न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया (Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification)

Verse 1

उपमन्युरुवाच । न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् । स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम् । यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च । स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

ઉપમન્યુએ કહ્યું— “ન્યાસ ત્રણ પ્રકારનો કહ્યો છે: સ્થિતિ, ઉત્પત્તિ અને લયના ક્રમથી. ગૃહસ્થો માટે સ્થિતિ-ન્યાસ, બ્રહ્મચારીઓ માટે ઉત્પત્તિ-ન્યાસ. યતિઓ માટે સંહૃતિ (લય)-ન્યાસ, અને વાનપ્રસ્થો માટે પણ એ જ. એ જ સ્થિતિ-ન્યાસ પતિહીન ગૃહિણી માટે પણ યોગ્ય છે.”

Verse 3

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् । अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः । दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च । उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

હવે હું કન્યા-શક્તિના પુનઃપ્રકટન માટે ન્યાસનું લક્ષણ કહું છું. અંગૂઠાથી શરૂ કરી કનિષ્ઠા સુધીનો ક્રમ સ્થિતિ-ન્યાસ; જમણા અંગૂઠાથી શરૂ કરી ડાબા અંગૂઠા સુધીનો ક્રમ ઉત્પત્તિ-ન્યાસ; અને તેનો વિપરીત ક્રમ સંહૃતિ-ન્યાસ કહેવાય।

Verse 5

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् । अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः । अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः । निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

બિંદુসহ ‘ન’કારથી શરૂ થતા વર્ણોનું ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો. પછી આંગળીઓમાં શિવનો ન્યાસ કરવો અને બંને હથેળીઓમાં પણ, નિરામયતા માટે. ત્યારબાદ અસ્ત્ર-ન્યાસ કરીને અસ્ત્ર-મંત્રથી તેને દસ દિશાઓમાં વિસ્તરાવવો. (એ રીતે) નિવૃત્તિ આદિ પાંચ કલાઓ પંચમહાભૂત-સ્વરૂપિણી છે।

Verse 7

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः । हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः । तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् । तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

પંચભૂતોના સ્વામીઓ સાથે, તેમના ચિહ્નો સહિત હૃદય, કંઠ, તાળવું, ભ્રૂમધ્ય અને બ્રહ્મરંધ્રમાં સ્થિત થઈને, તેમના બીજમંત્રો દ્વારા ગ્રંથિઓનું ધ્યાન કરવું જોઈએ અને શુદ્ધિ માટે પંચાક્ષરી મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ.

Verse 9

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः । भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया । नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना । निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

પ્રાણવાયુને રોકીને, ગુણોની સંખ્યા અનુસાર, અસ્ત્ર-મુદ્રાથી ભૂત-ગ્રંથિનો છેદ કરવો જોઈએ. સુષુમ્ના નાડી દ્વારા બ્રહ્મરંધ્રમાંથી નીકળેલા આત્માને શિવના તેજમાં વિલીન કરવો જોઈએ.

Verse 11

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् । ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना । देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना । प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

વાયુ દ્વારા શરીરને સૂકવીને કાલાગ્નિથી બાળવું જોઈએ. ત્યારબાદ વાયુ દ્વારા કલાઓનું સંહરણ કરી, અમૃતથી શરીરને સીંચીને તેને ફરીથી યથાસ્થાને સ્થાપિત કરવું જોઈએ.

Verse 13

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु । अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः । ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् । शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

પછી સર્વ ક્રિયાઓ સંહરીને, દેહાભિમાન દગ્ધ કરીને, કલાઓનો નવો સર્ગ કર્યા વિના, ભસ્મીભૂત અવસ્થામાં ‘અમૃત-પ્લાવન’ કરવું. ત્યારબાદ તે વિદ્યામય દેહમાં, દીપશિખા-રૂપે શિવમાંથી પ્રગટ થયેલ આત્માને બ્રહ્મરંધ્ર દ્વારા યોગ કરવો.

Verse 15

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे । पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः । ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् । देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

દેહની અંદર, હૃદયકમળમાં પ્રવેશેલા તે પરમ શિવનું ધ્યાન કરીને, ફરી અમૃતવર્ષાથી મંત્રમય દેહને સિંચન/અભિષેક કરવો. ત્યારબાદ હાથોની શુદ્ધિ કરીને કરન્યાસ કરવો; પછી દેહન્યાસ કરીને મહામુદ્રાનું આચરણ કરવું.

Verse 17

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना । वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु । षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च । दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

પછી શિવે કહેલા માર્ગ મુજબ અંગન્યાસ કરવો. ત્યારબાદ હાથ-પગ વગેરેના સાંધા સ્થાનો પર વર્ણન્યાસ કરવો. પછી ષડંગો તથા ધ્વનિના ષટ્ જાતિઓ સહિત ન્યાસ કરીને, આગ્નેય દિશાથી ક્રમશઃ દિગ્બંધ કરવો.

Verse 19

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् । तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना । एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् । शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

અથવા મસ્તકથી આરંભ થતો પંચાંગ-ન્યાસ માત્ર કરવો; તેમજ ભૂતશુદ્ધિ વગેરે વિના ષડંગ-ન્યાસ પણ કરવો. આ રીતે સંક્ષેપમાં દેહ-આત્માનું શोधन કરીને, શિવભાવ પ્રાપ્ત કરી પરમેશ્વરની પૂજા કરવી.

Verse 21

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

હવે જેને સમય/અવસર ન હોય, અથવા બુદ્ધિમાં ભ્રમ હોય, તેણે વિસ્તૃત વિધિ પ્રમાણે ન્યાસકર્મ કરવું. તેમાં પ્રથમ માતૃકા-ન્યાસ, પછી બ્રહ્મ-ન્યાસ; ત્રીજો પ્રણવ-ન્યાસ, અને ત્યારબાદ હંસ-ન્યાસ.

Verse 22

अध्याय

અધ્યાય—શિવોપદેશને ક્રમબદ્ધ અભ્યાસ અને મનન માટે ગોઠવાયેલો શાસ્ત્રીય વિભાગ દર્શાવે છે।

Verse 23

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः । एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु । अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके । इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

પાંચમો, સદ્ભક્તો દ્વારા પ્રશંસિત, પંચાક્ષરાત્મક ન્યાસ કહેવાય છે. પૂજા આદિ કર્મોમાં એમાંથી એક કે અનેક ન્યાસ કરી શકાય. ‘અ’ને શિરોમણિ પર અને ‘આ’ને લલાટ પર મૂકો; ‘ઇ’ અને ‘ઈ’ને બંને નેત્રો પર, તેમજ ‘ઉ’ અને ‘ઊ’ને બંને કાન પર યથાવિધિ સ્થાપિત કરો।

Verse 25

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ऌअं ॡं नासापुटद्वये । एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात् । अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् । कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

‘ઋં’ અને ‘ઃં’ને બંને ગાલ પર, તેમજ ‘ઌઅં’ અને ‘ॡં’ને બંને નાસાપુટ પર મૂકો. ક્રમથી ‘એ’ અને ‘મે’ને બંને હોઠ પર, અને ‘ઓમૌં’ને દાંતની બંને પંક્તિઓ પર સ્થાપિત કરો. પછી ‘અં’ને જીભ પર અને ‘યઃ’ને તાલુ પર યથાવિધિ મૂકો. ત્યારબાદ જમણા હાથની પાંચ સંધિઓ પર ‘ક’-વર્ગના અક્ષરોનો ન્યાસ કરો।

Verse 27

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् । टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि । पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः । न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

ચ-વર્ગના અક્ષરોને ડાબા હાથની સંધિઓ પર વિન્યસ કરો. ટ-વર્ગ અને ત-વર્ગને બંને પગ પર સ્થાપિત કરો. ‘પ’ અને ‘ફ’ને બંને બાજુઓ પર, પછી ‘બ’ અને ‘ભ’ને પીઠ પર તથા નાભિ પર પણ મૂકો. ત્યારબાદ ‘મ’કારને હૃદયમાં ન્યાસ કરો અને ત્વચા આદિ અંગોમાં બાકી વિન્યાસ યથાક્રમે કરો—આ રીતે શિવપૂજાર્થે દેહ પવિત્ર થાય છે।

Verse 29

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु । हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे । एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना । अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

‘ય’થી ‘સ’ સુધીના અક્ષરોનો ન્યાસ સાત ધાતુઓમાં કરો. ‘હં’કારને હૃદયની અંદર અને ‘ક્ષ’કારને બંને ભ્રૂઓની વચ્ચે મૂકો. આ રીતે પચાસ વર્ણોના રુદ્રપથમાં અક્ષરોને યોગ્ય રીતે પ્રવિન્યસ કરીને, અંગ-ભેદ, વક્ત્ર-ભેદ અને કલા-ભેદ અનુસાર પંચબ્રહ્મોનો પણ વિન્યાસ કરો।

Verse 31

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् । शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत् । ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् । ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

તે મંત્રોથી કરન્યાસ વગેરે પ્રારંભિક ક્રિયાઓ કરીને—ક્રમથી કે અક્રમથી—એને શિર, મુખ, હૃદય, ગુહ્ય પ્રદેશ અને પાદોમાં વિન્યસ્ત કરવું। ત્યારબાદ ઊર્ધ્વ દિશાથી આરંભ કરીને પશ્ચિમાંત સુધી મુખોનું ધ્યાન કરવું। આ પાંચ સ્થાનોમાં ઈશાનની પાંચ કલાઓને ક્રમશઃ સ્થાપિત કરવી।

Verse 33

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि । चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः । हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि । अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

ત્યારબાદ ચાર મુખોમાં પુરુષ તત્ત્વની ચાર કલાઓ પણ પૂર્વાદિ ક્રમથી સ્થાપિત કરવી। તે હૃદય, કંઠ, અંસ, નાભિ, કુક્ષિ, પીઠ અને વક્ષસ્થળમાં વિન્યસ્ત કરવી। તેમજ અઘોરની આઠ કલાઓ પાદોમાં અને હસ્તોમાં પણ સ્થાપિત કરવી।

Verse 35

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु । जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् । घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः । अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

ત્યારબાદ વિધિવિત્ સાધકે તેર કલાઓનો ક્રમશઃ ન્યાસ કરવો—ગુદા, ઉપસ્થ, જાંઘો અને ઘૂંટણોમાં. જંઘા, નિતંબ, કમર અને પાર्श્વોમાં વામદેવભાવનું ધ્યાન કરવું. તેમજ નાસિકા, શિર અને બન્ને ભુજાઓમાં પણ કલાઓનું સ્થાપન કરવું. આ રીતે અડત્રીસ કલાનો ન્યાસ અનુપૂર્વક કરીને તે પગલે પગલે આગળ વધે છે।

Verse 37

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् । बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः । पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा । इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

ત્યારબાદ પ્રણવવિદ્યામાં નિપુણ બુદ્ધિમાન સાધકે પ્રણવ-ન્યાસ કરવો. બન્ને ભુજાઓ પર, કૂહણીઓ પર અને કળાઈઓ પર; પાર्श્વ અને ઉદર પર, જાંઘો અને જંઘાઓ પર, પગ પર તથા પીઠ પર પણ. આ રીતે પ્રણવનો વિન્યાસ કરીને ન્યાસમાં નિષ્ણાત સાધક આગળ પ્રવર્તે છે।

Verse 39

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् । बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि । विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि । कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

શૈવશાસ્ત્રમાં જેમ ઉપદેશ છે તેમ હંસ-ન્યાસ કરવો જોઈએ. ‘હંસ’ના બીજને વિભાજિત કરીને નેત્રો અને નાસારંધ્રોમાં સ્થાપિત કરવું. તેમજ ભુજાઓમાં, નેત્રો, મુખ, લલાટ અને નાસિકામાં પણ તેનો વિન્યાસ કરવો. પછી કક્ષોમાં, સ્કંધોમાં, પાર्श્વોમાં અને સ્તનોમાં પણ સ્થાપિત કરવું.

Verse 41

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना । हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः । यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते । नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

કટિ, હાથ અને ગુલ્ફ (ટખના) પર—અથવા પંચાંગ માર્ગ અનુસાર—આ ‘હંસ-ન્યાસ’ કરીને, પછી પંચાક્ષરી મંત્રનો ન્યાસ કરવો. પૂર્વોક્ત રીતથી જેના દ્વારા શિવત્વ ઉત્પન્ન થાય—જે શિવભાવથી યુક્ત નથી તે શિવસાધના ન કરે, શિવાર્ચન પણ ન કરે।

Verse 43

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् । तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम् । शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् । कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः

જે શિવભાવથી રહિત છે તે શિવનું ધ્યાન ન કરે; અને જે શિવપરાયણ નથી તે શિવને પ્રાપ્ત પણ કરી શકતો નથી. તેથી પોતાના દેહ-મનને શૈવમય બનાવી, પશુભાવના (બંધ જીવની પશુતા) ત્યજી, ‘હું શિવનો/શિવમય છું’ એમ ચિંતન કરીને શૈવ આચરણ કરવું. કર્મયજ્ઞ, તપોયજ્ઞ અને એથી પણ ઉત્તમ જપયજ્ઞ ઉપદેશિત છે.

Verse 44

ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः । कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे । जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

ધ્યાનયજ્ઞ અને જ્ઞાનયજ્ઞ—આ રીતે પાંચ યજ્ઞો પ્રખ્યાત છે. કેટલાક કર્મયજ્ઞમાં રત રહે છે, કેટલાક તપોયજ્ઞમાં; અન્ય કેટલાક જપયજ્ઞમાં અને તેમ જ ધ્યાનયજ્ઞમાં પણ રત રહે છે.

Verse 46

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् । क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः । कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् । अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

અન્ય કેટલાક જ્ઞાનયજ્ઞમાં રત રહી ક્રમે ક્રમે વધુ વિશિષ્ટ બને છે. ક્રમયજ્ઞ બે પ્રકારનો કહેવાયો છે—કામયુક્ત અને અકામ. કામી સાધક ઇચ્છિત ભોગો ભોગવીને કામાસક્ત બની ફરી જન્મે છે. પરંતુ અકામ માર્ગે રુદ્રધામને પામી ત્યાંના દિવ્ય ભોગો અનુભવ્યા પછી તે ફરી પતિત થતો નથી.

Verse 48

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः । तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः । जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः । जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

તપોયજ્ઞમાં રત રહેવાથી તે તપસ્વી રૂપે જન્મે છે—એમાં સંશય નથી. પરંતુ એ તપસ્વી પણ ત્યાં ભોગો ભોગવીને તે સ્થિતિમાંથી ચ્યૂત થાય છે. પરંતુ જે જપ અને ધ્યાનમાં રત છે તે ધરતી પર માનવ રૂપે જન્મે છે; અને જપ-ધ્યાનરત એ મર્ત્ય, તે સાધનાની વિશેષ શક્તિથી આ લોકમાં જ વિશિષ્ટ બને છે.

Verse 50

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् । तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम् । अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति । तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને સાધક શીઘ્રે જ શિવ-સાયુજ્યને પામે છે. તેથી દેહધારીઓ માટે શિવાજ્ઞાથી વિહિત કર્મયજ્ઞ પણ મુક્ત પુરુષ માટે બંધનકારક ફરજિયાત કર્મ રહેતો નથી. પરંતુ નિષ્કામ રહીને પણ જે કામનાથી જોડાય છે તે નિશ્ચયે બંધનમાં પડે છે. તેથી પંચયજ્ઞોમાં ધ્યાન અને જ્ઞાનમાં પરાયણ થવું જોઈએ.

Verse 52

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः । हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः । ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः । बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

જેનામાં ધ્યાન અને યથાર્થ જ્ઞાન છે, તે ભવસાગરને પાર કરે છે. હિંસા વગેરે દોષોથી મુક્ત થઈ તે ચિત્તશુદ્ધિનું વિશુદ્ધ સાધન બને છે. તેથી ધ્યાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે, કારણ કે તે અપવર્ગ એટલે મોક્ષફળ આપે છે. બાહ્ય કર્મો તો જાણે સેવક; પરમ ફળમાં તેઓ બહુ ભાગીદાર નથી.

Verse 54

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः । ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम् । यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् । ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

જેમ રાજભવનમાં (આ રીત) જોવા મળે છે, તેમ અહીં પણ કર્મકાંડી લોકો તદ્રূপ કરે છે. ધ્યાનીઓનું સ્વરૂપ સૂક્ષ્મ હોય છે અને તે પ્રત્યક્ષ ઐશ્વર્યરૂપે પ્રગટે છે. પરંતુ આ લોકમાં કર્મો માટે સ્થૂલ આકારો માટી, લાકડાં વગેરેમાંથી ઘડાય છે; તેથી ધ્યાનયજ્ઞમાં રત લોકો પણ ઉપાસનાના આધારરૂપે પથ્થર કે માટીની દેવમૂર્તિઓનો ઉપયોગ કરે છે.

Verse 56

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् । आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः । हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः । ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

શિવના યથાર્થ સ્વરૂપને જાણ્યા વિના લોકો પરમ પદને સંપૂર્ણ રીતે પામતા નથી. જે મનુષ્ય આત્મામાં સ્થિત શિવને છોડીને માત્ર બહારની વસ્તુની જ પૂજા કરે છે, તે હાથમાં રહેલું ફળ ફેંકીને પોતાની કોણી ચાટે એવો છે. જ્ઞાનથી ધ્યાન ઉત્પન્ન થાય છે અને ધ્યાનથી જ્ઞાન ફરી વધુ પ્રબળ બને છે.

Verse 58

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् । द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे । नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा । नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

તે બંને—સાધના અને જ્ઞાન—થી મુક્તિ થાય છે; તેથી ધ્યાનમાં રત થવું જોઈએ. શ્રદ્ધાથી વિદ્ધ ચિત્ત વડે દ્વાદશાંતમાં, અથવા મસ્તકશિખરે, લલાટે, ભ્રૂમધ્યમાં, નાસાગ્રે, મુખમાં, કણ્ઠમાં, હૃદયમાં, અથવા નાભિમાં—તે શાશ્વત સ્થાને—ધારણા કરવી.

Verse 60

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् । अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा । वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः । अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् । अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

બાહ્ય યાગ-ઉપચારોથી દેવ અને દેવીની પૂજા કરવી જોઈએ. અથવા નિત્ય લિંગમાં કે બનાવેલી પ્રતિમામાં, અથવા પવિત્ર અગ્નિમાં, અથવા પ્રતિષ્ઠિત સ્થંડિલ પર—પોતાની ક્ષમતા મુજબ ભક્તિથી—પૂજા કરવી. અથવા અંતર અને બહાર બંને રીતે પરમેશ્વરની આરાધના કરવી. જે અંતર્યાગમાં રત છે, તે બહારની પૂજા કરે તો પણ, ન કરે તો પણ.