योगप्रकारनिर्णयः (Classification and Definition of Yoga)

Verse 1

श्रीकृष्ण उवाच । ज्ञाने क्रियायां चर्यायां सारमुद्धृत्य संग्रहात् । उक्तं भगवता सर्वं श्रुतं श्रुतिसमं मया

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા—જ્ઞાન, ક્રિયા અને ચર્યા નો સાર ઉદ્ધરી સંક્ષેપમાં સંકલિત કરીને, ભગવાને જે કંઈ કહ્યું છે તે બધું મેં સાંભળ્યું છે—જે શ્રુતિ (વેદ) સમાન પ્રમાણભૂત છે।

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि योगं परमदुर्लभम् । साधिकारं च सांगं च सविधिं सप्रयोजनम्

હવે હું તે પરમ દુર્લભ યોગ વિષે સાંભળવા ઇચ્છું છું—યોગ્ય અધિકાર સાથે, અંગો સાથે, વિધિ સાથે અને સાચા પ્રયોજન સાથે.

Verse 3

यद्यस्ति मरणं पूर्वं योगाद्यनुपमर्दतः । सद्यः साधयितुं शक्यं येन स्यान्नात्महा नरः

જો યોગ વગેરે સાધનામાં વિઘ્ન કે વિકારથી અકાળ મરણ નજીક આવે, તો એવો ઉપાય છે જે તત્કાળ સાધી શકાય—જેનાથી મનુષ્ય આત્મહનન (આત્મવિનાશ) કરનાર બનતો નથી.

Verse 4

तच्च तत्कारणं चैव तत्कालकरणानि च । तद्भेदतारतम्यं च वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

અને તત્ત્વ અનુસાર કહો—તે તત્ત્વ શું છે અને તેનું કારણ શું છે, તે સમયે કાર્ય કરનાર કરણો/સાધનો કયા છે, તથા તેના ભેદોમાં તારતમ્ય અને ક્રમભેદ શું છે.

Verse 5

उपमन्युरुवाच । स्थाने पृष्टं त्वया कृष्ण सर्वप्रश्नार्थवेदिना । ततः क्रमेण तत्सर्वं वक्ष्ये शृणु समाहितः

ઉપમન્યુએ કહ્યું—હે કૃષ્ણ, સર્વ પ્રશ્નોના તાત્પર્યને જાણનાર, તું યોગ્ય સ્થાને યોગ્ય પ્રશ્ન કર્યો છે. તેથી હું ક્રમશઃ તે બધું કહું છું; તું એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળ.

Verse 6

निरुद्धवृत्त्यंतरस्यं शिवे चित्तस्य निश्चला । या वृत्तिः स समासेन योगः स खलु पञ्चधा

અંતર્વૃત્તિઓ નિરોધાઈ ચિત્ત શિવમાં નિશ્ચલ રીતે સ્થિર થાય તે સ્થિતિને સંક્ષેપમાં ‘યોગ’ કહે છે; અને તે ખરેખર પાંચ પ્રકારનો છે.

Verse 7

मंत्रयोगःस्पर्शयोगो भावयोगस्तथापरः । अभावयोगस्सर्वेभ्यो महायोगः परो मतः

મંત્રયોગ, સ્પર્શયોગ અને ભાવયોગ પણ કહ્યા છે; પરંતુ સર્વ યોગોથી પરે અભાવયોગને જ પરમ મહાયોગ માનવામાં આવ્યો છે।

Verse 8

मंत्राभ्यासवशेनैव मंत्रवाच्यार्थगोचरः । अव्याक्षेपा मनोवृत्तिर्मंत्रयोग उदाहृतः

માત્ર મંત્રાભ્યાસના બળથી મન મંત્રના વાચ્ય અર્થમાં પ્રવેશ કરવા યોગ્ય બને છે; મનવૃત્તિ અવિક્ષેપ અને સ્થિર હોય ત્યારે તેને ‘મંત્રયોગ’ કહેવામાં આવે છે।

Verse 9

प्राणायाममुखा सैव स्पर्शे योगोभिधीयते । स मंत्रस्पर्शनिर्मुक्तो भावयोगः प्रकीर्तितः

પ્રાણાયામથી આરંભ થતી એ જ સાધના ‘સ્પર્શ’ (અંતઃસાક્ષાત્કાર) સાથે હોય ત્યારે ‘યોગ’ કહેવાય છે; અને મંત્ર વગેરે બાહ્ય ‘સ્પર્શ’ પરની નિર્ભરતા છૂટે ત્યારે તે ‘ભાવયોગ’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે।

Verse 10

विलीनावयवं विश्वं रूपं संभाव्यते यतः । अभावयोगः संप्रोक्तो ऽनाभासाद्वस्तुनः सतः

જેથી વિશ્વના અવયવો લય પામી એક અવિભક્ત રૂપે કલ્પી શકાય છે, તેથી સત્ય તત્ત્વની ‘અનાભાસ’ સ્થિતિને ‘અભાવયોગ’ કહેવામાં આવી છે। શૈવ દૃષ્ટિએ નામ-રૂપ શાંત થાય ત્યારે પતિ શિવ નિત્ય-સત્ રૂપે શેષ રહે છે।

Verse 11

शिवस्वभाव एवैकश्चिंत्यते निरुपाधिकः । यथा शैवमनोवृत्तिर्महायोग इहोच्यते

નિરુપાધિક એવા શિવસ્વભાવનું જ એકમાત્ર ચિંતન કરવું; આ રીતે મનની શૈવ વૃત્તિને અહીં ‘મહાયોગ’ કહેવામાં આવ્યું છે।

Verse 12

दृष्टे तथानुश्रविके विरक्तं विषये मनः । यस्य तस्याधिकारोस्ति योगे नान्यस्य कस्यचित्

જેનું મન દેખાયેલા તથા માત્ર સાંભળેલા વિષયો (જેમ કે સ્વર્ગભોગના વચનો) પ્રત્યે વિરક્ત છે, તેને જ યોગનો અધિકાર છે; બીજાને નથી.

Verse 13

विषयद्वयदोषाणां गुणानामीश्वरस्य च । दर्शनादेव सततं विरक्तं जायते मनः

ઇન્દ્રિયવિષયોના દ્વિવિધ દોષો તથા ઈશ્વરના શુભ ગુણોનું દર્શન-ચિંતન માત્રથી મન સદૈવ વૈરાગ્ય પામી સંસારાસક્તિથી વિમુખ થાય છે।

Verse 14

अष्टांगो वा षडंगो वा सर्वयोगः समासतः । यमश्च नियमश्चैव स्वस्तिकाद्यं तथासनम्

અષ્ટાંગ હોય કે ષડંગ—સંક્ષેપમાં સર્વ યોગ આ છે: યમ અને નિયમ, તથા સ્વસ્તિકાસન વગેરે આસનોનો અભ્યાસ।

Verse 15

प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च । समाधिरिति योगांगान्यष्टावुक्तानि सूरिभिः

પ્રાણાયામ, પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—આ રીતે યોગના આઠ અંગો ઋષિઓએ કહ્યા છે।

Verse 16

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारोथ धारणा । ध्यानं समाधिर्योगस्य षडंगानि समासतः

આસન, પ્રાણસંરોધ (પ્રાણાયામ), પ્રત્યાહાર, ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ—સંક્ષેપમાં યોગના આ છ અંગો છે।

Verse 17

पृथग्लक्षणमेतेषां शिवशास्त्रे समीरितम् । शिवागमेषु चान्येषु विशेषात्कामिकादिषु

આ બધાના અલગ-અલગ લક્ષણો શિવશાસ્ત્રમાં સ્પષ્ટ રીતે કહેલા છે; તેમજ અન્ય શૈવ આગમોમાં પણ—વિશેષ કરીને કામિક વગેરે ગ્રંથોમાં।

Verse 18

यम इत्युच्यते सद्भिः पञ्चावयवयोगतः । शौचं तुष्टिस्तपश्चैव जपः प्रणिधिरेव च

સદ્ભક્તો કહે છે કે ‘યમ’ પાંચ અંગોનો સમૂહ છે—શૌચ, તુષ્ટિ (સંતોષ), તપ, જપ અને પ્રભુ શિવમાં પ્રણિધાન (સમર્પણ)।

Verse 19

इति पञ्चप्रभेदस्स्यान्नियमः स्वांशभेदतः । स्वस्तिकं पद्ममध्येंदुं वीरं योगं प्रसाधितम्

આ રીતે પોતાના અંશભેદ અનુસાર ‘નિયમ’ પાંચ પ્રકારનો કહેવાયો છે—સ્વસ્તિક, પદ્મમધ્યેન્દુ, વીર અને સુપ્રસાધિત યોગ-નિયમ।

Verse 20

पर्यंकं च यथेष्टं च प्रोक्तमासनमष्टधा । प्राणः स्वदेहजो वायुस्तस्यायामो निरोधनम्

આસનો આઠ પ્રકારના કહ્યા છે—પર્યંક અને યથેષ્ટ વગેરે. પ્રાણ એ પોતાના દેહમાંથી ઉત્પન્ન વાયુ છે; તેનું શિસ્તબદ્ધ નિયંત્રણ-નિરોધ જ પ્રાણાયામ છે.

Verse 21

तद्रोचकं पूरकं च कुंभकं च त्रिधोच्यते । नासिकापुटमंगुल्या पीड्यैकमपरेण तु

તે પ્રાણાયામ રેચક, પૂરક અને કુંભક—એમ ત્રિવિધ કહેવાય છે. એક નાસિકાપુટને આંગળીથી દબાવી, બીજા દ્વારા શ્વાસનું નિયમન કરવું।

Verse 22

औदरं रेचयेद्वायुं तथायं रेचकः स्मृतः । बाह्येन मरुता देहं दृतिवत्परिपूरयेत्

ઉદરમાંથી વાયુને બહાર કાઢવો—એને ‘રેચક’ કહેવાય છે. ત્યારબાદ બાહ્ય વાયુથી દેહને ધમણાની જેમ સંપૂર્ણ રીતે ભરવો.

Verse 23

नासापुटेनापरेण पूरणात्पूरकं मतम् । न मुंचति न गृह्णाति वायुमंतर्बहिः स्थितम्

બીજા નાસાપુટથી શ્વાસ ભરવો ‘પૂરક’ માનવામાં આવે છે. યોગી ન તો વાયુ છોડે છે, ન જોરથી ખેંચે છે; અંદર-બહાર સ્થિત પ્રાણવાયુને સ્થિર રાખે છે.

Verse 24

संपूर्णं कुंभवत्तिष्ठेदचलः स तु कुंभक । रेचकाद्यं त्रयमिदं न द्रुतं न विलंबितम्

ઘડાની જેમ સંપૂર્ણ ભરાઈ અચળ રહેવું—એ જ ‘કુંભક’ છે. રેચકાદિ આ ત્રય (રેચક, પૂરક, કુંભક) ન અતિઝડપે, ન અતિ વિલંબથી કરવું.

Verse 25

तद्यतः क्रमयोगेन त्वभ्यसेद्योगसाधकः । रेचकादिषु योभ्यासो नाडीशोधनपूर्वकः

અતએવ યોગસાધકે ક્રમયોગથી પગથિયે પગથિયે અભ્યાસ કરવો. રેચકાદિનો અભ્યાસ નાડીશોધનની પૂર્વશુદ્ધિ પછી જ કરવો યોગ્ય છે.

Verse 26

स्वेच्छोत्क्रमणपर्यंतः प्रोक्तो योगानुशासने । कन्यकादिक्रमवशात्प्राणायामनिरोधनम्

યોગાનુશાસનમાં (યોગીની સિદ્ધિ) સ્વેચ્છાએ દેહત્યાગ સુધી કહી છે. ‘કન્યકા’ વગેરે ક્રમ અનુસાર પ્રાણાયામ દ્વારા પ્રાણનિરોધ કરવો જોઈએ.

Verse 27

तच्चतुर्धोपदिष्टं स्यान्मात्रागुणविभागतः । कन्यकस्तु चतुर्धा स्यात्स च द्वादशमात्रकः

તે મંત્રરૂપ માત્રા અને ગુણના વિભાગ અનુસાર ચતુર્વિધ ઉપદિષ્ટ છે. એ જ રીતે ‘કન્યક’ પણ ચતુર્વિધ કહેવાય છે અને તે દ્વાદશ માત્રાવાળો છે.

Verse 28

मध्यमस्तु द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमात्रकः । उत्तमस्तु त्रिरुद्धातः षड्विंशन्मात्रकः परः

‘મધ્યમ’ રૂપ મૂળ માપને દ્વિગુણ કરવાથી ઉત્પન્ન થાય છે અને તે ચતુર્વિંશતિ માત્રાવાળો છે. ‘ઉત્તમ’ રૂપ તેને ત્રિગુણ કરવાથી ઉત્પન્ન થાય છે; તે શ્રેષ્ઠ છે અને ષડ્વિંશતિ માત્રાયુક્ત છે.

Verse 29

स्वेदकंपादिजनकः प्राणायामस्तदुत्तरः । आनंदोद्भवरोमांचनेत्राश्रूणां विमोचनम्

ત્યારબાદ પ્રાણાયામ થાય છે, જે પરસેવો અને દેહકંપ વગેરે ઉત્પન્ન કરે છે. પછી આનંદથી ઉદ્ભવેલ રોમાંચ અને નેત્રોમાંથી અશ્રુઓનું વિસર્જન થાય છે.

Verse 30

जल्पभ्रमणमूर्छाद्यं जायते योगिनः परम् । जानुं प्रदक्षिणीकृत्य न द्रुतं न विलंबितम्

યોગી માટે પરમ અવસ્થા પ્રગટ થાય છે—જ્યાં વ્યર્થ વાણી, અશાંત ભ્રમણ, મૂર્છા વગેરે નિવૃત્ત થાય છે. ઘૂંટણોને જમણી તરફ રાખીને, સાધના ન તો ઉતાવળે કરવી, ન તો વિલંબથી.

Verse 31

अंगुलीस्फोटनं कुर्यात्सा मात्रेति प्रकीर्तिता । मात्राक्रमेण विज्ञेयाश्चोद्वातक्रमयोगतः

આંગળીઓનું સ્ફોટન (સ્નૅપ) કરવું જોઈએ; તેને જ ‘માત્રા’ (સમયનું એકક) કહેવામાં આવ્યું છે. નિયંત્રિત પ્રાણ-ચલન પદ્ધતિ (ચોદ્વાત-ક્રમ) અનુસાર માત્રાઓનો ક્રમ યથાક્રમે જાણવો જોઈએ.

Verse 32

नाडीविशुद्धिपूर्वं तु प्राणायामं समाचरेत् । अगर्भश्च सगर्भश्च प्राणायामो द्विधा स्मृतः

પ્રથમ નાડીઓની શુદ્ધિ કરીને પછી પ્રાણાયામ કરવો જોઈએ. પ્રાણાયામ બે પ્રકારનો સ્મૃત છે—અગર્ભ (બીજમંત્ર વિના) અને સગર્ભ (બીજમંત્ર સહીત).

Verse 33

जपं ध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वयात् । अगर्भाद्गर्भसंयुक्तः प्राणायामःशताधिकः

જપ અને ધ્યાન આંતરિક આધાર (બીજમંત્ર) વિના કરવામાં આવે તો તે ‘અગર્ભ’ કહેવાય; પરંતુ તે આધાર સાથે સંયુક્ત થાય તો ‘સગર્ભ’ બને. અગર્ભની તુલનામાં બીજસહિત પ્રાણાયામ સોથી વધુ ગણો શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 34

तस्मात्सगर्भं कुर्वन्ति योगिनः प्राणसंयमम् । प्राणस्य विजयादेव जीयंते देह १ आयवः

અતએવ યોગીઓ સગર્ભ (આધારયુક્ત) પ્રાણસંયમ કરે છે. માત્ર પ્રાણવિજયથી જ દેહના ધાતુઓ સ્થિર રહી સંરક્ષિત થાય છે.

Verse 35

प्राणो ऽपानः समानश्च ह्युदानो व्यान एव च । नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनंजयः

પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—તથા નાગ, કૂર્મ, કૃકલ, દેવદત્ત અને ધનંજય—આ બધા દેહમાં પ્રવર્તતા પ્રાણવાયુઓ છે. તેમના કાર્યો જાણી યોગી પ્રાણશક્તિને સ્થિર કરી, સર્વ શ્વાસોના અધિપતિ પરમેશ્વર શિવ (પતિ) તરફ તેને અંતર્મુખ કરે છે.

Verse 36

प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात्प्राणो ऽभिधीयते । अवाङ्नयत्यपानाख्यो यदाहारादि भुज्यते

જે ‘પ્રયાણ’ એટલે જીવનની આગળ વધતી ગતિ કરાવે છે, તેથી તેને ‘પ્રાણ’ કહે છે. અને જે નીચે તરફ દોરી જાય છે તે ‘અપાન’ કહેવાય; તેના દ્વારા આહાર વગેરેનું ગ્રહણ અને પાચન થાય છે।

Verse 37

व्यानो व्यानशयत्यंगान्यशेषाणि विवर्धयन् । उद्वेजयति मर्माणीत्युदानो वायुरीरितः

વ્યાન નામનો વાયુ સર્વ અંગોમાં અશેષ રીતે વ્યાપીને તેમને સંચાલિત કરે છે, પોષે છે અને બળવત્તર કરે છે. જે વાયુ મર્મસ્થાનોને ઉદ્દીપિત કરી જગાવે છે, તે ઉદાન વાયુ કહેવાય છે.

Verse 38

समं नयति सर्वांगं समानस्तेन गीयते । उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने स्थितः

જે પ્રાણવાયુ સમગ્ર શરીરને સમત્વમાં લાવે છે, તેથી તેને ‘સમાન’ કહે છે. ડકારમાં જે કાર્ય કરે તે ‘નાગ’ તરીકે ઓળખાય છે; અને આંખો ઉઘાડવામાં ‘કૂર્મ’ સ્થિત રહે છે.

Verse 39

कृकलः क्षवथौ ज्ञेयो देवदत्तो विजृंभणे । न जहाति मृतं चापि सर्वव्यापी धनंजयः

છીંકમાં ‘કૃકલ’ પ્રાણવાયુ જાણવો, અને બગાસામાં ‘દેવદત્ત’ કાર્ય કરે છે. સર્વવ્યાપી ‘ધનંજય’ મૃતદેહને પણ છોડતો નથી.

Verse 40

क्रमेणाभ्यस्यमानोयं प्राणायामप्रमाणवान् । निर्दहत्यखिलं दोषं कर्तुर्देहं च रक्षति

આ પ્રમાણયુક્ત પ્રાણાયામને ક્રમશઃ અને સતત અભ્યાસ કરવામાં આવે તો તે સર્વ દોષોને દહન કરી નાખે છે અને સાધકના દેહનું પણ રક્ષણ કરે છે.

Verse 41

प्राणे तु विजिते सम्यक्तच्चिह्नान्युपलक्षयेत् । विण्मूत्रश्लेष्मणां तावदल्पभावः प्रजायते

પ્રાણ પર સમ્યક વિજય પ્રાપ્ત થાય ત્યારે તેના ચિહ્નો ઓળખવા જોઈએ. ત્યારે વિણ, મૂત્ર અને શ્લેષ્મનો સ્રાવ નોંધપાત્ર રીતે ઓછો થાય છે।

Verse 42

बहुभोजनसामर्थ्यं चिरादुच्छ्वासनं तथा । लघुत्वं शीघ्रगामित्वमुत्साहः स्वरसौष्ठवम्

ઘણું ભોજન ગ્રહણ કરવાની સામર્થ્ય, લાંબા સમય સુધી શ્વાસ બહાર છોડવાની ક્ષમતા, દેહનું લઘુત્વ, ઝડપી ગતિ, ઉત્સાહ અને મધુર‑સુસ્વર વાણી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 43

सर्वरोगक्षयश्चैव बलं तेजः सुरूपता । धृतिर्मेधा युवत्वं च स्थिरता च प्रसन्नता

સર્વ રોગોનો ક્ષય થાય છે; સાથે બળ, તેજ, સુરૂપતા, ધૈર્ય, મેધા, યુવન, સ્થિરતા અને અંતઃપ્રસન્નતા પ્રગટે છે।

Verse 44

तपांसि पापक्षयता यज्ञदानव्रतादयः । प्राणायामस्य तस्यैते कलां नार्हन्ति षोडशीम्

તપ, પાપક્ષય, યજ્ઞ, દાન, વ્રત વગેરે—આ બધું તે પ્રાણાયામના મહાત્મ્યના સોળમા અંશને પણ સમ નથી।

Verse 45

इन्द्रियाणि प्रसक्तानि यथास्वं विषयेष्विह । आहत्य यन्निगृह्णाति स प्रत्याहार उच्यते

અહીં ઇન્દ્રિયો પોતાના-પોતાના વિષયોમાં આસક્ત રહે છે; તેમને બળપૂર્વક પાછા ખેંચી સંયમમાં રાખવું—તેને ‘પ્રત્યાહાર’ કહે છે।

Verse 46

नमःपूर्वाणींद्रियाणि स्वर्गं नरकमेव च । निगृहीतनिसृष्टानि स्वर्गाय नरकाय च

પૂર્વ ઇન્દ્રિયોને નમસ્કાર, તેમજ સ્વર્ગ અને નરકને પણ. ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત હોય તો સ્વર્ગનું, અને છૂટેલી હોય તો નરકનું કારણ બને છે.

Verse 47

तस्मात्सुखार्थी मतिमाञ्ज्ञानवैराग्यमास्थितः । इंद्रियाश्वान्निगृह्याशु स्वात्मनात्मानमुद्धरेत्

અતએવ સાચા સુખનો ઇચ્છુક બુદ્ધિમાન સાધક જ્ઞાન અને વૈરાગ્યનો આશ્રય લે. ઇન્દ્રિય-રૂપ અશ્વોને ત્વરિત નિયંત્રિત કરીને, અંતઃસ્થ પરમાત્મશક્તિથી જીવાત્માનો ઉદ્ધાર કરે.

Verse 48

धारणा नाम चित्तस्य स्थानबन्धस्समासतः । स्थानं च शिव एवैको नान्यद्दोषत्रयं यतः

સંક્ષેપમાં ધારણા એટલે ચિત્તને એક જ સ્થાને બાંધી રાખવું. તે સ્થાન એકમાત્ર શિવ જ છે; બીજું નથી, કારણ કે બાકીનાં બધાં ત્રિદોષથી દૂષિત છે.

Verse 49

कालं कंचावधीकृत्य स्थाने ऽवस्थापितं मनः । न तु प्रच्यवते लक्ष्याद्धारणा स्यान्न चान्यथा

કાલપ્રવાહ (ચિત્તની ચંચળ ગતિ)ને રોકી મનને તેના સ્થાને સ્થિર કરાય અને તે લક્ષ્યથી ન ખસે—એ જ ધારણા છે; અન્યથા નહીં.

Verse 50

मनसः प्रथमं स्थैर्यं धारणातः प्रजायते । तस्माद्धीरं मनः कुर्याद्धारणाभ्यासयोगतः

મનનું પ્રથમ સ્થૈર્ય ધારણાથી જ જન્મે છે. તેથી ધારણાના અભ્યાસ-યોગથી મનને ધીર, દૃઢ અને સંયત બનાવવું જોઈએ.

Verse 51

ध्यै चिंतायां स्मृतो धातुः शिवचिंता मुहुर्मुहुः । अव्याक्षिप्तेन मनसा ध्यानं नाम तदुच्यते

‘ધ્યૈ’ ધાતુનો અર્થ ‘ચિંતન કરવું’ એમ સ્મૃત છે. અવિચ્છિન્ન મનથી વારંવાર શિવચિંતન કરવું એ જ ‘ધ્યાન’ કહેવાય છે.

Verse 52

ध्येयावस्थितचित्तस्य सदृशः प्रत्ययश्च यः । प्रत्ययान्तरनिर्मुक्तः प्रवाहो ध्यानमुच्यते

ધ્યેયમાં સ્થિર થયેલા ચિત્તમાં જે તેનાં સમાનરૂપ પ્રત્યય ઊપજે અને અન્ય પ્રત્યયો વચ્ચે ન ઘૂસી શકે તેમ સતત પ્રવાહરૂપે રહે—તેને ‘ધ્યાન’ કહે છે.

Verse 53

सर्वमन्यत्परित्यज्य शिव एव शिवंकरः । परो ध्येयो ऽधिदेवेशः समाप्ताथर्वणी श्रुतिः

બધું જ પરિત્યજી જાણો કે શિવ જ શિવંકર—મંગલદાતા—છે; તે જ પરમ ધ્યેય, દેવાધિદેવોના પણ ઈશ્વર છે. આ રીતે અથર્વણી શ્રુતિ સમાપ્ત થાય છે.

Verse 54

तथा शिवा परा ध्येया सर्वभूतगतौ शिवौ । तौ श्रुतौ स्मृतिशास्त्रेभ्यः सर्वगौ सर्वदोदितौ

તેમજ પરમ શિવાનું ધ્યાન કરવું જોઈએ અને સર્વભૂતમાં વ્યાપ્ત એવા તે બે શિવોનું પણ. શ્રુતિ‑સ્મૃતિ અને શાસ્ત્રોમાં પ્રગટ થયેલા તે બંને સર્વવ્યાપી અને સર્વદાતા તરીકે ઘોષિત છે.

Verse 55

सर्वज्ञौ सततं ध्येयौ नानारूपविभेदतः । विमुक्तिः प्रत्ययः पूर्वः प्रत्ययश्चाणिमादिकम्

તે બંને સર્વજ્ઞ પ્રભુ નાનારૂપના ભેદ પ્રમાણે સતત ધ્યાનયોગ્ય છે. પ્રથમ મુક્તિ આપતો દૃઢ પ્રત્યય થાય છે; ત્યારબાદ અણિમા વગેરે સિદ્ધિઓ આપતો પ્રત્યય ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 56

इत्येतद्द्विविधं ज्ञेयं ध्यानस्यास्य प्रयोजनम् । ध्याता ध्यानं तथा ध्येयं यच्च ध्यानप्रयोजनम्

આ રીતે આ ધ્યાનનું પ્રયોજન દ્વિવિધ જાણવું—(૧) ધ્યાતા, ધ્યાન અને ધ્યેય—આ ત્રય; અને (૨) જેના માટે ધ્યાન કરવામાં આવે તે પરમ લક્ષ્ય.

Verse 57

एतच्चतुष्टयं ज्ञात्वा योगं युञ्जीत योगवित् । ज्ञानवैराग्यसंपन्नः श्रद्दधानः क्षमान्वितः

આ ચતુષ્કને જાણી યોગવિદે યોગસાધનામાં પ્રવૃત્ત થવું જોઈએ. તે સમ્યક્ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યથી સંપન્ન, શ્રદ્ધાવાન અને ક્ષમાશીલ હોવો જોઈએ.

Verse 58

निर्ममश्च सदोत्साही ध्यातेत्थं पुरुषः स्मृतः । जपाच्छ्रांतः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रांतः पुनर्जपेत्

જે મમતા-રહિત અને સદા ઉત્સાહી છે, એવો પુરુષ આ રીતે ધ્યાનયોગ્ય ગણાયો છે. જપથી થાકી જાય તો ફરી ધ્યાન કરે; અને ધ્યાનથી થાકી જાય તો ફરી જપ કરે.

Verse 59

जपध्यनाभियुक्तस्य क्षिप्रं योगः प्रसिद्ध्यति । धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणम्

જે જપ અને ધ્યાનમાં અવિરત રીતે જોડાયેલો છે, તેનો યોગ शीઘ્ર સિદ્ધ થાય છે. ધારણા બાર યામ સુધી રહે છે, અને ધ્યાન બાર ધારણાઓનું સ્વરૂપ છે.

Verse 60

ध्यानद्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते । समाधिर्न्नाम योगांगमन्तिमं परिकीर्तितम्

ધ્યાનના દ્વાદશક સુધી જે અવસ્થા કહેવાય છે, તેને સમાધિ કહે છે. સમાધિ—પરમેશ્વરમાં લય—યોગનું અંતિમ અંગ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 61

समाधिना च सर्वत्र प्रज्ञालोकः प्रवर्तते । यदर्थमात्रनिर्भासं स्तिमितो दधिवत्स्थितम्

સમાધિ દ્વારા સર્વત્ર પ્રજ્ઞાનો પ્રકાશ પ્રવર્તે છે. ત્યારે મન દહીં જેમ જામી જાય તેમ સ્થિર બને છે—માત્ર અર્થમાત્રનું તેજ રહે છે, અન્ય સર્વ આભાસ શાંત થાય છે॥

Verse 62

स्वरूपशून्यवद्भानं समाधिरभिधीयते । ध्येये मनः समावेश्य पश्येदपि च सुस्थिरम्

જ્યારે ચેતના જાણે સર્વ રૂપ-આકારથી શૂન્ય બની પ્રકાશે, તે અવસ્થાને ‘સમાધિ’ કહે છે. ધ્યેયમાં મનને સંપૂર્ણ રીતે સમાવી, તેને અચલ સ્થિરતાથી દર્શન કરવું જોઈએ.

Verse 63

निर्वाणानलवद्योगी समाधिस्थः प्रगीयते । न शृणोति न चाघ्राति न जल्पति न पश्यति

સમાધિમાં સ્થિત તે યોગી ‘નિર્વાણ-અગ્નિ’ સમાન સ્તુત્ય ગણાય છે. તે ન સાંભળે, ન સુઘે; ન બોલે, ન જુએ—કારણ બાહ્ય ઇન્દ્રિયો અંતઃશાંતિમાં પાછી ખેંચાઈ લય પામે છે.

Verse 64

न च स्पर्शं विजानाति न संकल्पयते मनः । नवाभिमन्यते किंचिद्बध्यते न च काष्टवत्

તે સ્પર્શ-સંપર્કને પણ જાણતો નથી; મન સંકલ્પ-વિકલ્પ કરતું નથી. તે કશાને ‘મારું’ કહી અભિમાન કરતો નથી; છતાં બંધાતો નથી—અને લાકડાં સમાન જડ પણ થતો નથી.

Verse 65

एवं शिवे विलीनात्मा समाधिस्थ इहोच्यते । यथा दीपो निवातस्थः स्पन्दते न कदाचन

આ રીતે જેની આત્મા શિવમાં લીન થઈ ગઈ છે, તેને અહીં ‘સમાધિસ્થ’ કહેવામાં આવે છે. જેમ પવનરહિત સ્થાને મૂકેલો દીવો કદી કંપતો નથી, તેમ તે પણ કદી વિચલિત થતો નથી.

Verse 66

तथा समाधिनिष्ठो ऽपि तस्मान्न विचलेत्सुधीः । एवमभ्यसतश्चारं योगिनो योगमुत्तमम्

અતએવ સમાધિમાં સ્થિત હોવા છતાં સુબુદ્ધિ યોગીએ તે (શિવનિષ્ઠા)માંથી વિચલિત થવું ન જોઈએ. આ રીતે નિયમિત અને અવિરત અભ્યાસ કરનાર યોગી ઉત્તમ યોગ પ્રાપ્ત કરે છે—બંધનમોચક પતિ પરમેશ્વરમાં દૃઢ નિવાસ।

Verse 67

तदन्तराया नश्यंति विघ्नाः सर्वे शनैःशनैः

ત્યારે તે સાધનામાં અવરોધરૂપ બનેલા સર્વ વિઘ્નો અને અંતરાયો ધીમે ધીમે નાશ પામે છે; એકે એક કરીને બધાં પ્રતિબંધો વિલીન થાય છે।