लिङ्गप्रतिष्ठा-माहात्म्यम् / The Greatness of Liṅga Installation

Verse 1

उपमन्युरुवाच । नित्यनैमित्तिकात्काम्याद्या सिद्धिरिह कीर्तिता । सा सर्वा लभ्येत सद्यो लिंगबेरप्रतिष्ठया

ઉપમન્યુએ કહ્યું—અહીં નિત્ય, નૈમિત્તિક અને કામ્ય કર્મોથી ઉત્પન્ન સિદ્ધિઓ વર્ણવાઈ છે. શિવના લિંગ અને પવિત્ર બેરા (મૂર્તિ)ની પ્રતિષ્ઠાથી તે બધું તરત પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 2

सर्वो लिंगमयो लोकस्सर्वं लिंगे प्रतिष्ठितम् । तस्मात्प्रतिष्ठिते लिंगे भवेत्सर्वं पतिष्ठितम्

સમગ્ર લોક લિંગમય છે અને સર્વ કંઈ લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી લિંગની વિધિવત્ પ્રતિષ્ઠા થાય ત્યારે જાણે સર્વ વસ્તુઓ દૃઢ રીતે પ્રતિષ્ઠિત થાય છે.

Verse 3

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रेणान्येन केन वा । लिंगप्रतिष्ठामुत्सृज्य क्रियते स्वपदस्थितिः

બ્રહ્મા હોય, વિષ્ણુ હોય, રુદ્ર હોય કે બીજો કોઈ—શિવલિંગની પ્રતિષ્ઠા વિના પોતાના પરમ પદમાં સ્થિરતા પ્રાપ્ત થતી નથી।

Verse 4

किमन्यदिह वक्तव्यं प्रतिष्ठां प्रति कारणम् । पर्तिष्ठितं शिवेनापि लिंगं वैश्वेश्वरं यतः

અહીં પ્રતિષ્ઠાના કારણ અને અધિકાર વિષે વધુ શું કહેવું? આ જ કારણે સ્વયં શિવે પણ વૈશ્વેશ્વર લિંગની પ્રતિષ્ઠા કરી।

Verse 5

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परत्रेह च शर्मणे । स्थापयेत्परमेशस्य लिंगं बेरमथापि वा

અતએવ ઇહલોક અને પરલોક—બન્નેમાં કલ્યાણ માટે—સર્વ પ્રયત્નથી પરમેશ્વરના લિંગની સ્થાપના કરવી, અથવા બેર (મૂર્તિ) પણ પ્રતિષ્ઠિત કરવી।

Verse 6

श्रीकृष्ण उवाच । किमिदं लिंगमाख्यातं कथं लिंगी महेश्वरः । कथं च लिंगभावो ऽस्य कस्मादस्मिञ्छिवो ऽर्च्यते

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—આ ‘લિંગ’ કહેવાતું શું છે? મહેશ્વરને ‘લિંગી’ કેમ કહેવાય છે? તેમનો ‘લિંગભાવ’ કેવી રીતે છે? અને કયા કારણે આ લિંગમાં શિવની પૂજા થાય છે?

Verse 7

उपमन्युरुवाच । अव्यक्तं लिंगमाख्यातं त्रिगुणप्रभवाप्ययम् । अनाद्यनंतं विश्वस्य यदुपादानकारणम्

ઉપમન્યુ બોલ્યા—લિંગને અવ્યક્ત કહેવાયું છે; ત્રિગુણો તેમાંથી જ ઉત્પન્ન થાય છે અને તેમાં જ લય પામે છે. તે અનાદિ-અનંત છે અને વિશ્વનું ઉપાદાન કારણ છે।

Verse 8

तदेव मूलप्रकृतिर्माया च गगनात्मिका । तत एव समुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम्

એ જ પરમ તત્ત્વ મૂળ-પ્રકૃતિ છે અને આકાશસ્વરૂપિણી માયા પણ એ જ છે. એમાંથી જ આ સમગ્ર ચરાચર જગત ઉત્પન્ન થયું છે.

Verse 9

अशुद्धं चैव शुद्धं यच्छुद्धाशुद्धं च तत्त्रिधा । ततः शिवो महेशश्च रुद्रो विष्णुः पितामहः

તે તત્ત્વ ત્રિવિધ છે—અશુદ્ધ, શુદ્ધ અને શુદ્ધાશુદ્ધ (મિશ્ર). તેમાંથી શિવ, મહેશ, રુદ્ર, વિષ્ણુ અને પિતામહ (બ્રહ્મા) પ્રગટ થાય છે.

Verse 10

भूतानि चेन्द्रियैर्जाता लीयन्ते ऽत्र शिवाज्ञया । अत एव शिवो लिंगो लिंगमाज्ञापयेद्यतः

ભૂતો અને જે ઇન્દ્રિયોથી તેઓ ઉત્પન્ન થાય છે તે બધું શિવની આજ્ઞાથી અહીં જ લીન થાય છે. તેથી શિવ ‘લિંગ’ કહેવાય છે, કારણ કે તેમની આજ્ઞાથી જગત ચિહ્નિત અને શાસિત થાય છે.

Verse 11

यतो न तदनाज्ञातं कार्याय प्रभवेत्स्वतः । ततो जातस्य विश्वस्य तत्रैव विलयो यतः

કારણ કે તેમના અજ્ઞાત એવું કોઈ કાર્ય સ્વયં ઉત્પન્ન થઈ શકતું નથી. તેથી તેમની પાસેથી જન્મેલું વિશ્વ પણ અંતે તેમની અંદર જ લય પામે છે, કારણ કે તેઓ જ તેનું આધાર અને કારણ છે.

Verse 12

अनेन लिंगतां तस्य भवेन्नान्येन केनचित् । लिंगं च शिवयोर्देहस्ताभ्यां यस्मादधिष्ठितम्

આથી જ તેની ‘લિંગતા’ સિદ્ધ થાય છે; અન્ય કોઈ રીતે નહીં. કારણ કે લિંગ શિવ-શક્તિનું જ દેહ છે, જે બંને દ્વારા અધિષ્ઠિત અને નિવસિત છે.

Verse 13

अतस्तत्र शिवः साम्बो नित्यमेव समर्चयेत् । लिंगवेदी महादेवी लिंगं साक्षान्महेश्वरः

અતએવ તે પવિત્ર સ્થાને ઉમાસહિત શિવ (સામ્બ)નું નિત્ય પૂજન કરવું જોઈએ. લિંગની વેદી સ્વયં મહાદેવી છે અને લિંગ સాక్షાત્ મહેશ્વર છે।

Verse 14

तयोः संपूजनादेव स च सा च समर्चितौ । न तयोर्लिंगदेहत्वं विद्यते परमार्थतः

તેમના બંનેના સમ્યક્ પૂજનથી તે (શિવ) અને તે (દેવી) બંને સમર્ચિત થાય છે. પરંતુ પરમાર્થથી તેમનું લિંગ-દેહત્વ નથી।

Verse 15

यतस्त्वेतौ विशुद्धौ तौ देहस्तदुपचारतः । तदेव परमा शक्तिः शिवस्य परमात्मनः

કારણ કે તે બંને પરમ વિશુદ્ધ છે; તેથી ‘દેહ’ એવો ઉલ્લેખ માત્ર ઉપચાર (વ્યવહાર)થી થાય છે. એ જ વિશુદ્ધ તત્ત્વ પરમાત્મા શિવની પરમા શક્તિ છે।

Verse 16

शक्तिराज्ञां यदादत्ते प्रसूते तच्चराचरम् । न तस्य महिमा शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि

પ્રભુની આજ્ઞાથી જ્યારે રાજશક્તિ (શક્તિ) પ્રાપ્ત થાય છે, ત્યારે તે ચરાચર સમગ્ર જગતને પ્રસવે છે. તેની મહિમા સો સો વર્ષોમાં પણ વર્ણવી શકાય તેમ નથી।

Verse 17

येनादौ मोहितौ स्यातां ब्रह्मनारायणावपि । पुरा त्रिभुवनस्यास्य प्रलये समुपस्थिते

જેનાથી આદિમાં બ્રહ્મા અને નારાયણ પણ મોહિત થયા હતા—જ્યારે પૂર્વકালে આ ત્રિભુવનનો પ્રલય નજીક આવી ઉપસ્થિત થયો હતો।

Verse 18

यदृच्छया गतस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः

દૈવી યદૃચ્છાથી લોકપિતામહ બ્રહ્મા ત્યાં પહોંચી ગયા.

Verse 19

ददर्श पुण्डरीकाक्षं स्वपन्तं तमनाकुलम् । मायया मोहितः शम्भोर्विष्णुमाह पितामहः

તેણે કમળનેત્ર વિષ્ણુને નિર્વિઘ્ન નિદ્રામાં જોયા. શંભુની માયાથી મોહિત પિતામહ બ્રહ્માએ વિષ્ણુને સંબોધ્યા.

Verse 20

कस्त्वं वदेत्यमर्षेण प्रहृत्योत्थाप्य माधवम् । स तु हस्तप्रहारेण तीव्रेणाभिहतः क्षणात्

ક્રોધમાં તેણે માધવને ઘા મારી ઊભો કરી ચીસ પાડી—“તું કોણ છે, બોલ!” પરંતુ ક્ષણમાં જ તે તીવ્ર હસ્તપ્રહારે માધવ ભારે રીતે આઘાત પામ્યા.

Verse 21

प्रबुद्धोत्थाय शयनाद्ददर्श परमेष्ठिनम् । तमाह चांतस्संक्रुद्धः स्वयमक्रुद्धवद्धरिः

જાગીને શય્યા પરથી ઊઠેલા હરિએ પરમેષ્ઠી બ્રહ્માને જોયા. અંતરમાં ક્રોધ હોવા છતાં, સંયમ રાખીને અક્રોધિતની જેમ બોલ્યા.

Verse 22

कुतस्त्वमागतो वत्स कस्मात्त्वं व्याकुलो वद । इति विष्णुवचः श्रुत्वा प्रभुत्वगुणसूचकम्

“વત્સ, તું ક્યાંથી આવ્યો છે? કેમ વ્યાકુળ છે? કહો.” એવા પ્રભુત્વ અને રક્ષક-સ્વભાવ સૂચક વિષ્ણુવચન સાંભળી તે ઉત્તર આપવા લાગ્યો.

Verse 23

रजसा बद्धवैरस्तं ब्रह्मा पुनरभाषत । वत्सेति मां कुतो ब्रूषे गुरुः शिष्यमिवात्मनः

રજોગુણથી જેના વૈર બંધાઈ ગયું હતું, તેને બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું— “તું મને ‘વત્સ’ કેમ કહે છે? તું તો એમ બોલે છે જાણે તું ગુરુ અને હું તારો શિષ્ય હોઉં.”

Verse 24

मां न जानासि किं नाथं प्रपञ्चो यस्य मे कृतिः । त्रिधात्मानं विभज्येदं सृष्ट्वाथ परिपाल्यते

“હે નાથ! શું તું મને ઓળખતો નથી? આ સમગ્ર પ્રપંચ મારી જ કૃત્તિ છે. હું મારા સ્વરૂપને ત્રિધા વિભાજિત કરીને આ જગત સર્જું છું અને પછી તેનું પાલન-શાસન કરું છું।”

Verse 25

संहरामि नमे कश्चित्स्रष्टा जगति विद्यते । इत्युक्ते सति सो ऽप्याह ब्रह्माणं विष्णुरव्ययः

તે બોલ્યો— “હું સંહાર કરું છું; મારા માટે જગતમાં કોઈ સ્રષ્ટા નથી,” એમ કહ્યે પછી અવ્યય વિષ્ણુએ ઉત્તરરૂપે બ્રહ્માને કહ્યું।

Verse 26

अहमेवादिकर्तास्य हर्ता च परिपालकः । भवानपि ममैवांगादवतीर्णः पुराव्ययात्

“હું જ આ જગતનો આદિકર્તા, પ્રલયમાં તેનો હર્તા અને તેનો પરિપાલક છું. તું પણ પૂર્વકાળે મારા જ અંગમાંથી— મને, અવ્યયને— થી અવતીર્ણ થયો હતો।”

Verse 27

मन्नियोगात्त्वमात्मानं त्रिधा कृत्वा जगत्त्रयम् । सृजस्यवसि चांते तत्पुनः प्रतिसृजस्यपि

“મારા નિયોગથી તું તારા સ્વરૂપને ત્રિધા કરીને ત્રિલોકની સૃષ્ટિ કરે છે; તેનું પાલન કરે છે; અને અંતે તેને ફરી તેના મૂળમાં લય કરાવે છે।”

Verse 28

विस्मृतोसि जगन्नाथं नारायणमनामयम् । तवापि जनकं साक्षान्मामेवमवमन्यसे

તમે જગન્નાથ, નિરામય નારાયણને ભૂલી ગયા છો. અને તમારા સాక్షાત્ જનક એવા મને પણ આ રીતે અવમાનિત કરો છો.

Verse 29

तवापराधो नास्त्यत्र भ्रांतोसि मम मायया । मत्प्रसादादियं भ्रांतिरपैष्यति तवाचिरात्

આ વિષયમાં તારો કોઈ અપરાધ નથી; તું મારી માયાથી મોહીત થઈ ભ્રમિત થયો છે. મારા પ્રસાદથી તારો આ ભ્રમ ટૂંક સમયમાં દૂર થઈ જશે.

Verse 30

शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम् । कर्ता भर्ता च हर्ता च न मयास्ति समो विभुः

હે ચતુર્મુખ બ્રહ્મા, સત્ય સાંભળો—હું જ સર્વ દેવોના ઈશ્વર છું. હું કર્તા, ભર્તા અને હર્તા છું; સર્વવ્યાપી વિભુ સમ કોઈ નથી.

Verse 31

एवमेव विवादोभूद्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् । अभवच्च महायुद्धं भैरवं रोमहर्षणम्

આ રીતે બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે પરસ્પર વિવાદ થયો, અને પછી ભયંકર, રોમાંચક મહાયુદ્ધ થયું.

Verse 32

मुष्टिभिर्न्निघ्नतोस्तीव्रं रजसा बद्धवैरयोः । तयोर्दर्पापहाराय प्रबोधाय च देवयोः

તીવ્ર વૈરથી બંધાયેલા તે બે દેવો મুষ্টિપ્રહારો વડે પરસ્પર પ્રહાર કરતાં ઘન ધૂળનો વાદળ ઊભો કર્યો; આ તેમની દર્પહરણ અને બોધ માટે જ બન્યું.

Verse 33

मध्ये समाविरभवल्लिंगमैश्वरमद्भुतम् । ज्वालामालासहस्राढ्यमप्रमेयमनौपमम्

તે પ્રાકટ્યના મધ્યમાં પ્રભુનું અદ્ભુત, ઐશ્વર્યમય લિંગ પ્રગટ થયું—હજારો જ્વાલા-માળાઓથી વિભૂષિત, અપ્રમેય અને અનુપમ.

Verse 34

क्षयवृद्धिविनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम् । तस्य ज्वालासहस्रेण ब्रह्मविष्णू विमोहितौ

તે ક્ષય-વૃદ્ધિથી રહિત, આદિ-મધ્ય-અંતથી પરે હતું; તેની સહસ્ર જ્વાલાઓના તેજથી બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ મોહીત થયા.

Verse 35

विसृज्य युद्धं किं त्वेतदित्यचिंतयतां तदा । न तयोस्तस्य याथात्म्यं प्रबुद्धमभवद्यदा

ત્યારે તેમણે યુદ્ધ છોડીને વિચાર્યું—“આ ખરેખર શું છે?” પરંતુ તે સમયે તેનું યથાર્થ સ્વરૂપ એમના બંનેને સમજાયું નહીં.

Verse 36

तदा समुद्यतौ स्यातां तस्याद्यंतं परीक्षितुम् । तत्र हंसाकृतिर्ब्रह्मा विश्वतः पक्षसंयुतः

ત્યારે તેઓ બંને તેના આદિ અને અંતની તપાસ કરવા તૈયાર થયા. ત્યાં બ્રહ્મા હંસરૂપ ધારણ કરીને, સર્વ દિશામાં ફેલાયેલા પાંખો સાથે તેને શોધવા લાગ્યા.

Verse 37

मनोनिलजवो भूत्वा गतस्तूर्ध्वं प्रयत्नतः । नारायणोपि विश्वात्मा लीलाञ्जनचयोपमम्

મન અને પવન સમો વેગ ધારણ કરીને તે પ્રયત્નપૂર્વક ઉપર ગયો. તેમજ વિશ્વાત્મા નારાયણ પણ પ્રયત્નથી ઉપર ઉઠ્યા—લીલામય અંજન-રાશિ જેવી શ્યામ કાંતિ સાથે.

Verse 38

वाराहममितं रूपमस्थाय गतवानधः । एवं वर्षसहस्रं तु त्वरन् विष्णुरधोगतः

અપરિમિત વરાહરૂપ ધારણ કરીને વિષ્ણુ નીચે તરફ ગયા. આ રીતે ત્વરિત ગતિથી વિષ્ણુ હજાર વર્ષ સુધી સતત અધોગતિ કરતા રહ્યા.

Verse 39

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः । तावत्कालं गतश्चोर्ध्वं तस्यांतं ज्ञातुमिच्छया

દીર્ઘ સમય બાદ પણ સૂકરરૂપ વિષ્ણુ તે લિંગના મૂળનો લેશમાત્ર પણ જોઈ શક્યા નહીં. પછી તેની સીમા જાણવા ઇચ્છાથી તેઓ એટલોજ સમય ઉપર પણ ગયા, છતાં પ્રભુચિહ્નનો અંત અપ્રાપ્ય જ રહ્યો.

Verse 40

तथैव भगवान् विष्णुः श्रांतः संविग्नलोचनः

એ જ રીતે ભગવાન વિષ્ણુ પણ થાકી ગયા; તેમના નેત્રો વ્યાકુલ ચિંતાથી અશાંત થયા.

Verse 41

क्लेशेन महता तूर्णमधस्तादुत्थितो ऽभवत् । समागतावथान्योन्यं विस्मयस्मेरवीक्षणौ

મહાન કષ્ટ સાથે તેઓ ઝડપથી નીચેમાંથી ઉપર ઊઠી આવ્યા. પછી બંને મળ્યા અને એકબીજાને જોતા તેમની આંખોમાં આશ્ચર્ય અને મૃદુ સ્મિત છલકાયું.

Verse 42

मायया मोहितौ शंभोः कृत्याकृत्यं न जग्मतुः । पृष्ठतः पार्श्वतस्तस्य चाग्रतश्च स्थितावुभौ

શંભુની માયાથી મોહિત થઈ તેઓ બંને કર્તવ્ય અને અકર્તવ્યનો ભેદ જાણી શક્યા નહીં. તેઓ બંને તેની નજીક જ સ્થિર રહ્યા—એક પાછળ, એક બાજુએ, અને આગળ પણ—જાણે દૂર જઈ ન શકે તેમ.

Verse 43

प्रणिपत्य किमात्मेदमित्यचिंतयतां तदा

પ્રણામ કરીને એ જ ક્ષણે તેઓ વિચારવા લાગ્યા— “આ આત્મતત્ત્વ ખરેખર શું છે?”

Verse 89

वारिशय्यागतो विष्णुः सुष्वापानाकुलः सुखम् । ५

જલશય્યા પર જઈ વિષ્ણુ નિરાકુલ થઈ સુખપૂર્વક સૂઈ ગયા.

Verse 90

श्रांतोत्यंतमदृष्ट्वांतं पापताधः पितामहः । ५

અત્યંત થાકેલા પિતામહ બ્રહ્માએ તેનું અંત ન જોયું; પાપ તરફનું અધઃપતન જોઈ તેઓ અત્યંત વ્યાકુળ થયા.