ જ દેવ—ભગવાન શિવ, મોહક ચંદ્રશેખર—સ્વયં બોધક (જ્ઞાતા) છે.

Verse 61

प्राणः पिनाकी सर्वेषां प्राणिनां भगवान्प्रभुः । प्राणस्थितिस्तु सर्वेषामंबिका चांबुरूपिणी

સર્વ પ્રાણીઓ માટે પિનાકી ભગવાન શિવ જ પ્રાણ—અંતર્યામી જીવનશ્વાસ અને પરમ પ્રભુ છે. અને સર્વના પ્રાણસ્થિતિનાં આધારરૂપે અંબિકા (પાર્વતી) જલસ્વરૂપિણી છે.

Verse 62

बिभर्ति क्षेत्रतां देवी त्रिपुरांतकवल्लभा । क्षेत्रज्ञत्वं तदा धत्ते भगवानंतकांतकः

ત્યારે ત્રિપુરાંતક (શિવ)ની પ્રિયા દેવી ‘ક્ષેત્ર’ રૂપ ધારણ કરે છે, અને ભગવાન અંતકાંતક (મૃત્યુનાશક શિવ) ‘ક્ષેત્રજ્ઞ’ રૂપ ધારણ કરે છે.

Verse 63

अहः शूलायुधो देवः शूलपाणिप्रिया निशा । आकाशः शंकरो देवः पृथिवी शंकरप्रिया

દિવસ શૂલાયુધ દેવ છે; રાત્રિ શૂલપાણિને પ્રિય છે. આકાશ સ્વયં દેવ શંકર છે; પૃથ્વી શંકરપ્રિયા છે.

Verse 64

समुद्रो भगवानीशो वेला शैलेन्द्रकन्यका । वृक्षो वृषध्वजो देवो लता विश्वेश्वरप्रिया

સમુદ્ર ભગવાન ઈશ (શિવ) છે; કિનારો શૈલેન્દ્રકન્યા (પાર્વતી) છે. વૃક્ષ વೃಷધ્વજ દેવ (શિવ) છે; લતા વિશ્વેશ્વરપ્રિયા (પાર્વતી) છે.

Verse 65

पुंल्लिंगमखिलं धत्ते भगवान्पुरशासनः । स्त्रिलिंगं चाखिलं धत्ते देवी देवमनोरमा

ભગવાન પુરશાસન (ત્રિપુરાંતક) સંપૂર્ણ રીતે પું-તત્ત્વ ધારણ કરે છે; અને દેવોને મનોહર એવી દેવી સંપૂર્ણ રીતે સ્ત્રી-તત્ત્વ ધારણ કરે છે.

Verse 66

शब्दजालमशेषं तु धत्ते सर्वस्य वल्लभा । अर्थस्वरूपमखिलं धत्ते मुग्धेन्दुशेखरः

સર્વની વલ્લભા દેવી અશેષ, અનંત શબ્દજાળ (વાણી)ને ધારણ કરે છે; અને મોહક ચંદ્રશેખર ભગવાન શિવ સર્વ અર્થેતત્ત્વના સ્વરૂપને ધારણ કરે છે. તેથી શબ્દ અને અર્થ દિવ્ય દંપતિના સ્વભાવરૂપે નિવાસ કરે છે.

Verse 67

यस्य यस्य पदार्थस्य या या शक्तिरुदाहृता । सा सा विश्वेश्वरी देवी स स सर्वो महेश्वरः

જે જે પદાર્થની જે જે શક્તિ કહેવાઈ છે, તે તે શક્તિ વિશ્વેશ્વરી દેવી જ છે; અને એ જ પદાર્થ પોતાની સમગ્રતામાં મહેશ્વર (મહાદેવ) સ્વયં છે.

Verse 68

यत्परं यत्पवित्रं च यत्पुण्यं यच्च मंगलम् । तत्तदाह महाभागास्तयोस्तेजोविजृंभितम्

જે પરમ છે, જે પવિત્ર કરનારું છે, જે પુણ્ય છે અને જે મંગલ છે—મહાભાગ ઋષિઓએ કહ્યું કે તે બધું તે બેના સંયુક્ત તેજનું જ વિસ્ફુરણ છે.

Verse 69

यथा दीपस्य दीप्तस्य शिखा दीपयते गृहम् । तथा तेजस्तयोरेतद्व्याप्य दीपयते जगत्

જેમ પ્રજ્વલિત દીપકની જ્યોત ઘર પ્રકાશિત કરે છે, તેમ તે બેનું આ વ્યાપક તેજ સર્વત્ર વ્યાપીને સમગ્ર જગતને પ્રકાશિત કરે છે.

Verse 70

तृणादिशिवमूर्त्यंतं विश्वख्यातिशयक्रमः । सन्निकर्षक्रमवशात्तयोरिति परा श्रुतिः

તૃણથી લઈને શિવમૂર્તિ સુધી જગતમાં ખ્યાતિની ઉત્તમતા નો ક્રમ દેખાય છે; પરંતુ પરમ શ્રુતિ અનુસાર જીવ અને શિવ—આ બન્નેમાં નિકટતાના ક્રમથી ‘ઇદં-ભાવ’ પ્રગટ થાય છે।

Verse 71

सर्वाकारात्मकावेतौ सर्वश्रेयोविधायिनौ । पूजनीयौ नमस्कार्यौ चिंतनीयौ च सर्वदा

આ બન્ને સર્વરૂપાત્મક છે અને સર્વ પરમ શ્રેયના દાતા છે. તેઓ સદા પૂજનીય, નમસ્કાર્ય અને સતત ચિંતનીય છે।

Verse 72

यथाप्रज्ञमिदं कृष्ण याथात्म्यं परमेशयोः । कथितं हि मया ते ऽद्य न तु तावदियत्तया

હે કૃષ્ણ, તારી સમજ મુજબ આજે મેં પરમેશ્વરના યથાર્થ સ્વરૂપ અને મહિમા તને કહ્યા છે; પરંતુ સંપૂર્ણ પરિમાણે, પૂર્ણ વિસ્તારે નહીં।

Verse 73

तत्कथं शक्यते वक्तुं याथात्म्यं परमेशयोः । महतामपि सर्वेषां मनसो ऽपि बहिर्गतम्

તો પરમેશ્વરના યથાર્થ તત્ત્વને કેવી રીતે કહી શકાય? તે તો સર્વ મહાત્માઓના મનથી પણ પરે—વિચારની પહોંચ બહાર છે।

Verse 74

अंतर्गतमनन्यानामीश्वरार्पितचेतसाम् । अन्येषां बुद्ध्यनारूढमारूढं च यथैव तत्

જે અંતર્મુખ મનન કરીને અનન્ય રહે છે અને જેમનું ચિત્ત ઈશ્વરને અર્પિત છે, તેમની બુદ્ધિમાં આ સત્ય દૃઢપણે સ્થિર થાય છે. પરંતુ અન્ય માટે તે જેમનું તેમ રહે છે—બુદ્ધિમાં ચઢ્યું નથી અથવા માત્ર અંશે જ સમજાયું છે.

Verse 75

येयमुक्ता विभूतिर्वै प्राकृती सा परा मता । अप्राकृतां परामन्यां गुह्यां गुह्यविदो विदुः

અહીં વર્ણવેલી આ વિભૂતિ ખરેખર પ્રાકૃત છે, છતાં તેને ‘પરા’ માનવામાં આવે છે. પરંતુ ગુહ્યવિદ્યાના જાણકારો બીજી, સર્વોચ્ચ વિભૂતિને જાણે છે—જે અપ્રાકૃત, પરા અને ખરેખર ગુહ્ય છે.

Verse 76

यतो वाचो निवर्तंते मनसा चेन्द्रियैस्सह । अप्राकृती परा चैषा विभूतिः पारमेश्वरी

જેથી વાણી, મન અને ઇન્દ્રિયો સહીત પાછાં વળી જાય છે, તે જ પ્રકૃતિથી પર એવી પરા—પરમેશ્વર શિવની પરમ વિભૂતિ છે.

Verse 77

सैवेह परमं धाम सैवेह परमा गतिः । सैवेह परमा काष्ठा विभूतिः परमेष्ठिनः

અહીં જ, માત્ર શિવમાં પરમ ધામ છે; માત્ર શિવમાં પરમ ગતિ છે. માત્ર શિવમાં પરમ કાષ્ઠા—પરમેષ્ઠિનની પરા વિભૂતિ છે.

Verse 78

तां प्राप्तुं प्रयतंते ऽत्र जितश्वासा जितेंद्रियाः । गर्भकारा गृहद्वारं निश्छिद्रं घटितुं यथा

તે શિવ-પરમ તત્ત્વને પ્રાપ્ત કરવા અહીં જીતશ્વાસ અને જીતેન્દ્રિય સાધકો પ્રયત્ન કરે છે. જેમ કુશળ કુંભાર ઘરનું દ્વાર ચીર વિના ચુસ્ત રીતે બેસાડી સીલ કરે, તેમ યોગીઓ આંતરિક માર્ગને દૃઢ અને અખંડ બનાવે છે.

Verse 79

संसाराशीविषालीढमृतसंजीवनौषधम् । विभूतिं शिवयोर्विद्वान्न बिभेति कुतश्चन

સંસારરૂપ સર્પવિષથી દંશિતને પણ જીવંત કરનાર સંજીવની ઔષધ સમી શિવની વિભૂતિ છે. તે વિભૂતિનો આશ્રય લેનાર વિદ્વાન ક્યાંયથી પણ ભય પામતો નથી.

Verse 80

यः परामपरां चैव विभूतिं वेत्ति तत्त्वतः । सो ऽपरो भूतिमुल्लंघ्य परां भूतिं समश्नुते

જે ભગવાન શિવની પરા અને અપરા—બન્ને વિભૂતિને તત્ત્વથી જાણે છે, તે અપરા અવસ્થાને વટાવી પરા વિભૂતિને પ્રાપ્ત કરે છે—બંધનાતીત શિવ-સાયુજ્ય પામે છે।

Verse 81

एतत्ते कथितं कृष्ण याथात्म्यं परमात्मनोः । रहस्यमपि योग्यो ऽसि भर्गभक्तो भवानिति

હે કૃષ્ણ, પરમાત્માનું યથાર્થ સ્વરૂપ મેં તને કહી દીધું. આ રહસ્ય ઉપદેશ મેળવવા તું યોગ્ય છે, કારણ કે તું ભર્ગ (શિવ) નો ભક્ત છે।

Verse 82

नाशिष्येभ्यो ऽप्यशैवेभ्यो नाभक्तेभ्यः कदाचन । व्याहरेदीशयोर्भूतिमिति वेदानुशासनम्

અશિષ્ય, અશૈવ અને જે શિવભક્ત નથી—તેમને ક્યારેય બે ઈશ (શિવ-શક્તિ) ની પવિત્ર મહિમા-શક્તિ કહેવી નહીં; આ વેદોની આજ્ઞા છે।

Verse 83

तस्मात्त्वमतिकल्याणपरेभ्यः कथयेन्न हि । त्वादृशेभ्यो ऽनुरूपेभ्यः कथयैतन्न चान्यथा

અતએવ જે પરમ કલ્યાણમાં એકનિષ્ઠ નથી તેમને આ ન કહેજે. તારા જેવા યોગ્ય અને આ માર્ગને અનુરૂપ લોકોને જ કહેજે—બીજાને નહીં।

Verse 84

विभूतिमेतां शिवयोर्योग्येभ्यो यः प्रदापयेत् । संसारसागरान्मुक्तः शिवसायुज्यमाप्नुयात्

જે શિવની આ પવિત્ર વિભૂતિ (ભસ્મ) યોગ્ય જનને આપે છે, તે સંસાર-સાગરથી મુક્ત થઈ શિવ-સાયુજ્ય પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 85

कीर्तनादस्य नश्यंति महान्त्यः पापकोटयः । त्रिश्चतुर्धासमभ्यस्तैर्विनश्यंति ततो ऽधिकाः

આનું કીર્તન માત્ર કરવાથી પાપોની મહાન્ કરોડો નાશ પામે છે. તેને ત્રણ-ચાર વાર પુનઃપુનઃ અભ્યાસ કરવાથી તેનાથી પણ વધુ પાપરાશિ વિલીન થાય છે.

Verse 86

नश्यंत्यनिष्टरिपवो वर्धन्ते सुहृदस्तथा । विद्या च वर्धते शैवी मतिस्सत्ये प्रवर्तते

અનિષ્ટકારી શત્રુઓ નાશ પામે છે અને સચ્ચા સુહૃદો વધે છે. શૈવી વિદ્યા વધે છે અને બુદ્ધિ સત્યમાં સ્થિર થાય છે.

Verse 87

भक्तिः पराः शिवे साम्बे सानुगे सपरिच्छिदे । यद्यदिष्टतमं चान्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्

અંબા (ઉમા) સહિત, ગણોથી સેવિત અને દિવ્ય ગુણ-ઐશ્વર્યોથી યુક્ત એવા શિવમાં પરાભક્તિ હોય તો ભક્ત જે જે અત્યંત ઇષ્ટ ઇચ્છે તે નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 88

पुनः पुनः समभ्यस्येत्तस्य नास्तीह दुर्ल्लभम्

જે તેને પુનઃપુનઃ અભ્યાસ કરે છે, તેના માટે આ લોકમાં કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી.