पञ्चाक्षर-षडक्षरमन्त्र-माहात्म्यम् | The Greatness of the Pañcākṣara/Ṣaḍakṣara Mantra
અધ્યાય 12માં શ્રીકૃષ્ણ ઉપમન્યુને પञ्चાક્ષર મંત્રની મહિમા તત્ત્વતઃ કહેવા વિનંતી કરે છે. ઉપમન્યુ કહે છે કે તેનો વિસ્તાર મહાકાળમાં પણ અપાર છે, તેથી સંક્ષેપમાં ઉપદેશ આપે છે. મંત્ર વેદ અને શિવાગમ—બન્નેમાં પ્રમાણિત છે; શિવભક્તો માટે પૂર્ણ સાધન બની સર્વ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે. અક્ષરોમાં નાનો છતાં અર્થમાં મહાન—વેદસાર, મોક્ષપ્રદ, નિશ્ચિત અને સ્વયં શિવસ્વરૂપ તરીકે સ્તુતિ પામે છે. તે દિવ્ય, સિદ્ધિદાયક, જીવોના મનને આકર્ષક, ગૂઢ અને નિર્વિવાદ અર્થવાળો છે. મંત્રરૂપ ‘નમઃ શિવાય’ને આદ્ય સૂત્ર તરીકે પ્રતિપાદિત કરવામાં આવે છે. એકાક્ષર ‘ૐ’ને શિવની સર્વવ્યાપક હાજરી સાથે જોડવામાં આવે છે અને ઈશાનાદિ પંચબ્રહ્મ-તત્ત્વસંબંધિત સૂક્ષ્મ એકાક્ષર તત્ત્વો મંત્રક્રમમાં સ્થાપિત હોવાનું જણાવે છે. આમ વાચ્ય-વાચક ભાવથી સૂક્ષ્મ ષડક્ષરમાં પંચબ્રહ્મતનુ શિવ જ શબ્દ પણ છે અને અર્થ પણ—એવું નિરૂપણ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
श्रीकृष्ण उवाच । महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— હે મહર્ષિવર, સર્વજ્ઞ, સર્વજ્ઞાનના મહાસાગર! હું પંચાક્ષર મંત્રનું માહાત્મ્ય તત્ત્વતઃ સાંભળવા ઇચ્છું છું।
Verse 2
उपमन्युरुवाच । पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात्संक्षेपतः शृणु
ઉપમન્યુ બોલ્યા— પંચાક્ષરનું માહાત્મ્ય શતકોટિ વર્ષોથી પણ વિસ્તારે કહેવું અશક્ય છે; તેથી સંક્ષેપથી સાંભળો।
Verse 3
वेदे शिवागमे चायमुभयत्र षडक्षरेः । सर्वेषां शिवभक्तानामशेषार्थसाधकः
વેદો અને શિવાગમ—બન્નેમાં આ ષડાક્ષર મંત્ર ઉપદેશિત છે. તે સર્વ શિવભક્તો માટે સર્વાર્થસાધક છે।
Verse 4
तदल्पाक्षरमर्थाढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आज्ञासिद्धमसंदिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम्
તે વાક્ય અલ્પ અક્ષરનું હોવા છતાં અર્થથી સમૃદ્ધ છે; તે વેદસાર અને મુક્તિદાયક છે. તે દિવ્ય આજ્ઞાથી સિદ્ધ, નિઃસંદેહ—આ વચન સ્વયં શિવાત્મક છે।
Verse 5
नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरंजकम् । सुनिश्चितार्थं गंभीरं वाक्यं तत्पारमेश्वरम्
તે પારમેશ્વર વચન દિવ્ય હતું; નાનાવિધ સિદ્ધિઓથી યુક્ત હતું; અને લોકચિત્તોને આનંદિત કરનારું હતું. તેનો અર્થ સુનિશ્ચિત અને તેનો ભાવ ગಂಭીર હતો।
Verse 6
मन्त्रं सुखमुकोच्चार्यमशेषार्थप्रसिद्धये । प्राहोन्नमः शिवायेति सर्वज्ञस्सर्वदेहिनाम्
સમસ્ત અર્થસિદ્ધિ માટે તેમણે સહેલાઈથી ઉચ્ચારાય એવો મંત્ર કહ્યો—“ૐ નમઃ શિવાય।” આ સર્વદેહીઓના અંતરાત્મા સર્વજ્ઞ પ્રભુનું વચન છે.
Verse 7
तद्बीजं सर्वविद्यानां मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत्
એ જ સર્વ વિદ્યાઓનું બીજ છે—ષડક્ષરી આદ્ય મંત્ર. અતિ સૂક્ષ્મ હોવા છતાં મહાર્થ ધરાવે છે; વટવૃક્ષના બીજની જેમ તેને સમજવું જોઈએ.
Verse 8
देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्रे स्थितः सर्वगतः शिवः
દેવ ત્રિગુણાતીત, સર્વજ્ઞ અને સર્વકાર્યનો કારણ-પ્રભુ છે. એકાક્ષર “ૐ” મંત્રમાં સ્થિત શિવ સર્વત્ર વ્યાપક છે.
Verse 9
मंत्रे षडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । वाच्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात्स्वभावतः
સૂક્ષ્મ ષડાક્ષર મંત્રમાં પંચબ્રહ્મ-તનુ ભગવાન શિવ પોતાના સ્વભાવથી સાક્ષાત્ સ્થિત છે—વાચ્ય (અર્થ) અને વાચક (શબ્દ) બંને રૂપે।
Verse 10
वाच्यश्शिवोप्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकस्स्मृतः । वाच्यवाचकभावो ऽयमनादिसंस्थितस्तयोः
વાચ્યરૂપે શિવ અપ્રમેય હોવાથી મંત્રને તેમનો વાચક કહેવાયો છે. આ બંનેનો વાચ્ય-વાચકભાવ અનાદિ કાળથી સ્થિર છે।
Verse 11
यथा ऽनादिप्रवृत्तोयं घोरसंसारसागरः । शिवो ऽपि हि तथानादिसंसारान्मोचकः स्थितः
જેમ આ ઘોર સંસાર-સાગર અનાદિ કાળથી વહે છે, તેમ શિવ પણ અનાદિ કાળથી સંસારથી મુક્તિ આપનાર મોચક રૂપે સ્થિત છે।
Verse 12
व्याधीनां भेषजं यद्वत्प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत्संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवस्स्मृतः
જેમ ઔષધિ સ્વભાવથી જ રોગોની પ્રતિપક્ષી છે, તેમ સંસાર-દોષોની પ્રતિપક્ષી તરીકે શિવ સ્મૃત છે।
Verse 13
असत्यस्मिन् जगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरषस्य च
જો જગન્નાથ અસત્ય હોત, તો આ સમગ્ર જગત અંધકારમાં ડૂબી જાત; કારણ કે પ્રકૃતિ જડ છે અને પુરુષ પણ સ્વયં જ્ઞાનરહિત છે.
Verse 14
प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना
પ્રધાનથી પરમાણુ સુધી જે કંઈ જડ છે, તે બુદ્ધિમાન કારણ વિના પોતે જ કર્તા તરીકે ક્યારેય દેખાતું નથી.
Verse 15
धर्माधर्मोपदेशश्च बंधमोक्षौ विचारणात् । न सर्वज्ञं विना पुंसामादिसर्गः प्रसिद्ध्यति
ધર્મ-અધર્મનો ઉપદેશ અને બંધન-મોક્ષનો વિવેક સર્વજ્ઞ પ્રભુ વિના મનુષ્યોમાં સ્થાપિત થતો નથી; આદિસૃષ્ટિનું યથાર્થ જ્ઞાન પણ તેના વિના પ્રસિદ્ધ થતું નથી.
Verse 16
वैद्यं विना निरानंदाः क्लिश्यंते रोगिणो यथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्णस्सदाशिवः
જેમ વૈદ્ય વિના રોગીઓ આનંદ વિના કષ્ટ પામે છે, તેમ તેના વિના જીવો ક્લેશ પામે છે; તેથી સદાશિવ અનાદિ, સર્વજ્ઞ અને પરિપૂર્ણ છે.
Verse 17
अस्ति नाथः परित्राता पुंसां संसारसागरात् । आदिमध्यांतनिर्मुक्तस्स्वभावविमलः प्रभुः
એક નાથ—પરિત્રાતા—અસ્તિત્વમાં છે, જે જીવોને સંસાર-સાગરથી પાર ઉતારે છે; તે પ્રભુ આદિ, મધ્ય અને અંતથી મુક્ત અને સ્વભાવથી નિર્મળ છે.
Verse 18
सर्वज्ञः परिपूर्णश्च शिवो ज्ञेयश्शिवागमे । तस्याभिधानमन्त्रो ऽयमभिधेयश्च स स्मृतः
શૈવ આગમોમાં શિવને સર્વજ્ઞ અને પરિપૂર્ણ તરીકે જાણવો. આ તેમનો ‘અભિધાન’ (નામ) મંત્ર છે અને તેઓ જ તેના ‘અભિધેય’ (અર્થ) તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 19
अभिधानाभिधेयत्वान्मंत्रस्सिद्धः परश्शिवः । एतावत्तु शिवज्ञानमेतावत्परमं पदम्
અભિધાન અને અભિધેયના અવિચ્છિન્ન સંબંધથી મંત્ર સ્વયં સિદ્ધ પરશિવ છે. એટલું જ શિવજ્ઞાન; એટલું જ પરમ પદ છે.
Verse 20
यदोंनमश्शिवायेति शिववाक्यं षडक्षरम् । विधिवाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम्
‘ઓં નમઃ શિવાય’—આ શિવનું પોતાનું ષડક્ષરી વચન છે. આ શૈવ વિધિવાક્ય છે, માત્ર સ્તુતિ નથી; આ શિવાત્મરૂપ છે.
Verse 21
यस्सर्वज्ञस्सुसंपूर्णः स्वभावविमलः शिवः । लोकानुग्रहकर्ता च स मृषार्थं कथं वदेत्
જે સર્વજ્ઞ, સર્વથા પરિપૂર્ણ અને સ્વભાવથી નિર્મળ એવા શિવ છે, તથા લોકોએ પર અનુગ્રહ કરનાર છે—તે ભલા મિથ્યા આશયથી કેવી રીતે બોલી શકે, અથવા અસત્ય કેવી રીતે કહી શકે?
Verse 22
यद्यथावस्थितं वस्तु गुणदोषैः स्वभावतः । यावत्फलं च तत्पूर्णं सर्वज्ञस्तु यथा वदेत्
વસ્તુ જેવી સ્થિતિમાં છે તેવી જ, તેના સ્વભાવજન્ય ગુણ-દોષ સાથે, અને તેના ફળનું પૂર્ણ પ્રમાણ જેટલું—એ રીતે જ વર્ણન કરવું જોઈએ, જેમ સર્વજ્ઞ કહે છે.
Verse 23
रागाज्ञानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं वदेत् । ते चेश्वरे न विद्येते ब्रूयात्स कथमन्यथा
રાગ અને અજ્ઞાન વગેરે દોષોથી ગ્રસ્ત થઈ મનુષ્ય અસત્ય બોલી શકે છે; પરંતુ ઈશ્વર (શિવ) માં એવા દોષ નથી—તો તે સત્ય સિવાય અન્યથા કેવી રીતે બોલે?
Verse 24
अज्ञाताशेषदोषेण सर्वज्ञेय शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत्प्रमाणं न संशयः
સર્વજ્ઞેયને જાણનાર, સર્વ દોષોથી અસ્પર્શ શિવે જે નિર્મળ વચન પ્રણીત કર્યું છે, એ જ પ્રમાણ છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 25
तस्मादीश्वरवाक्यानि श्रद्धेयानि विपश्चिता । यथार्थपुण्यपापेषु तदश्रद्धो व्रजत्यधः
અતએવ વિદ્વાનોએ ઈશ્વરવચનોમાં શ્રદ્ધા રાખવી જોઈએ; કારણ કે તે પુણ્ય-પાપ વિષે યથાર્થ સત્ય કહે છે. પરંતુ જે અશ્રદ્ધ છે તે અધોગતિ પામે છે.
Verse 26
स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थं भाषितं यत्सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शांतैस्तद्विज्ञेयं सुभाषितम्
સ્વર્ગસિદ્ધિ અને તેનાથી પરે અપવર્ગ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કરવા માટે શાંત અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ ઉચ્ચારેલું જે સુંદર ઉપદેશવાક્ય છે, તેને ‘સુભાષિત’ એટલે ઉત્તમ વચન તરીકે જાણવું જોઈએ.
Verse 27
रागद्वेषानृतक्रोधकामतृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात्तद्दुर्भाषितमुच्यते
રાગ-દ્વેષ, અસત્ય, ક્રોધ, કામ અને તૃષ્ણાને અનુસરતું જે વચન—નરકપાતનું કારણ બનતું હોવાથી—તેને ‘દુર્ભાષિત’ એટલે દુષ્ટ વાણી કહેવામાં આવે છે.
Verse 28
संस्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा । अविद्यारागवाक्येन संसारक्लेशहेतुना
અવિદ્યા અને રાગથી પ્રેરિત થઈ સંસારક્લેશનું કારણ બનતી વાણીનો શું ઉપયોગ—ભલે તે સંસ્કૃત, મૃદુ અને લલિત કેમ ન હોય?
Verse 29
यच्छ्रुत्वा जायते श्रेयो रागादीनां च संशयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमिति शोभनम्
જે ઉપદેશ સાંભળતાં કલ્યાણ પ્રગટે અને રાગાદિ આસક્તિઓ વિષે સંશય ઊભો થઈ તેમની પકડ ઢીલી પડે—તે વાક્ય રૂપે અશોભન લાગતું હોય તોય સત્ય અને જાણવાપાત્ર માનવું; આ જ શુભ માપદંડ છે।
Verse 30
बहुत्वेपि हि मंत्राणां सर्वज्ञेन शिवेन यः । प्रणीतो विमलो मन्त्रो न तेन सदृशः क्वचित्
મંત્રો ભલે અસંખ્ય હોય, સર્વજ્ઞ ભગવાન શિવે પ્રણીત કરેલો જે નિર્મળ મંત્ર છે—તેના સમાન ક્યાંય નથી।
Verse 31
सांगानि वेदशास्त्राणि संस्थितानि षडक्षरे । न तेन सदृशस्तस्मान्मन्त्रो ऽप्यस्त्यपरः क्वचित्
અંગો સહિત વેદશાસ્ત્રો અને સર્વ શાસ્ત્રવચનો ષડક્ષર મંત્રમાં પ્રતિષ્ઠિત છે; તેથી તેના સમાન બીજો કોઈ મંત્ર ક્યાંય નથી।
Verse 32
सप्तकोटिमहामन्त्रैरुपमन्त्रैरनेकधा । मन्त्रः षडक्षरो भिन्नस्सूत्रं वृत्यात्मना यथा
સાત કરોડ મહામંત્રો અને અનેક ઉપમંત્રો દ્વારા અનેક રીતે પ્રગટ થતો હોવા છતાં, ષડક્ષર મંત્ર સ્વરૂપે એક જ છે—જેમ એક જ દોરો ઉપયોગભેદે વિવિધ રૂપે દેખાય છે।
Verse 33
शिवज्ञानानि यावंति विद्यास्थानापि यानि च । षडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाष्यं समासतः
શિવસંબંધિત જેટલા જ્ઞાન છે અને જેટલા વિદ્યાસ્થાન તથા વિદ્યાવિધિઓ છે—તે સર્વ, સંક્ષેપમાં, ષડક્ષર મંત્રસૂત્રનું ભાષ્ય છે.
Verse 34
किं तस्य बहुभिर्मंत्रैश्शास्त्रैर्वा बहुविस्तरैः । यस्योन्नमः शिवायेति मन्त्रो ऽयं हृदि संस्थितः
જેનાં હૃદયમાં આ મંત્ર—“ૐ નમઃ શિવાય”—દૃઢપણે સ્થિત છે, તેને અનેક મંત્રો કે વિસ્તૃત શાસ્ત્રોની શું જરૂર?
Verse 35
तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्ठितम् । येनोन्नमश्शिवायेति मंत्राभ्यासः स्थिरीकृतः
તેણે સર્વ અધ્યયન પૂર્ણ કર્યું, જે સાંભળવાનું હતું તે સર્વ સાંભળ્યું, અને સર્વ કર્તવ્યો વિધિપૂર્વક આચર્યાં—જેનાથી ‘ૐ નમઃ શિવાય’ મંત્રાભ્યાસ દૃઢ રીતે સ્થિર થયો।
Verse 36
नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरत्रयम् । जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम्
જેનાં જીભના અગ્રભાગે નમસ્કાર-સંયુક્ત ‘શિ-વા-ય’ આ ત્ર્યક્ષર સતત વસે છે, તેનું જીવન ધન્ય અને સફળ છે।
Verse 37
अंत्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पंडितो ऽपि वा । पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपंजरात्
અંત્યજ હોય કે અધમ ગણાય, મૂર્ખ હોય કે પંડિત—જે પંચાક્ષર જપમાં નિષ્ઠાવાન છે, તે પાપના પિંજરમાંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 38
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमर्त्यानां द्विजानां तु विशेषतः
દેવીના પ્રશ્નના ઉત્તરરૂપે ત્રિશૂલધારી પરમેશ્વર શિવે આ રીતે કહ્યું—આ વચન સર્વ મર્ત્યોના હિત માટે છે, અને વિશેષ કરીને દ્વિજોના હિત માટે।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is structured as a doctrinal dialogue: Kṛṣṇa questions and the sage Upamanyu expounds the mantra’s greatness and metaphysical grounding.
The teaching frames ‘namaḥ śivāya’ as the core formula while also integrating the ekākṣara ‘oṃ’ as a subtle, all-pervasive presence of Śiva—yielding a ṣaḍakṣara reading alongside the pañcākṣara focus.
Śiva is presented as guṇa-transcendent and omnipresent, while the pañcabrahma structure (with Īśāna and related subtle principles) is mapped into the mantra, affirming deity–mantra identity.