शिवज्ञान-प्रश्नः तथा सृष्टौ शिवस्य स्वयमाविर्भावः (Inquiry into Śiva-knowledge and Śiva’s self-manifestation in creation)

Verse 1

कृष्ण उवाच । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् । वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

કૃષ્ણ બોલ્યા—હે ભગવન્! શિવે સ્વયં જે રીતે ઉપદેશ આપ્યો છે તે વેદસારરૂપ શિવજ્ઞાન—જે શરણાગતોને મુક્તિ આપે છે—હું સાંભળવા ઇચ્છું છું।

Verse 2

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् । अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

આ ઉપદેશ અભક્ત, અલ્પબુદ્ધિ અને અસંયમી લોકોની પહોંચ બહાર છે. દસ ગૂઢ અર્થોથી યુક્ત આ રહસ્ય છુપાયેલું રહે છે અને અજ્ઞાનો દ્વારા નિંદિત પણ થાય છે।

Verse 3

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् । वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

કેટલાક અંશે આ વર્ણાશ્રમધર્મોના વિરુદ્ધ લાગે છે અને કેટલાક અંશે તેમનાં સમરૂપ પણ છે. વેદ (ષડંગો સહિત)માંથી તથા સાંખ્ય અને યોગમાંથી પણ આ સંપૂર્ણ રીતે ઉદ્ધૃત છે।

Verse 4

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया । कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

આ ઉપદેશ પરમેશ્વરે કહેલો છે અને ગ્રંથસંખ્યાથી શતકોટિ પ્રમાણ જેટલો વિશાળ છે. આવા મહાવિસ્તારમાં, હે પ્રભુ, ભગવાનની પૂજા કેવી રીતે કરવી?

Verse 5

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् । तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

પૂજા વગેરેમાં કોનો અધિકાર છે? અને જ્ઞાન-યોગ વગેરે માર્ગો કેવી રીતે આચરવા? હે સુવ્રત, તે બધું વિસ્તારે કહી આપવું તમને યોગ્ય છે.

Verse 6

उपमन्युरुवाच । शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् । स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

ઉપમન્યુએ કહ્યું—વેદોમાં કહેલા વિષયને સંક્ષેપ કરીને આ શૈવ ઉપદેશ સ્વયં શિવે સ્પષ્ટ કર્યો છે. તે સ્તુતિ-નિંદા વગેરે રહિત છે અને તરત જ પ્રત્યય (નિશ્ચય) ઉત્પન્ન કરવાનું કારણ બને છે.

Verse 7

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् । कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

ગુરુપ્રસાદથી જન્મેલું આ દિવ્ય ઉપદેશ અનાયાસે જ મુક્તિ આપે છે. તેનો વિસ્તાર કહેવું શક્ય નથી; તેથી હું તેને સંક્ષેપમાં કહું છું.

Verse 8

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः । सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

સૃષ્ટિ સર્જવાની ઇચ્છાથી, આદ્ય અવ્યક્તમાંથી શિવ—સ્થાણુ મહેશ્વર—સ્વયં પ્રગટ થયા; કારણ-કાર્યની સત્યતા સાથે યુક્ત સર્વાધિપતિ પ્રભુ એ જ છે.

Verse 9

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः । देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

ત્યારે સમગ્ર વિશ્વથી પર પરમ પ્રભુએ, ઋષિસમાન મહાતેજથી, દેવોમાં પ્રથમ દેવ બ્રહ્મા—બ્રહ્મણસ્પતિ—ને ઉત્પન્ન કર્યા.

Verse 10

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत । तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

બ્રહ્માએ પણ પ્રગટ થતા તે દેવ-પિતાને જોયા. તેમની આજ્ઞાથી જ પ્રજાપતિ દેવે પ્રગટ થતા તે પિતાનું દર્શન કર્યું.

Verse 11

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः । वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

રુદ્રે દર્શન કર્યે પછી તે ઈશ્વરે વિશ્વની સૃષ્ટિ કરી; અને વર્ણ તથા આશ્રમની વ્યવસ્થાને પણ અલગ અલગ રીતે સ્થાપી.

Verse 12

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत । धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

યજ્ઞાર્થે તેણે સોમનું સર્જન કર્યું. સોમમાંથી દ્યુલોક ઉત્પન્ન થયો; તેમજ ધરા, વહ્નિ, સૂર્ય, સ્વયં યજ્ઞ, વિષ્ણુ અને શચીપતિ (ઇન્દ્ર) પણ પ્રગટ થયા.

Verse 13

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः । प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

તેઓ અને અન્ય દેવતાઓએ પણ રુદ્રાધ્યાય દ્વારા રુદ્રની સ્તુતિ કરી. ત્યારે પ્રસન્ન મુખવાળા પ્રભુ દેવતાઓના અગ્રે સ્થિર રહ્યા.

Verse 14

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः । तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

પોતાની લીલા માટે મહેશ્વરે તેમનું જ્ઞાન હરી લીધું. ત્યારે મોહિત દેવોએ પૂછ્યું—“તમે કોણ છો?”

Verse 15

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः । आसं प्रथममेवाहं वर्तामि १ च सुरोत्तमाः

ત્યારે ભગવાન રુદ્ર બોલ્યા—“નિશ્ચયે હું એકલો જ પુરાતન છું. સૌપ્રથમ હું જ હતો અને અત્યારે પણ હું જ સ્થિત છું, હે દેવોત્તમો!”

Verse 16

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन । अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

હું જ રહીશ; મારાથી ભિન્ન બીજો કોઈ નથી. આ સર્વ જગત હું જ છું, અને મારા સ્વતેજથી તેને તૃપ્ત તથા ધારણ કરું છું.

Verse 17

अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः । व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम्

તેઓ ઈશાનને પ્રત્યક્ષ ન જોઈ શક્યા છતાં સામ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરતા રહ્યા. પાશુપત વ્રત કરીને તેઓ અથર્વશિરસમાં સ્થિત થયા—પશુપતિના ગુહ્ય તત્ત્વમાં પ્રતિષ્ઠિત થયા.

Verse 18

भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा । अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

ત્યારે દેવતાઓ સર્વ અંગોમાં પવિત્ર ભસ્મથી આવૃત થયા. પછી તેમને પ્રસાદ આપવા પશુપતિ ઈશ્વર પ્રગટ થયા.

Verse 20

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः । यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

પ્રભુ પોતાના ગણો સહિત અને ઉમા સાથે સાન્નિધ્યમાં આવી કૃપાપૂર્વક સ્થિત રહ્યા—જેનાં પર નિદ્રારહિત, શ્વાસવિજયી અને પાપદગ્ધ યોગીઓ અવિરત ધ્યાન કરે છે.

Verse 21

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः । यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

હૃદયમાં તે દેવને નિહાળી દેવશ્રેષ્ઠોએ તેમનું દર્શન કર્યું. તેમણે તેણીને પરમ શક્તિ કહી—જે ઈશ્વરની ઇચ્છાનું અચલ અનુસરણ કરે છે.

Verse 22

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् । ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

તેઓએ મહેશના ડાબા ભાગે સ્થિત વામલોચના દેવીને જોયા; જેમની કૃપાથી સંસારબંધન દૂર કરનારાઓ શૈવ પરમ પદ, શિવનું સર્વોચ્ચ ધામ પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 23

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः । अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

ત્યાં નિત્યસિદ્ધો અને ગણેશ્વરોના ગણ પણ દેખાયા. ત્યારબાદ દેવોએ દેવી સાથે મહેશ્વરની સ્તુતિ કરી।

Verse 24

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि । देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

દિવ્ય માહેશ્વર સ્તોત્રો અને પરંપરાથી શ્રુત પૌરાણિક મંત્રોથી દેવો સ્તુતિ કરતા હતા; તેમને જોઈ વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ પણ કરુણાથી દ્રવિત થયા।

Verse 25

अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात् । देवा ऊचुः । भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले

પરમ અર્થ જાણવા ઈચ્છીને દેવોએ આદરપૂર્વક પૂછ્યું. દેવો બોલ્યા—“ભગવન, ભૂતલ પર કયા માર્ગે અને કઈ વિધિથી તમારી પૂજા કરવી?”

Verse 26

कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः । ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः

“પૂજામાં ખરેખર કોનો અધિકાર છે? તત્ત્વ અનુસાર તું તે કહેવા યોગ્ય છે.” એમ કહી દેવોમાં શ્રેષ્ઠે સ્મિત સાથે દેવીને નિહાળી।

Verse 27

स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम् । सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम्

ત્યારે તેમણે પોતાનું પરમ સ્વરૂપ દર્શાવ્યું—મહિમામાં ઘોર, સૂર્યાત્મક અને પરાત્પર; સર્વ ઐશ્વર્યગુણોથી યુક્ત અને સર્વથા તેજોમય।

Verse 28

शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम् । अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम्

તેઓ શક્તિઓ, મૂર્તિઓ, અંગો, ગ્રહો અને દેવોથી ઘેરાયેલા હતા; આઠ ભુજાઓ અને ચાર મુખવાળા, અદ્ભુત અર્ધનારીશ્વર સ્વરૂપે પ્રગટ થયા।

Verse 29

दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः । बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम्

એ અદ્ભુત આકાર જોઈ, વિષ્ણુના આગેવાન દેવોએ પ્રભુને દિવાકર (સૂર્ય) રૂપે ઓળખ્યા અને દેવીને પણ નિશાકર (ચંદ્ર) રૂપે સમજ્યા।

Verse 30

पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम् । एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

“શેષ પંચભૂત અને સર્વ ચરાચર તેનાં જ સ્વરૂપમય છે”—એવું કહી તેમણે તેને નમસ્કાર કર્યો અને વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય અર્પણ કર્યું।

Verse 32

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् । पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

તમને નમસ્કાર—સિંદૂરવર્ણ, શુભ તેજોમંડલસ્વરૂપ, સુવર્ણવર્ણ આભૂષણોથી વિભૂષિત. કમળનેત્ર, કમળસંયુક્ત, અને બ્રહ્મા-ઇન્દ્ર-નારાયણના કારણભૂત—તમને પ્રણામ.

Verse 33

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् । प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

હે ભગવન્, પ્રસન્ન થાઓ. ઉત્તમ રત્નોથી પરિપૂર્ણ, સુવર્ણમિશ્રિત જળયુક્ત, શુભ કુંકુમાદિથી સુગંધિત, કુશ અને પુષ્પসহ—સુવર્ણપાત્રમાં અર્પિત આ પ્રશસ્ત અર્ઘ્ય સ્વીકારો.

Verse 34

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे । रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

શાંત સ્વરૂપ, ગણો સહિત આદિ-કારણ એવા શિવને નમસ્કાર. તમે જ રુદ્ર, તમે જ વિષ્ણુ, તમે જ બ્રહ્મા; સૂર્યમૂર્તિ તમને પ્રણામ.

Verse 35

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः । प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

જે એકાગ્રચિત્તે સૌર-મંડળમાં શિવની વિધિવત પૂજા કરે, તેણે પ્રાતઃ, મધ્યાહ્ન અને સાંજ—ત્રિસંધ્યાએ—ઉત્તમ અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 36

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

જે પ્રણામ કરીને અથવા શ્રુતિસાર એવા આ શ્લોકોનું પાઠ કરે, તેના માટે કશુંય દુર્લભ રહેતું નથી; અને જો તે સાચો ભક્ત હોય તો તે નિશ્ચિતપણે દૃઢ રીતે મુક્ત થાય છે.

Verse 37

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् । धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

અતએવ ધર્મ, કામ, અર્થ અને અંતે મુક્તિ પ્રાપ્ત કરવા માટે, આદિત્યરૂપધારી ભગવાન શિવની નિત્ય આરાધના કરવી જોઈએ—મનથી, કર્મથી અને વાણીથી.

Verse 38

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः । सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

પછી મંડલમાં સ્થિત મહેશ્વરે દેવોને નિહાળ્યા. સર્વ આગમોનું સાર અને શિરોમણિ એવા પરમ શાસ્ત્રને અર્પણ કરીને, ધરણીધર શિવ અંતર્ધાન થયા.

Verse 39

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति । ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

ત્યાં જાણ્યું કે તે પૂજાનો અધિકાર બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય અને વૈશ્યોને છે; તેથી દેવોએ દેવેશ્વરને પ્રણામ કરી જેમ આવ્યા તેમ પાછા ગયા।

Verse 40

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते । भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

પછી ઘણો સમય વીતી ગયો અને તે શાસ્ત્રોપદેશ ઢંકાઈ ગયો ત્યારે, પ્રભુની ગોદમાં બિરાજમાન મહેશ્વરીએ પોતાના પતિ શિવને ફરી વિનયપૂર્વક પૂછ્યું।

Verse 41

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः । अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

દેવીની પ્રેરણાથી ચંદ્રવિભૂષિત દેવ શિવે હાથ ઉંચો કરી સર્વ આગમોથી ઉત્તમ એવા પરમ શાસ્ત્રનું પ્રચારણ કર્યું।

Verse 42

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः । मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

પરમેષ્ઠિના આદેશથી તે લોકમાં તે પ્રવર્તિત થયું—મારા દ્વારા, ગુરુ અગસ્ત્ય દ્વારા અને મહર્ષિ દધીચિ દ્વારા।

Verse 43

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् । स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

ત્રિશૂલધારી ભગવાન સ્વયં યુગપરિવર્તનના સંધિકાળે જગતમાં અવતરે છે; પોતાના શરણાગતોની મુક્તિ માટે તારક જ્ઞાનની અવિચ્છિન્ન પરંપરા સ્થાપે છે।

Verse 44

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः । मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ઋભુ, સત્ય, ભાર્ગવ અને અંગિરા; દ્વિજ સવિતા; મૃત્યુ; જ્ઞાની શતક્રતુ (ઇન્દ્ર); તથા મુનિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ—આ અહીં ઉલ્લેખિત છે।

Verse 45

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः । शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

તે સારસ્વત, ત્રિધામન અને ત્રિવૃત—મુનિશ્રેષ્ઠ—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે. તે શતતેજ, સాక్షાત્ ધર્મ અને નારાયણ તરીકે પણ શ્રુતિમાં સાંભળાય છે।

Verse 46

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः । कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

સ્વરક્ષ, ચારુણી, જ્ઞાની ધીમાન તથા કૃતંજય; તેમજ કૃતંજય, ભરદ્વાજ, ગૌતમ અને ઉત્તમ મુનિ કવિ—આ પૂજ્ય ઋષિઓ ગણાય છે।

Verse 47

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः । तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

અહીં વાચઃસ્રવા મુનિ સ્વયં, તેમજ શુદ્ધ સૂક્ષ્માયણિ, તૃણબિંદુ મુનિ, કૃષ્ણ, શક્તિ, શાક્તેય અને ઉત્તર—આ સર્વે અહીં પૂજ્યરૂપે કથિત છે.

Verse 48

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः । व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

જાતૂકર્ણ્ય, સ્વયં હરિ, અને મુનિ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ)—હવે ક્રમશઃ દરેક કલ્પમાં પ્રગટ થતા યોગેશ્વર વ્યાસાવતારોને સાંભળો.

Verse 49

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः । योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

હે સુવ્રતજનોએ, દ્વાપર યુગમાં લિંગભક્તોમાં નિશ્ચયે વ્યાસરૂપ અવતારો પ્રગટ થાય છે; તેમજ શિષ્યોમાં શૂલધારી શિવ યોગાચાર્યરૂપે પણ અવતરે છે.

Verse 50

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः । शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

દરેક સ્થળે તે વિભુના ચાર મહૌજસ્વી શિષ્યો હતા. અને તે શિષ્યોના પણ શિષ્ય-પ્રશિષ્યો સૈકડાઓ, પછી હજારોની સંખ્યામાં હતા.

Verse 51

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः । भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

તેમનો સત્કાર કરવાથી અને શિવની આજ્ઞાઓ તથા શૈવવિધિઓનું પાલન કરવાથી આ લોકમાં ભાગ્યવાન લોકો મુક્ત થાય છે; અને ભક્તિથી તેઓ સંપૂર્ણપણે શિવભાવથી પરિપૂર્ણ બને છે.