भक्ताधिकारि-द्विजधर्म-योगिलक्षणवर्णनम् / Duties of Qualified Devotees and Marks of Yogins
શિવ દેવીને કહે છે કે તે વર્ણધર્મ તથા યોગ્ય ભક્તો અને વિદ્વાન દ્વિજ સાધકો માટે અપેક્ષિત આચારનું સંક્ષેપમાં વર્ણન કરશે. ત્રિકાળ સ્નાન, અગ્નિકાર્ય, ક્રમશઃ લિંગપૂજા, દાન-દયા-ઈશ્વરભાવ અને સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસા-સત્યાદિ સંયમો જણાવાયા છે. અભ્યાસ-અધ્યાપન-વ્યાખ્યા, બ્રહ્મચર્ય, શ્રવણ, તપ, ક્ષમા અને શૌચનું વિધાન છે; શિખા, ઉપવીત, ઉષ્ણીષ, ઉત્તરિય ધારણ, ભસ્મ-રુદ્રાક્ષ ધારણ તથા પર્વદિને ખાસ કરીને ચતુર્દશીએ વિશેષ પૂજાનો આદેશ છે. આહારશુદ્ધિમાં બ્રહ્મકૂર્ચ વગેરે નિયમિત સેવન અને બાસી/અશુદ્ધ અન્ન, કેટલાક ધાન્ય, મદ્ય તથા તેની ગંધ સુધીનો ત્યાગ જણાવાયો છે. આગળ યોગીના લક્ષણો તરીકે ક્ષમા, શાંતિ, સંતોષ, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય, શિવજ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ભસ્મસેવન અને સર્વ આસક્તિ-નિવૃત્તિ, તેમજ દિવસે ભિક્ષાભોજન જેવી કઠોર વૃત્તિ સંક્ષેપમાં કહે છે; આમ અધ્યાય બાહ્ય આચરણ, નૈતિક શુદ્ધિ અને યોગિક વૈરાગ્યને જોડતી શૈવ આચારસંહિતા રજૂ કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ईश्वर उवाच । अथ वक्ष्यामि देवेशि भक्तानामधिकारिणाम् । विदुषां द्विजमुख्यानां वर्णधर्मसमासतः
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવેશિ! હવે હું સંક્ષેપમાં ભક્તોના અધિકાર અને કર્તવ્ય, તેમજ વિશેષ કરીને વિદ્વાન દ્વિજશ્રેષ્ઠોના, વર્ણ અને ધર્મના સિદ્ધાંતો અનુસાર કહું છું।
Verse 2
त्रिः स्नानं चाग्निकार्यं च लिंगार्चनमनुक्रमम् । दानमीश्ररभावश्च दया सर्वत्र सर्वदा
દિવસમાં ત્રણ વાર સ્નાન, અગ્નિકાર્ય, અને ક્રમસર શિવલિંગની આરાધના; દાન, ઈશ્વરભક્તિભાવ, તથા સર્વત્ર સર્વદા દયા—આ બધું આચરવું જોઈએ।
Verse 3
सत्यं संतोषमास्तिक्यमहिंसा सर्वजंतुषु । ह्रीश्रद्धाध्ययनं योगस्सदाध्यापनमेव च
સત્ય, સંતોષ, આસ્તિક્ય અને સર્વ જીવો પ્રત્યે અહિંસા; લજ્જા, શ્રદ્ધા, શાસ્ત્રાધ્યયન, યોગસાધના, તથા સદા અધ્યાપન—આ પ્રશંસનીય ગુણો છે।
Verse 4
व्याख्यानं ब्रह्मचर्यं च श्रवणं च तपः क्षमा । शौचं शिखोपवीतं च उष्णीषं चोत्तरीयकम्
શાસ્ત્ર-વ્યાખ્યાન, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધાપૂર્વક શ્રવણ, તપ અને ક્ષમા; શૌચ, શિખા તથા યજ્ઞોપવીત, ઉષ્ણીષ અને ઉત્તરિય—આ શૈવ સાધકના નિર્ધારિત લક્ષણો અને આચારો છે.
Verse 5
निषिद्धासेवनं चैव भस्मरुद्राक्षधारणम् । पर्वण्यभ्यर्चनं देवि चतुर्दश्यां विशेषतः
હે દેવી! નિષિદ્ધ આચરણનો ત્યાગ કરો અને વિધિપૂર્વક ભસ્મ તથા રુદ્રાક્ષ ધારણ કરો. પર્વદિવસોમાં—વિશેષ કરીને ચતુર્દશીએ—(શિવની) પૂજા કરો.
Verse 6
पानं च ब्रह्मकूर्चस्य मासि मासि यथाविधि । अभ्यर्चनं विशेषेण तेनैव स्नाप्य मां प्रिये
અને દર મહિને વિધિપૂર્વક બ્રહ્મકૂર્ચનું પાન કરો. પછી વિશેષ ભક્તિથી મારી પૂજા કરો, અને હે પ્રિયે, એ જ (પવિત્ર દ્રવ્ય) વડે મારો અભિષેક કરો.
Verse 7
सर्वक्रियान्न सन्त्यागः श्रद्धान्नस्य च वर्जनम् । तथा पर्युषितान्नस्य यावकस्य विशेषतः
જે અન્ન સર્વ ધર્મકર્મોનું આધાર છે તેનું ત્યાગ ન કરવો; અને શ્રદ્ધાથી અર્પિત અન્નનું પણ તિરસ્કાર ન કરવો. તેમ જ બાસી અન્ન—વિશેષ કરીને યાવક (જૌ આધારિત) અન્ન—ટાળવું જોઈએ.
Verse 8
मद्यस्य मद्यगन्धस्य नैवेद्यस्य च वर्जनम् । सामान्यं सर्ववर्णानां ब्राह्मणानां विशेषतः
મદ્ય, મદ્યની ગંધ અને તેનાથી દૂષિત નૈવેદ્યનો ત્યાગ કરવો—આ નિયમ સર્વ વર્ણો માટે સામાન્ય છે; પરંતુ બ્રાહ્મણો માટે વિશેષ કરીને કડક છે.
Verse 9
क्षमा शांतिश्च सन्तोषस्सत्यमस्तेयमेव च । ब्रह्मचर्यं मम ज्ञानं वैराग्यं भस्मसेवनम्
ક્ષમા, શાંતિ અને સંતોષ; સત્ય અને અસ્તેય; બ્રહ્મચર્ય, મારું (શિવનું) જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને ભસ્મસેવન—આ મારા ગુણ અને વ્રત છે, જે બંધ જીવને શિવાનુગ્રહ તરફ દોરી જાય છે.
Verse 10
सर्वसंगनिवृत्तिश्च दशैतानि विशेषतः । लिंगानि योगिनां भूयो दिवा भिक्षाशनं तथा
સર્વ આસક્તિઓથી સંપૂર્ણ નિવૃત્તિ—આ દસ વિશેષરૂપે યોગીઓના લક્ષણો છે. વધુમાં તેઓ માત્ર દિવસે જ ભિક્ષાન્ન ગ્રહણ કરે છે.
Verse 11
वानप्रस्थाश्रमस्थानां समानमिदमिष्यते । रात्रौ न भोजनं कार्यं सर्वेषां ब्रह्मचारिणाम्
વાનપ્રસ્થ આશ્રમમાં સ્થિત લોકો માટે પણ આ જ નિયમ માન્ય છે. સર્વ બ્રહ્મચારીઓએ રાત્રે ભોજન કરવું નહીં.
Verse 12
अध्यापनं याजनं च क्षत्रियस्याप्रतिग्रहः । वैश्यस्य च विशेषेण मया नात्र विधीयते
ક્ષત્રિય માટે અહીં વેદાધ્યાપન અને યાજન (પુરોહિતકર્મ)નું વિધાન નથી; તેના માટે દાન ન સ્વીકારવું (અપ્રતિગ્રહ) આદેશિત છે. વૈશ્ય માટે પણ વિશેષરૂપે આ પુરોહિતકર્મો અહીં મેં નિર્ધારિત કર્યા નથી.
Verse 13
रक्षणं सर्ववर्णानां युद्धे शत्रुवधस्तथा । दुष्टपक्षिमृगाणां च दुष्टानां शातनं नृणाम्
તેનું કર્તવ્ય—સર્વ વર્ણોની રક્ષા કરવી અને યુદ્ધમાં શત્રુવધ કરવો. તેમજ દુષ્ટ પક્ષી અને મૃગોનો નાશ, અને દુષ્ટ મનુષ્યોને દંડ આપી વશમાં રાખવા.
Verse 14
अविश्वासश्च सर्वत्र विश्वासो मम योगिषु । स्त्रीसंसर्गश्च कालेषु चमूरक्षणमेव च
સર્વત્ર અવિશ્વાસ રહે; પરંતુ મારા યોગીઓમાં વિશ્વાસ રહે. સ્ત્રીસંગ માત્ર યોગ્ય સમયે જ હોય, અને સેનાનું રક્ષણ જ મુખ્ય કાર્ય રહે.
Verse 15
सदा संचारितैश्चारैर्लोकवृत्तांतवेदनम् । सदास्त्रधारणं चैव भस्मकंचुकधारणम्
સદા ગતિમાન ગુપ્તચરો દ્વારા લોકવૃત્તાંતનું સતત જ્ઞાન રહેતું; અને હંમેશાં શસ્ત્રધારણ તથા ભસ્મ-કંચુક—પવિત્ર આવરણ—ધારણ થતું।
Verse 16
राज्ञां ममाश्रमस्थानामेष धर्मस्य संग्रहः । गोरक्षणं च वाणिज्यं कृषिर्वैश्यस्य कथ्यते
રાજાઓ અને મારા આશ્રમધર્મમાં સ્થિત જન માટે આ ધર્મનો સંક્ષેપ છે. વૈશ્ય માટે ગોરક્ષણ, વાણિજ્ય અને કૃષિ—આ કર્તવ્યો કહેવાય છે।
Verse 17
शुश्रूषेतरवर्णानां धर्मः शूद्रस्य कथ्यते । उद्यानकरणं चैव मम क्षेत्रसमाश्रयः
અન્ય વર્ણોની સેવા કરવી શૂદ્રનો ધર્મ કહેવાયો છે. તેમજ ઉદ્યાન બનાવવું અને મારા ક્ષેત્ર—પવિત્ર ધામ/દેવાલયભૂમિ—નો આશ્રય લેવો પણ પ્રશસ્ત છે।
Verse 18
धर्मपत्न्यास्तु गमनं गृहस्थस्य विधीयते । ब्रह्मचर्यं वनस्थानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
ગૃહસ્થ માટે ધર્મપત્ની સાથે દાંપત્ય-ગમન વિધેય છે; પરંતુ વનસ્થ, યતિ અને બ્રહ્મચારી માટે બ્રહ્મચર્યનું વિધાન છે।
Verse 19
स्त्रीणां तु भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्यस्सनातनः । ममार्चनं च कल्याणि नियोगो भर्तुरस्ति चेत्
સ્ત્રીઓ માટે પતિની શুশ્રૂષા-સેવા જ સનાતન ધર્મ છે; બીજો નથી. હે કલ્યાણી, પતિની આજ્ઞા અથવા અનુમતિ હોય તો મારું પૂજન પણ તારો કર્તવ્ય બને છે.
Verse 20
या नारी भर्तृशुश्रूषां विहाय व्रततत्परा । सा नारी नरकं याति नात्र कार्या विचारणा
જે સ્ત્રી પતિની સેવા ત્યજી માત્ર વ્રત-નિયમોમાં જ તત્પર રહે, તે સ્ત્રી નરકમાં જાય છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।
Verse 21
अथ भर्तृविहीनाया वक्ष्ये धर्मं सनातनम् । व्रतं दानं तपः शौचं भूशय्यानक्तभोजनम्
હવે પતિ-વિહોણી સ્ત્રી માટે સનાતન ધર્મ કહું છું—વ્રત, દાન, તપ, શૌચ, ભૂમિ પર શયન અને રાત્રે એકવાર ભોજન; એથી મન સ્થિર થઈ મોક્ષદાતા પ્રભુ શિવ તરફ વળે છે।
Verse 22
ब्रह्मचर्यं सदा स्नानं भस्मना सलिलेन वा । शांतिर्मौनं क्षमा नित्यं संविभागो यथाविधि
બ્રહ્મચર્યનું સદા પાલન, નિત્ય સ્નાન—ભસ્મથી કે જળથી—અને અંતઃશાંતિ, મૌન, અવિરત ક્ષમા તથા શાસ્ત્રવિધિ મુજબ યોગ્ય દાન-વિતરણ—આ બધું હંમેશાં આચરવું જોઈએ।
Verse 23
अष्टाभ्यां च चतुर्दश्यां पौर्णमास्यां विशेषतः । एकादश्यां च विधिवदुपवासोममार्चनम्
અષ્ટમી, ચતુર્દશી અને વિશેષ કરીને પૂર્ણિમાએ, તેમજ એકાદશીએ પણ—વિધિપૂર્વક ઉપવાસ રાખીને મારું (શિવનું) પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 24
इति संक्षेपतः प्रोक्तो मयाश्रमनिषेविणाम् । ब्रह्मक्षत्रविशां देवि यतीनां ब्रह्मचारिणाम्
આ રીતે, હે દેવી, મેં આશ્રમધર્મનું પાલન કરનારાઓ માટે—બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય—અને યતિઓ (સન્યાસીઓ) તથા બ્રહ્મચારી વિદ્યાર્થીઓ માટેના નિયમો સંક્ષેપમાં કહ્યા।
Verse 25
तथैव वानप्रस्थानां गृहस्थानां च सुन्दरि । शूद्राणामथ नारीणां धर्म एष सनातनः
એ જ રીતે, હે સુન્દરી, વાનપ્રસ્થો અને ગૃહસ્થો માટે પણ આ જ સનાતન ધર્મ છે; તેમજ શૂદ્રો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ આ જ છે।
Verse 26
ध्येयस्त्वयाहं देवेशि सदा जाप्यः षडक्षरः । वेदोक्तमखिलं धर्ममिति धर्मार्थसंग्रहः
હે દેવેશી! તું સદા મારો ધ્યાન કર અને ષડક્ષર મંત્રનો નિત્ય જપ કર. વેદોક્ત સર્વ ધર્મ—એ જ ધર્માર્થનો સારસંગ્રહ છે.
Verse 27
अथ ये मानवा लोके स्वेच्छया धृतविग्रहाः । भावातिशयसंपन्नाः पूर्वसंस्कारसंयुताः
હવે આ લોકમાં જે માનવો પોતાની ઇચ્છાથી દેહ ધારણ કરે છે, ભાવની તીવ્રતાથી સંપન્ન છે અને પૂર્વ સંસ્કારોથી યુક્ત છે—તેમને એમ જ સમજવા.
Verse 28
विरक्ता वानुरक्ता वा स्त्र्यादीनां विषयेष्वपि । पापैर्न ते विलिंपंते १ पद्मपत्रमिवांभसा
કોઈ વિરક્ત હોય કે સ્ત્રી વગેરે વિષયોમાં અનુરક્ત પણ હોય, પાપ તેને લિપ્ત નથી કરતાં—જેમ કમળપત્ર પર પાણી ચોંટતું નથી.
Verse 29
तेषां ममात्मविज्ञानं विशुद्धानां विवेकिनाम् । मत्प्रसादाद्विशुद्धानां दुःखमाश्रमरक्षणात्
તે શುದ್ಧ વિવેકી જનોએ મારા આત્મસ્વરૂપનું જ્ઞાન પામે છે; છતાં મારા પ્રસાદથી શುದ್ಧ થયેલાઓને પણ આશ્રમનું રક્ષણ-પાલન કરવાથી થોડું દુઃખ રહે છે.
Verse 30
नास्ति कृत्यमकृत्यं च समाधिर्वा परायणम् । न विधिर्न निषेधश्च तेषां मम यथा तथा
તેમને માટે ‘કરવાનું’ કે ‘ન કરવાનું’ કંઈ નથી; સમાધિ પણ તેમનું એકમાત્ર આશ્રય નથી. તેમને માટે ન વિધિ છે ન નિષેધ—જેમ મારા માટે તેમ જ.
Verse 31
तथेह परिपूर्णस्य साध्यं मम न विद्यते । तथैव कृतकृत्यानां तेषामपि न संशयः
તેમ જ અહીં જે પરિપૂર્ણ સિદ્ધ છે, તેના માટે મારા માટે પણ સાધ્ય કંઈ રહેતું નથી. એ જ રીતે કૃતકૃત્ય થયેલાઓ માટે પણ તેમાં કોઈ સંશય નથી.
Verse 32
मद्भक्तानां हितार्थाय मानुषं भावमाश्रिताः । रुद्रलोकात्परिभ्रष्टास्ते रुद्रा नात्र संशयः
મારા ભક્તોના હિતાર્થે તેમણે માનુષ ભાવ ધારણ કર્યો છે. રુદ્રલોકથી અવતરેલા તેઓ નિશ્ચયે રુદ્ર જ છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 33
ममानुशासनं यद्वद्ब्रह्मादीनां प्रवर्तकम् । तथा नराणामन्येषां तन्नियोगः प्रवर्तकः
જેમ મારું અનુશાસન બ્રહ્મા આદિ દેવોને પણ પ્રવૃત્ત કરે છે, તેમ જ મનુષ્યો અને અન્ય સૌ માટે પણ એ જ નિયોગ તેમની ક્રિયાનો પ્રેરક છે.
Verse 34
ममाज्ञाधारभावेन सद्भावातिशयेन च । तदालोकनमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
મારી આજ્ઞાના આધારથી અને સચ્ચા ભક્તિભાવના અતિશયથી સમર્થ બની, તેનું માત્ર દર્શન કરવાથી જ સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે।
Verse 35
प्रत्ययाश्च प्रवर्तंते प्रशस्तफलसूचकाः । मयि भाववतां पुंसां प्रागदृष्टार्थगोचराः
મારા પ્રત્યે ભાવભક્તિ ધરાવનારા પુરુષોમાં શુભ ફળના સૂચક દૃઢ પ્રત્યયો પ્રગટે છે; અને જે અર્થો પહેલાં અદૃષ્ટ હતા તે પણ પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં આવે છે।
Verse 36
कंपस्वेदो ऽश्रुपातश्च कण्ठे च स्वरविक्रिया । आनंदाद्युपलब्धिश्च भवेदाकस्मिकी मुहुः
કંપ, પરસેવો, આંસુ પડવું, અને કણ્ઠમાં સ્વરનો ફેરફાર—તથા વારંવાર આનંદ વગેરેની અકસ્માત્, અકારણ અનુભૂતિ—ભક્તમાં સ્વયં પ્રગટે છે।
Verse 37
स तैर्व्यस्तैस्समस्तैर्वा लिंगैरव्यभिचारिभिः । मंदमध्योत्तमैर्भावैर्विज्ञेयास्ते नरोत्तमाः
આ અચૂક લક્ષણોથી—અલગ અલગ દેખાય કે બધાં સાથે—તે નરોત્તમો ઓળખાય છે; અને તેમના ભાવ મંદ, મધ્યમ અને ઉત્તમ—એ ત્રણ સ્તરે પ્રગટે છે।
Verse 38
यथायोग्निसमावेशान्नायो भवति केवलम् । स तथैव मम सान्निध्यान्न ते केवलमानुषाः
જેમ અગ્નિનો સમાવેશ થતાં લોખંડ માત્ર લોખંડ રહેતું નથી, તેમ મારા સાન્નિધ્યથી તમે માત્ર માનવમાત્ર નથી।
Verse 39
हस्तपादादिसाधर्म्याद्रुद्रान्मर्त्यवपुर्धरान् । प्राकृतानिव मन्वानो नावजानीत पंडितः
હાથ-પગ વગેરેની સમાનતા કારણે જે રુદ્રો મર્ત્ય દેહ ધારણ કરે છે, તેમને સામાન્ય લોક સમજી કોઈ પંડિતે કદી અવમાન ન કરવું।
Verse 40
अवज्ञानं कृतं तेषु नरैर्व्यामूढचेतनैः । आयुः श्रियं कुलं शीलं हित्वा निरयमावहेत्
વિવેકભ્રષ્ટ મનુષ્યો જો તેમનો અવમાન કરે, તો તેઓ આયુષ્ય, શ્રી, કુલમાન અને શીલ ગુમાવી પોતાના માટે નરકપતન લાવે છે।
Verse 41
ब्रह्मविष्णुसुरेशानामपि तूलायते पदम् । मत्तोन्यदनपेक्षाणामुद्धृतानां महात्मनाम्
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને દેવેશોના પદને પણ તુલામાં તોળીએ તો, મારા દ્વારા ઉદ્ધરિત એવા મહાત્માઓની સ્થિતિ સામે તે તુચ્છ ઠરે—જેઓ મારા સિવાય બીજું કશું અપેક્ષતા નથી।
Verse 42
अशुद्धं बौद्धमैश्वर्यं प्राकृतं पौरुषं तथा । गुणेशानामतस्त्याज्यं गुणातीतपदैषिणाम्
અશુદ્ધ ‘બૌદ્ધ’ ઉપાયો દ્વારા ઇચ્છાતું ઐશ્વર્ય, તેમજ પ્રાકૃત અને પુરુષપ્રયત્નજન્ય લોકિક સિદ્ધિઓ—આ બધું ગુણોના ક્ષેત્રનું અધિપત્ય છે; તેથી ગુણાતીત પદ ઇચ્છનારોએ તેને ત્યજવું જોઈએ।
Verse 43
अथ किं बहुनोक्तेन श्रेयः प्राप्त्यैकसाधनम् । मयि चित्तसमासंगो येन केनापि हेतुना
હવે બહુ કહેવામાં શું લાભ? પરમ શ્રેય પ્રાપ્ત કરવાનો એક જ ઉપાય છે—કોઈપણ કારણથી મન મારામાં, શિવમાં, દૃઢ રીતે આસક્ત થઈ જાય.
Verse 44
उपमन्युरुवाच । इत्थं श्रीकण्ठनाथेन शिवेन परमात्मना । हिताय जगतामुक्तो ज्ञानसारार्थसंग्रहः
ઉપમન્યુએ કહ્યું—આ રીતે પરમાત્મા શ્રીકંઠનાથ શિવે જગતોના હિત માટે આધ્યાત્મિક જ્ઞાનના સારનો આ સંಗ್ರહ પ્રગટ કર્યો.
Verse 45
विज्ञानसंग्रहस्यास्य वेदशास्त्राणि कृत्स्नशः । सेतिहासपुराणानि विद्या व्याख्यानविस्तरः
આ વિજ્ઞાન-સંગ્રહમાં વેદો અને શાસ્ત્રો સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિપાદિત છે; ઇતિહાસ-પુરાણો સહિત—આ વિદ્યાનું વિસ્તૃત વ્યાખ્યાન છે।
Verse 46
ज्ञानं ज्ञेयमनुष्ठेयमधिकारो ऽथ साधनम् । साध्यं चेति षडर्थानां संग्रहत्वेष संग्रहः
જ્ઞાન, જ્ઞેય તત્ત્વ, અનુષ્ઠેય આચરણ, અધિકારી, સાધન અને સાધ્ય—આ છ વિષયો; આ ઉપદેશ તેમનો સંક્ષિપ્ત સંગ્રહ છે।
Verse 47
गुरोरधिकृतं ज्ञानं ज्ञेयं पाशः पशुः पतिः । लिंगार्चनाद्यनुष्ठेयं भक्तस्त्वधिकृतो ऽपि यः
ગુરુ દ્વારા અધિકૃત જ્ઞાન જ સત્ય ઉપદેશ છે—જેમા જ્ઞેય ત્રય: પાશ, પશુ અને પતિ (પરમેશ્વર શિવ)નો બોધ છે. અને જે ભક્ત યોગ્ય અધિકારી હોય, તેણે શિવલિંગ-અર્ચન આદિ અનુષ્ઠાન અવશ્ય કરવું।
Verse 48
साधनं शिवमंत्राद्यं साध्यं शिवसमानता । षडर्थसंग्रहस्यास्य ज्ञानात्सर्वज्ञतोच्यते
સાધન શિવમંત્રથી આરંભે છે અને સાધ્ય શિવસમાનતા છે. આ ષડર્થ-સંગ્રહનું જ્ઞાન થતાં સાધકને સર્વજ્ઞતા કહેવાય છે.
Verse 49
प्रथमं कर्म यज्ञादेर्भक्त्या वित्तानुसारतः । बाह्येभ्यर्च्य शिवं पश्चादंतर्यागरतो भवेत्
પ્રથમ યજ્ઞાદિ કર્મ ભક્તિપૂર્વક, પોતાની ક્ષમતા મુજબ કરવું જોઈએ. બાહ્ય વિધિઓથી શિવની અર્ચના કરીને પછી અંતર્યાગ—અંતર યજ્ઞ—માં તત્પર થવું જોઈએ.
Verse 50
रतिरभ्यंतरे यस्य न बाह्ये पुण्यगौरवात् । न कर्म करणीयं हि बहिस्तस्य महात्मनाः
જે મહાત્માની રતિ અંદર છે, બહારના આચારોમાં નથી—અંતઃશુદ્ધિના પુણ્યગૌરવના આદરથી—તેને બહારનું કર્મ કરવું ફરજિયાત નથી.
Verse 51
ज्ञानामृतेन तृप्तस्य भक्त्या शैवशिवात्मनः । नांतर्न च बहिः कृष्ण कृत्यमस्ति कदाचन
હે કૃષ્ણ, જે જ્ઞાનામૃતથી તૃપ્ત છે અને ભક્તિથી શૈવ—શિવસ્વરૂપ—થઈ ગયો છે, તેને અંદર કે બહાર ક્યારેય કોઈ બાંધ્ય કર્તવ્ય રહેતું નથી.
Verse 52
तस्मात्क्रमेण संत्यज्य बाह्यमाभ्यंतरं तथा । ज्ञानेन ज्ञेयमालोक्याज्ञानं चापि परित्यजेत्
અતએવ ક્રમે કરીને બાહ્ય અને આંતરિક—બન્ને આસક્તિઓ—ત્યજી, જ્ઞાનથી જ્ઞેય તત્ત્વ (પરમ પતિ)નું દર્શન કરી અજ્ઞાન પણ ત્યજી દેવું જોઈએ.
Verse 53
नैकाग्रं चेच्छिवे चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा । एकाग्रमेव चेच्चित्तं किं कृतेनापि कर्मणा
જો ચિત્ત શિવમાં એકાગ્ર ન હોય, તો કરેલા કર્મનો પણ શું ઉપયોગ? અને જો ચિત્ત ખરેખર એકાગ્ર હોય, તો કરેલા કર્મનો પણ શું આવશ્યક?
Verse 54
तस्मात्कर्माण्यकृत्वा वा कृत्वा वांतर्बहिःक्रमात् । येन केनाप्युपायेन शिवे चित्तं निवेशयेत्
અતએવ કર્મ કરો કે ન કરો—બાહ્ય વિધિ હોય કે આંતરિક સાધના—જે કોઈ ઉપાયથી બને, ચિત્તને દૃઢપણે શિવમાં સ્થાપિત કરવું જોઈએ.
Verse 55
शिवे निविष्टचित्तानां प्रतिष्ठितधियां सताम् । परत्रेह च सर्वत्र निर्वृतिः परमा भवेत्
જેનાં ચિત્ત શિવમાં લીન છે અને જેમની બુદ્ધિ દૃઢ સ્થિર છે, એવા સત્પુરુષોને ઇહલોક અને પરલોકમાં—સર્વત્ર—પરમ શાંતિ અને પરિતૃપ્તિ થાય છે।
Verse 56
इहोन्नमः शिवायेति मंत्रेणानेन सिद्धयः । स तस्मादधिगंतव्यः परावरविभूतये
ઇહલોકમાં જ ‘ૐ નમઃ શિવાય’—આ મંત્રથી સિદ્ધિઓ પ્રગટ થાય છે. તેથી પરા અને અપરા વિભૂતિની પરમ પૂર્ણતા માટે આ મંત્ર દ્વારા જ ભગવાન શિવને અનુભવું જોઈએ।
Frequently Asked Questions
The chapter is primarily prescriptive rather than narrative: it records Śiva’s instruction to Devī on conduct, observances, and yogic markers for devotees and dvijas, not a distinct mythic episode.
It frames ‘signs’ (liṅgas) of yogins as inner-realization validated by outer discipline: detachment (saṅga-nivṛtti), Śiva-jñāna, and purity are expressed through regulated worship, diet, and Śaiva markers (bhasma/rudrākṣa).
Rather than avatāras, the chapter highlights manifestations of Śaiva identity in practice—liṅga worship, bhasma-sevana, rudrākṣa-dhāraṇa, and vrata-timing (parvan/caturdaśī)—as embodied forms of devotion.