Satikhanda
सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative
અધ્યાય ૧થી સતીખંડનો આરંભ થાય છે. નારદે શિવ વિષે અગાઉ સાંભળેલી કથાઓ પછી સૂતને વધુ વિસ્તૃત અને મંગલમય શિવકથા કહેવા વિનંતી કરે છે. તેઓ તાત્ત્વિક પ્રશ્ન ઊભો કરે છે—નિર્વિકાર, નિર્દ્વંદ્વ યોગી શિવ કેવી રીતે દૈવી પ્રેરણાથી પરાશક્તિ સાથે વિવાહ કરીને ગૃહસ્થ બન્યા? ત્યારબાદ વંશાવળીનો મુખ્ય પ્રશ્ન મૂકે છે—સતીને પહેલા દક્ષની પુત્રી દાક્ષાયણી કહે છે અને પછી હિમવાન/પર્વતની પુત્રી પાર્વતી; એક જ શક્તિ બે કુળોની પુત્રી કેવી રીતે ગણાય, અને સતી પાર્વતીરૂપે ફરી શિવને કેવી રીતે પ્રાપ્ત થઈ? સૂત પરંપરાનો સંદર્ભ આપી બ્રહ્માનું ઉત્તર કહે છે. બ્રહ્મા શ્રવણને ‘સફળ જન્મ’ આપનારું કહી આ શુભ કથાને અધિકૃત કરે છે અને તે કથા શરૂ કરે છે, જે ઓળખ-સાતત્ય અને શિવના વિવાહ-લીલાનું તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરે છે.
कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
અધ્યાય ૨માં નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને સૂત કહે છે કે પૂર્વ કથા સાંભળ્યા પછી એક શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાપ-પ્રણાશિની વાર્તા માગે છે. ત્યારબાદ સંવાદ નારદ અને બ્રહ્મા તરફ વળે છે; નારદ ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્માને નમસ્કાર કરી શંભુની મંગલ કથા સાંભળવાની અતૃપ્ત ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને સતી સાથે સંબંધિત શિવના પવિત્ર ચરિત્રોનું સર્વાંગી વર્ણન માંગે છે. તે ક્રમશઃ પૂછે છે—દક્ષના ગૃહમાં સતીનો જન્મ, શિવનું મન વિવાહ તરફ કેવી રીતે વળ્યું, દક્ષના ક્રોધથી સતીનું દેહત્યાગ અને હિમવંતની પુત્રી રૂપે પુનર્જન્મ, પાર્વતી રૂપે પરત આવવું અને કઠોર તપનું કારણ, વિવાહ કેવી રીતે થયો, તેમજ સ્મરહંત શિવ સાથે અર્ધાંગિની-ભાવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો. બ્રહ્મા ઉત્તર શરૂ કરતાં આ કથાને પરમ પાવન, દિવ્ય અને ‘રહસ્યોમાં પણ પરમ રહસ્ય’ કહે છે. ઉપસંહારમાં અધ્યાયનું નામ ‘કામપ્રાદુર્ભાવ’ જણાવાય છે, જે સતી–પાર્વતી ચક્રમાં કામદેવની ભૂમિકા અને શિવની પ્રતિક્રિયા જોડાવાની સૂચના આપે છે।
कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા અને ઋષિઓના અધિકૃત વચનો દ્વારા કામદેવનું સ્વરૂપ, ઉત્પત્તિ અને જગતમાં તેનું સ્થાન કારણસહિત વર્ણવાય છે. માત્ર અવલોકનથી મરીચિ વગેરે સર્જક ઋષિઓ નવી ઉત્પન્ન થયેલી કામ-તત્ત્વસંબંધિત સત્તાને નામ અને કાર્ય આપે છે—મન્મથ, કામ, મદન અને કંદર્પ; આ નામો સમાનાર્થી નથી, પરંતુ ઇચ્છાના જુદા જુદા કાર્યરૂપો દર્શાવે છે. તેને સર્વ સ્થાનોમાં વ્યાપક ગણાવી દક્ષના વંશ સાથે જોડે છે અને કહે છે કે દક્ષ તેને પત્ની આપશે. તે પત્ની ‘સંધ્યા’ નામની સુંદર કન્યા છે, જે બ્રહ્માના મનમાંથી ઉત્પન્ન (મનોભવા) કહેવાય છે. શીર્ષક સૂચવે છે કે આગળ ચાલીને શાપથી નિયંત્રણ અને અનુગ્રહથી સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થામાં તેનો સમાવેશ થાય છે.
कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
અધ્યાય ૪ સંવાદરૂપે રચાયેલો છે. શિવ પોતાના ધામમાં નિવૃત્ત થયા પછીની કથા આગળ વધારવા નારદ બ્રહ્માને વિનંતી કરે છે. બ્રહ્મા કહે છે—પૂર્વ વચન સ્મરીને દક્ષે કામ (મન્મથ)ને સંબોધી પોતાના જ શરીરમાંથી ઉત્પન્ન, શુભ લક્ષણો અને ગુણોથી યુક્ત કન્યાને તેની યોગ્ય પત્ની તરીકે અર્પણ કરી. કન્યાનું નામ ‘રતિ’ રાખવામાં આવ્યું અને વિધિપૂર્વક લગ્ન સંપન્ન થયા. રતિને જોઈ કામ આનંદિત અને મોહીત થયો; અહીં કામને માત્ર વિક્ષેપક વાસના નહીં, પરંતુ ધર્મની અંદર લગ્ન, વંશપરંપરા અને માન્ય સંયોગ દ્વારા નિયંત્રિત તત્ત્વ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. રતિના સૌંદર્યવર્ણન અને કામની આસક્તિ આગળ શિવની તપશક્તિ તથા જગત-શાસન સાથે કામતત્ત્વના સંબંધની પૂર્વસૂચના આપે છે.
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે પૂર્વ પ્રસંગ સાંભળ્યા પછી નારદ બ્રહ્માને સંધ્યા વિષે પૂછે છે—માનસપુત્રો પોતાના ધામે ગયા પછી સંધ્યા ક્યાં ગઈ, પછી તેણે શું કર્યું અને તેનો વિવાહ કોની સાથે થયો. તત્ત્વવિદ બ્રહ્મા શંકરનું સ્મરણ કરીને વંશ-તત્ત્વની કથા આરંભે છે. સંધ્યા બ્રહ્માની માનસી પુત્રી હતી; તેણે તપ કર્યું, દેહત્યાગ કર્યો અને પુનર્જન્મે અરુન્ધતી રૂપે જન્મી. આમ સંધ્યાનું આદિચરિત્ર તપસ્યા અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશના દૈવી વિધાનથી અરુન્ધતીના પતિવ્રતા આદર્શ સાથે જોડાય છે.
संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”
બ્રહ્મા વિદ્વાન શ્રોતાને કહે છે કે સંધ્યાના મહાતપનું શ્રવણ સંચિત પાપોનો તત્કાળ નાશ કરનારું અને અત્યંત પાવન છે. વસિષ્ઠ ઘરે પરત ગયા પછી સંધ્યા તપસ્યાનો આંતરિક મર્મ અને નિયમ સમજી બૃહલ્લોહિત નદીના કાંઠે તપ શરૂ કરે છે. વસિષ્ઠે ઉપદેશેલો મંત્ર સાધનરૂપે ધારણ કરીને તે એકાગ્ર ભક્તિથી શંકરનું પૂજન કરે છે અને ચતુર્યુગ સુધી શંભુમાં મન સ્થિર રાખી કઠોર તપ કરે છે. તપથી પ્રસન્ન થઈ શિવ કૃપા કરીને પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરે છે—અંતરમાં, બહાર અને આકાશમાં પણ. સંધ્યાએ જે રૂપનું ધ્યાન કર્યું હતું એ જ રૂપે પ્રભુ પ્રત્યક્ષ થાય છે, જેથી ધ્યાન અને પ્રત્યક્ષ દર્શનનો સંબંધ સ્પષ્ટ થાય છે. શાંત સ્મિતમુખ પ્રભુને જોઈ સંધ્યા આનંદિત થાય છે, પણ ભક્તિભાવે સંકોચ અનુભવે છે; કેવી રીતે સ્તુતિ કરું એમ વિચારી આંખો મીંચી અંતર્મુખ બની સ્તોત્ર/આદેશ-પ્રાપ્તિ માટે તૈયાર થાય છે.
संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા એક મુનિને વરદાન આપી મેધાતિથિના સ્થાને પ્રસ્થાન કરે છે. શંભુની કૃપાથી સંધ્યા અન્ય કોઈને ઓળખાતી નથી, પરંતુ તે તપસ્યા શીખવનારા બ્રાહ્મણ-બ્રહ્મચારી તપસ્વીને સ્મરે છે—આ ઉપદેશ પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)ની આજ્ઞાથી વસિષ્ઠે આપ્યો હતો. તે ગુરુને મનમાં સ્થિર રાખીને સંધ્યા તેના પ્રત્યે પતિત્વભાવ ધારણ કરે છે. મહાયજ્ઞમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિ વચ્ચે તે મુનિઓને અદૃશ્ય રહે છે; શિવાનુગ્રહથી જ ઓળખાઈ યજ્ઞમાં પ્રવેશ કરે છે. ‘પુરોડાશમય’ દેહ ક્ષણમાં દગ્ધ થાય છે; અગ્નિ શિવાજ્ઞાથી શુદ્ધ અવશેષને સૂર્યમંડળમાં પહોંચાડે છે. સૂર્ય તે રૂપને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કરી પિતૃ અને દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે સ્થાપે છે; ઉપરનો ભાગ પ્રાતઃસંધ્યા બને છે અને સંધ્યાના ત્રિવિધ સ્વરૂપ તથા તેના યજ્ઞ-કૌસ્મિક અર્થનું નિયમન થાય છે।
वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે પ્રજાપતિ બ્રહ્માના વચન સાંભળ્યા પછી નારદે શું ઉત્તર આપ્યો. નારદ બ્રહ્માને ધન્ય શિવભક્ત અને પરમ સત્યના પ્રકાશક તરીકે સ્તુતિ કરે છે અને શિવસંબંધિત વધુ એક ‘પવિત્ર’, પાપનાશક અને મંગલદાયક કથા સાંભળવા વિનંતી કરે છે. કામ અને તેના સાથીઓ દેખાઈને વિદાય થયા પછી, સંધ્યાકાળે કયું તપ અથવા કર્મ થયું અને તેનું શું ફળ આવ્યું—એવું તે સ્પષ્ટ પૂછે છે. ત્યારબાદ બ્રહ્મા નારદને શુભ શિવલીલા સાંભળવા આમંત્રિત કરે છે અને તેની ભક્તિ-યોગ્યતા સ્વીકારે છે. શિવમાયાના આવરણ અને શંભુના વચનોના પ્રભાવથી પોતે અગાઉ મોહમાં પડ્યા, લાંબો આંતરિક વિચાર કર્યો, અને એ આવરણમાં શિવા (સતી/શક્તિ) પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ઊભી થઈ—એવું બ્રહ્મા સ્વીકારી આગળની ઘટના કહે છે. શીર્ષક મુજબ આગળનું વર્ણન વસંતના સ્વરૂપ/પ્રકટતા દ્વારા શિવની પ્રકાશક લીલા તરીકે ગોઠવાય છે.
कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
અધ્યાય ૯માં બ્રહ્મા મુનીશ્વરને એક અદ્ભુત પ્રસંગ જણાવે છે. મનમથ (કામદેવ) પરિકરો સાથે શિવધામે જઈ મોહકારક રૂપે પોતાનો સ્વભાવજ પ્રભાવ વિસ્તારે છે; સાથે વસંત ઋતુશક્તિ પ્રગટ કરે છે, વૃક્ષો એકસાથે પુષ્પિત થાય છે અને જગતમાં કામરસ વધે છે. રતિ સાથે કામદેવ અનેક ઉપાયો દ્વારા સામાન્ય જીવોને વશ કરે છે, પરંતુ ગણેશ સહિત શિવ પર તેનો પ્રભાવ ચાલતો નથી. અંતે શિવ સામે તેના પ્રયત્નો નિષ્ફળ ઠરે છે; તે પાછો ફરી બ્રહ્મા પાસે જઈ વિનયથી સ્વીકારી કહે છે—યોગપરાયણ શિવને કામ કે કોઈ અન્ય શક્તિ મોહી શકતી નથી. આ અધ્યાય શિવના યોગચેતન્યની અવિજયતા અને કામ-મોહની મર્યાદા શીખવે છે.
विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)
આ અધ્યાયમાં નારદના પ્રશ્નથી બ્રહ્મા કહે છે કે કામદેવ પોતાના પરિજન સાથે આશ્રમમાં ગયા પછી તેમના અંતરમાં અહંકાર શમ્યો અને શંકરના સ્વરૂપ વિષે આશ્ચર્ય જાગ્યું. શંકર નિર્વિકાર, જીતાત્મા અને યોગતત્પર હોવાથી તેઓ સામાન્ય દાંપત્ય આસક્તિથી પર છે—એવું બ્રહ્મા મનનમાં વિચારે છે. ત્યારબાદ તેઓ શિવાત્મા હરિ/વિષ્ણુની શરણ લઈ ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ અને પ્રાર્થના કરે છે. હરિ તરત જ ચતુર્ભુજ, પદ્મનેત્ર, પીતાંબરધારી, ગદાધર, ભક્તપ્રિય રૂપે દર્શન આપી અનુગ્રહ કરે છે. આગળના પ્રસંગમાં સ્તોત્ર-ભક્તિથી કૃપા કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય અને શિવની પરાત્પરતા લીલા, શક્તિ તથા ધર્માર્થ હેતુથી કેવી રીતે સમાધાન પામે—તે તત્ત્વોપદેશરૂપે સમજાવવામાં આવે છે.
देवीयोगनिद्रास्तुतिḥ तथा चण्डिकायाः प्रादुर्भावः | Hymn to Devī Yogānidrā and the Manifestation of Caṇḍikā
આ અધ્યાયમાં નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે કે વિષ્ણુના પ્રસ્થાન પછી શું બન્યું અને બ્રહ્માએ શું કર્યું. બ્રહ્મા દેવીની સ્તુતિ કરે છે—તેણે વિદ્યાઃ‑અવિદ્યાત્મિકા, શુદ્ધા, પરબ્રહ્મસ્વરૂપિણી, જગદ્ધાત્રી, દુર્ગા, શંભુપ્રિયા, ત્રિદેવજનની, ચિતી‑પરમાનંદસ્વરૂપા અને પરમાત્મસ્વરૂપિણી તરીકે વર્ણવે છે. સ્તુતિથી પ્રસન્ન યોગનિદ્રારૂપિણી દેવી બ્રહ્મા સમક્ષ ચંડિકા રૂપે પ્રગટ થાય છે—ચાર ભુજાઓ, સિંહવાહન, વરદમુદ્રા, તેજસ્વી આભૂષણો, ચંદ્રમુખ અને ત્રિનેત્ર. ત્યારબાદ બ્રહ્મા ફરી નમસ્કાર કરીને તેણીને પ્રવૃત્તિ‑નિવૃત્તિ, સર્ગ‑સ્થિતિ જેવી વિશ્વપ્રક્રિયાઓની નિત્ય શક્તિ અને ચરાચર જગતને મોહી ને નિયંત્રિત કરનારી અધિષ્ઠાત્રી તરીકે સ્થાપે છે; આગળ દેવીનો પ્રતિઉત્તર અને બ્રહ્માની વિનંતીનો સંકેત મળે છે।
दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā
આ અધ્યાય સંવાદરૂપે છે. નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે કે દૃઢવ્રત અને તપ કરીને દક્ષે વર કેવી રીતે મેળવ્યો અને જગદંબા કેવી રીતે દક્ષજા (દક્ષની પુત્રી) બની. બ્રહ્મા કહે છે કે જગદંબાને પ્રાપ્ત કરવાની દૈવી અનુમોદિત ઇચ્છા લઈને દક્ષે તેણીને હૃદયસ્થ કરી ક્ષીરોદના ઉત્તર કિનારે તપ શરૂ કર્યું. ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી ક્રમે મārutāśી, નિરાહાર, જલાહાર, પર્ણભુક વગેરે કઠોર નિયમો તથા યમ-નિયમ સાથે દુર્ગાધ્યાન અવિરત કર્યું. અંતે દેવી શિવા પ્રત્યક્ષ થઈ ઉપાસક દક્ષને દર્શન આપે છે અને તે કૃતકૃત્ય બને છે. આગળ વરદાનની શરતો અને દેવીનું દક્ષકન્યા રૂપે અવતરણ—તપ અને અનુગ્રહનો સંબંધ—સૂચિત થાય છે.
दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny
અધ્યાય ૧૩માં નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે કે દક્ષ આનંદથી આશ્રમમાં પરત ફર્યા પછી શું બન્યું. બ્રહ્મા કહે છે કે પોતાની આજ્ઞા મુજબ દક્ષે સંકલ્પજન્ય/માનસ સર્ગ દ્વારા અનેક પ્રકારની સૃષ્ટિ કરી. પરંતુ સર્જિત પ્રાણીઓની સ્થિતિ જોઈ દક્ષ બ્રહ્માને જણાવે છે કે પ્રજા વધતી નથી; જેમ ઉત્પન્ન થઈ તેમ જ સ્થિર છે. તે પ્રજાવૃદ્ધિ માટે વ્યવહારુ ઉપાય માગે છે. બ્રહ્મા ઉપદેશ આપે છે—પંચજન સાથે સંબંધિત સુંદર કન્યા અસિક્નીને પત્ની રૂપે સ્વીકાર, જેથી મૈથુન-ધર્મ દ્વારા પ્રજાસર્ગ આગળ વધે. તેઓ આશીર્વાદ આપે છે કે આ આજ્ઞા પાળવાથી શુભ થશે—“શિવ તારો કલ્યાણ કરશે.” ત્યારબાદ દક્ષ લગ્ન કરીને પુત્રો ઉત્પન્ન કરે છે અને હર્યશ્વ વંશનો આરંભ થાય છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે પ્રજનન સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થામાં ધર્મસંમત સાધન છે અને શુભફળનો પરમ આધાર શિવ છે.
दक्षस्य दुहितृविवाहवर्णनम् / The Marriages of Dakṣa’s Daughters (Genealogical Allocation)
અધ્યાય ૧૪માં બ્રહ્મા દ્વારા દક્ષ પ્રજાપતિની વંશરચના અને પુત્રીઓના વિવાહ-વિતરણનું વર્ણન થાય છે. બ્રહ્મા આવી દક્ષને શાંત કરે છે, પછી દક્ષની સાઠ પુત્રીઓની ઉત્પત્તિ જણાવાય છે. આ પુત્રીઓનું વિવાહ ધર્મ, કશ્યપ, સોમ/ચંદ્ર તથા અન્ય ઋષિ-દેવતાઓને આપવામાં આવે છે; તેથી ત્રિલોકમાં પ્રજાવિસ્તાર અને સૃષ્ટિનો વિસ્તાર સંતતિ-જાળ દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે. શિવા/સતીના સ્થાન અથવા ક્રમ વિષે કલ્પભેદનો સંકેત પણ છે. અંતે પુત્રીઓના જન્મ પછી દક્ષ ભક્તિપૂર્વક જગદંબિકા (શિવા/સતી)ને મનમાં ધારણ કરે છે, જે આગળ યજ્ઞાધિકાર અને દેવીના શૈવ સ્વરૂપ વચ્ચેના તણાવની પૂર્વભૂમિકા બને છે।
सतीचरिते पितृगृहे आशीर्वाद-वचनम् तथा यौवनारम्भः — Satī at her father’s house: blessings and the onset of youth
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા દક્ષના ગૃહમાં સતીચરિત્રનું સ્મરણ કરાવે છે. તેઓ સતીને પિતાની નજીક ઊભેલી, ત્રિલોકના સારરૂપા તરીકે વર્ણવે છે. દક્ષ બ્રહ્મા અને નારદનું સન્માન કરીને નમસ્કાર કરે છે; સતી પણ લોકમર્યાદા અનુસાર ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરે છે. ત્યારબાદ દક્ષે આપેલા શુભ આસન પર સતી બિરાજે છે અને બ્રહ્મા-નારદ ત્યાં હાજર રહે છે. બ્રહ્મા આશીર્વાદ આપે છે—સતી જેને ઇચ્છે અને જે સતીને ઇચ્છે તે જ તેનો પતિ બને; તે સર્વજ્ઞ જગદીશ્વર છે, જેણે બીજી પત્ની ન લીધી, લેતો નથી, અને લેશે પણ નહીં—અંતરાર્થમાં શિવ. થોડો સમય રહી દક્ષની અનુમતિથી બ્રહ્મા અને નારદ પ્રસ્થાન કરે છે. દક્ષ આનંદિત થઈ સતીને પરમદેવી તરીકે સ્વીકારી શાંત થાય છે. પછી સતી મનોહર યુવાન ક્રીડાઓથી બાળપણ છોડીને યૌવનારંભમાં પ્રવેશે છે; તપ અને આંતરિક તેજથી તેનું સૌંદર્ય વધતું જાય છે.
देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા વર્ણન કરે છે—હરી (વિષ્ણુ) વગેરેની સ્તુતિ સાંભળીને શંકર અત્યંત પ્રસન્ન થઈ મંદ હાસ્ય કરે છે. બ્રહ્મા-વિષ્ણુ પત્નીઓ સહિત એકસાથે આવે ત્યારે શિવ યોગ્ય સન્માન કરીને આગમનનું કારણ પૂછે છે. રુદ્ર દેવો અને ઋષિઓને સત્યપૂર્વક હેતુ અને કરવાનું કાર્ય જણાવવા કહે છે, કારણ કે સ્તુતિથી તેઓ અનુકૂળ થયા છે. વિષ્ણુની પ્રેરણાથી બ્રહ્મા નિવેદન કરે છે—આગળ અનેક અસુરો ઉત્પન્ન થશે; કેટલાકનો વધ બ્રહ્મા કરશે, કેટલાકનો વિષ્ણુ, કેટલાકનો શિવ, અને કેટલાકનો વિશેષ કરીને શિવના વીર્યથી જન્મેલા પુત્ર દ્વારા થશે. કેટલાક અસુર ‘માયા-વધ્ય’ હશે—સામાન્ય બળથી નહીં, દિવ્ય માયા/યુક્તિથી જીતવાના. દેવહિત અને જગતનું સ્વાસ્થ્ય શિવકૃપા પર આધારિત છે; તેમની કરુણાથી ભયંકર અસુરો નાશ પામે અને વિશ્વમાં અભય સ્થાપિત થાય—આ રીતે દેવોની વિનંતી રજૂ થાય છે.
नन्दाव्रत-समाप्तिः तथा शङ्करस्य प्रत्यक्ष-दर्शनम् (Completion of the Nandā-vrata and Śiva’s Direct Appearance)
અધ્યાય 17માં સતીદેવીના નંદાવ્રતની પૂર્ણતા વર્ણવાય છે. દેવતાઓની સ્તુતિ પછી સતી આશ્વિન માસના શુક્લ પક્ષની અષ્ટમીએ ઉપવાસ કરીને પૂજન અને ધ્યાનમાં એકાગ્ર થાય છે. વ્રત પૂર્ણ થતાં હર પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થાય છે—ગૌર-સુંદર દેહ, પંચમુખ, ત્રિનેત્ર, ચંદ્રશેખર, ભસ્મદીપ્ત, ચતુર્ભુજ, ત્રિશૂલધારી, અભય-વર મુદ્રાધારી અને મસ્તક પર ગંગાધારી. સતી લજ્જા અને ભક્તિથી તેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરે છે. શિવ ‘દક્ષકન્યા’ કહી વ્રતથી પ્રસન્ન થઈ વર માંગવા કહે છે; આંતરિક અભિપ્રાય જાણતા હોવા છતાં કૃપા અને શિક્ષાર્થ સતીને અભિમત વ્યક્ત કરાવે છે. બ્રહ્માનું વર્ણન શિવની સર્વસત્તા અને ઉપદેશભાવને ઉજાગર કરે છે.
सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
આ અધ્યાયમાં અંતઃસંવાદરૂપ કથા છે. નારદ પોતાના પ્રસ્થાન પછી રુદ્રની પાસે શું બન્યું તે બ્રહ્માને પૂછે છે. બ્રહ્મા હિમવત પ્રદેશમાં મહાદેવ પાસે જઈને જુએ છે કે શિવ સતીપ્રાપ્તિ વિષે વારંવાર સંશય અને વિરહવ્યાકુલતાથી આંતરિક રીતે ઉદ્વિગ્ન છે. શિવ લોકગતિ પ્રમાણે જાણે પ્રાકૃત ભાષામાં દેવજ્યેષ્ઠ બ્રહ્માને પૂછે છે—સતીના હેતુ માટે શું પગલાં લેવાયા? અને મારા મનમથતાપને શમાવતો વર્તાંત કહો. તેઓ સતી પ્રત્યે એકનિષ્ઠા દૃઢ કરીને અન્ય વિકલ્પો નકારી, અભેદભાવથી તેની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત કહે છે. ત્યારે બ્રહ્મા શિવને સાંત્વના આપે છે, તેમના વચનને લોકાચારસંગત માને છે અને કહે છે કે સતી મારી પુત્રી હોવાથી તમને જ અર્પિત થશે—આ વિવાહ દૈવી નિર્ધારથી પહેલેથી જ નક્કી છે; આગળના શ્લોકોમાં આશ્વાસન, વિધિક્રમ અને દૈવી-લોકવ્યવસ્થાની સુસંગતિ વર્ણવાય છે।
विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા દક્ષના ભવ્ય દાનવિધાનનું વર્ણન કરે છે—હર (શિવ) પ્રત્યે સંતોષથી તેણે બ્રાહ્મણોને કન્યાદાનસદૃશ ભેટો અને દક્ષિણાઓ આપી. ત્યારબાદ ગરુડધ્વજ વિષ્ણુ લક્ષ્મી સાથે આનંદથી આવી, હાથ જોડીને શિવની સ્તુતિ કરે છે; શિવને દેવદેવ અને કરુણાસાગર કહી, શિવ સર્વભૂતોના પિતા અને સતી જગન્માતા છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. દૈવી દંપતીને ધર્મરક્ષા અને દુષ્ટનિગ્રહ માટે લીલાવતારરૂપે વર્ણવી, દેવ-માનવોની સતત રક્ષા તથા સંસારયાત્રિકોને મંગળની પ્રાર્થના કરે છે; સાથે સતી પ્રત્યે દૃષ્ટિ કે શ્રવણથી ઊપજતી અયોગ્ય કામના નિષેધ માટે રક્ષાવચન પણ માગે છે. શિવ ‘એવમસ્તુ’ કહી અનુમોદન આપે છે; વિષ્ણુ પોતાના ધામે જઈ ઉત્સવો ગોઠવે છે અને પ્રસંગને ગુપ્ત રાખે છે. અંતે ગૃહ્યવિધિ અને અગ્નિકાર્યાદિ ગૃહકર્મોની રીત જણાવાય છે.
शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
આ અધ્યાયમાં શંકર બ્રહ્માને હાનિ ન પહોંચાડીને વિરામ લે ત્યારબાદ દેવસમાજમાં ફરી વિશ્વાસ અને ધૈર્ય સ્થાપિત થવાનું વર્ણન છે. નારદના પ્રેરણાથી બ્રહ્મા સતી–શિવનો પાવન, સર્વપાપવિનાશક પ્રસંગ કહે છે. સભામાં દેવો અને પારષદો કરજોડીને શંકરની સ્તુતિ કરે છે અને જયઘોષ કરે છે; બ્રહ્મા પણ વિવિધ મંગલ સ્તોત્રો અર્પે છે. પ્રસન્ન બહુલિલાકર શિવ સૌની સામે બ્રહ્માને નિર્ભય થવાની આજ્ઞા આપે છે અને પોતાનું મસ્તક સ્પર્શ કરવા કહે છે. આજ્ઞા પાળતાં જ વૃષભધ્વજ સાથે સંબંધિત દિવ્ય રૂપ પ્રગટ થાય છે, જેને ઇન્દ્રાદિ દેવો જુએ છે. આ લીલા આજ્ઞાપાલન, શિવપરત્વની જાહેર પુષ્ટિ અને ભય-અહંકારના શમન દ્વારા ધર્મસંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવાની શિક્ષા આપે છે.
शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
આ અધ્યાયમાં નારદ શિવ‑સતીના વિવાહોત્તર શુભ આચરણ વિશે વધુ વિગત પૂછે છે. બ્રહ્મા વિવાહકથા પછી કહે છે કે શિવ પોતાના ગણો સાથે સ્વધામ પરત જાય છે અને ભવાચાર મુજબ યોગ્ય મર્યાદિત વર્તનમાં આનંદ કરે છે; અહીં દૈવી જીવનની સામાજિક‑યાજ્ઞિક છટા વિશેષ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ વીરુપાક્ષ દાક્ષાયણી પાસે જઈ નંદી વગેરે ગણોને ગુફા‑નદીકાંઠા જેવા પ્રાકૃતિક સ્થાનોમાંથી બોલાવી તેમની ગોઠવણી અને વ્યવસ્થા કરે છે, જેથી નવવધૂ દેવીના સંદર્ભે ગણસમૂહનું પુનઃસંયોજન થાય છે. કરુણાસાગર શિવ લૌકિક શિષ્ટાચાર અનુસાર સેવકોને સંબોધે છે, અને દર્શાવે છે કે દૈવી અધિકાર લોકપ્રચલિત નિયમો દ્વારા પણ વ્યક્ત થાય છે. આમ, વિવાહોત્તર લીલા, સતીની આસપાસ ગણોની શ્રેણીબદ્ધ વ્યવસ્થા અને સામાન્ય વાણી‑સમાજરૂપોથી ધર્મવ્યવસ્થાનો ઉપદેશ અહીં પ્રતિપાદિત છે.
घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)
અધ્યાય ૨૨માં બ્રહ્માજીના વર્ણનથી પ્રસંગ શરૂ થઈ પછી સતીદેવીનું શિવને સીધું સંબોધન આવે છે. જલદાગમ/ઘનાગમ—વરસાદી મેઘોના આગમન—અહીં ભાવ અને પ્રતીકાત્મક વાતાવરણ ઘન બનાવવાનું સાધન બને છે. સતી ભક્તિભર્યા સ્નેહસભર સંબોધનો દ્વારા મહાદેવને બોલાવી ધ્યાનથી સાંભળવા વિનંતી કરે છે. ત્યારબાદ ચોમાસાનું વિસ્તૃત ચિત્રણ—બહુરંગી મેઘસમૂહો, પ્રચંડ પવન, ગર્જના, વીજળી, સૂર્ય-ચંદ્ર ઢંકાઈ જવું, દિવસ પણ રાત જેવો લાગવો અને આકાશમાં મેઘોની સર્વત્ર વ્યાપક ગતિ. પવનમાં વૃક્ષો નાચતા હોય તેમ દેખાય છે; આકાશ ભય અને વિરહની રંગભૂમિ બને છે. આ દૃશ્ય વિરહજન્ય આંતરિક વ્યાકુલતાનું બાહ્ય પ્રતિબિંબ છે. સતીખંડની કથાધારામાં આ તોફાની વર્ણન આગલા સંકેતરૂપ પૂર્વભૂમિકા અને કૈલાસ તથા સતીની આવનારી ચિંતાઓને ઘેરતા ધર્મસંબંધ તણાવ માટે માહોલ રચતું અંતરાલ છે.
सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
અધ્યાય ૨૩માં બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે શંકર સાથે દીર્ઘ દિવ્ય-વિહાર પછી સતી અંતરમાં તૃપ્ત થઈ વૈરાગ્યભાવ પામે છે. તે એકાંતમાં શિવ પાસે જઈ સાષ્ટાંગ પ્રણામ અને અંજલિ કરીને ઘન સ્તુતિ કરે છે—દેવદેવ, મહાદેવ, કરુણાસાગર, આર્તોના ત્રાતા; તેમજ પરમ પુરુષ, રજ-સત્ત્વ-તમથી પર, નિર્ગુણ અને સગુણ, સાક્ષી અને અવિકાર ઈશ્વર. પછી પોતાના સૌભાગ્યનું સ્મરણ કરીને તે ‘પરં તત્ત્વ’નું જ્ઞાન માગે છે, જેથી જીવ સુખ પામે અને સંસારદુઃખ સહેલાઈથી પાર કરે; વિષયાસક્ત પણ પરમ પદ પામી ‘સંસારી’ ન રહે. જીવકલ્યાણ માટે આ જિજ્ઞાસા આદિશક્તિ દ્વારા છે.
सती-शिवचरित्रप्रसङ्गः / The Account of Satī and Śiva’s Divine Conduct (Prelude to Detailed Narrative)
આ અધ્યાયમાં નારદ શિવ‑સતીની મંગલમય કીર્તિ સાંભળી તેમના આગળના દિવ્ય આચરણ અને ‘ઉચ્ચ’ મહિમાનો વિસ્તૃત વર્ણન માંગે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે આ કથા ‘લૌકિકી ગતિ’—લોકરીતિને અપનાવેલી રીત—માં પ્રગટ થાય છે; તે સામાન્ય કારણ‑કાર્ય નથી, પરંતુ ભગવાનની લીલા છે. ક્યાંક સતીને શંકરથી વિયોગ થયો એમ કહેવાય છે, પરંતુ તરત જ વાક્‑અર્થ જેવી તેમની સ્વભાવસિદ્ધ અવિભાજ્યતા દર્શાવી સાચો વિભેદ તત્ત્વતઃ અયોગ્ય ઠરે છે. શિક્ષાર્થે લોકમાર્ગ અનુસરીને પણ સર્વ ઘટનાઓ દૈવી સંકલ્પથી બને છે. પછી દક્ષયજ્ઞનો પ્રસંગ—દક્ષકન્યા સતી યજ્ઞમાં શંભુનો અપમાન જોઈ ત્યાં જ દેહત્યાગ કરે છે; ત્યારબાદ હિમાલયમાં પાર્વતીરૂપે પ્રગટ થઈ મહાતપથી શિવને પ્રાપ્ત કરી વિવાહથી એકરૂપ થાય છે. અંતે સૂતના વર્ણનમાં નારદ ફરી વિધાતાને લોકાચારાનુરૂપ અને ગૂઢાર્થસહિત શિવ‑સતીચરિત્ર વિગતે સમજાવવા વિનંતી કરે છે, જેથી આગળની કથા માટે ભૂમિકા બને છે।
दिव्य-भवन-छत्र-निर्माणः तथा देवसमाह्वानम् (Divine Pavilion and Canopy; Summoning the Gods)
અધ્યાય ૨૫માં રામ દેવીને કહે છે કે એક વખત શંભુએ પોતાના દિવ્ય લોકમાં મહોત્સવની વ્યવસ્થા માટે વિશ્વકર્માને બોલાવ્યા. વિશ્વકર્માએ વિશાળ સુંદર ભવન, શ્રેષ્ઠ સિંહાસન અને રાજાભિષેકનું સૂચક તથા મંગલરક્ષક દિવ્ય છત્ર બનાવ્યું. ત્યારબાદ શિવે ઝડપથી સમગ્ર દેવસભા એકત્ર કરી—ઇન્દ્રાદિ દેવો, સિદ્ધ-ગંધર્વ-નાગ વગેરે, બ્રહ્મા પોતાના પુત્રો અને ઋષિઓ સાથે, તેમજ દેવીઓ અને અપ્સરાઓ વિવિધ પૂજા-ઉત્સવ સામગ્રી લઈને આવી. ‘સોળ-સોળ’ શુભ કન્યાઓના સમૂહો લાવવામાં આવ્યા અને વીણા, મૃદંગ વગેરે વાદ્ય-ગીતથી ઉત્સવમય વાતાવરણ રચાયું. અભિષેક માટે દ્રવ્યો, ઔષધિઓ અને તીર્થજળ પાંચ કલશોમાં ભરાયા અને ઊંચો બ્રહ્મઘોષ થયો. અંતે વૈકુંઠથી હરિ (વિષ્ણુ)ને બોલાવવામાં આવ્યા; ભક્તિથી પ્રસન્ન શિવ પરિપૂર્ણ થયા અને દેવસહકારથી પાવન અભિષેકભાવ પ્રગટ થયો.
प्रयागे महत्समाजः — शिवदर्शनं दक्षागमनं च (The Great Assembly at Prayāga: Śiva’s Appearance and Dakṣa’s Arrival)
અધ્યાય ૨૬માં બ્રહ્મા પ્રયાગમાં વિધિપૂર્વક થયેલા એક પ્રાચીન મહાયજ્ઞનું વર્ણન કરે છે. ત્યાં સનકાદિ સિદ્ધો, મહર્ષિઓ, દેવો અને પ્રજાપતિઓ—બ્રહ્મદર્શી જ્ઞાની—વિશાળ સભામાં એકત્ર થાય છે. બ્રહ્મા પોતાના પરિજન સાથે આવે છે; નિગમ અને આગમ ‘મૂર્તિમાન’ તેજસ્વી પ્રમાણરૂપે દર્શાવવામાં આવી શાસ્ત્રપ્રવાહોનું સમન્વય સૂચવાય છે. વિચિત્ર સમાજમાં અનેક શાસ્ત્રોમાંથી જ્ઞાનવાદી ચર્ચા ઊભી થાય છે. ત્યારે ભવાનીના ગણો સાથે શિવ પ્રગટ થાય છે—ત્રિલોકના હિતકર્તા—અને તેમના આગમનથી સભાનો ક્રમ બદલાય છે. બ્રહ્મા સહિત દેવ, સિદ્ધ અને ઋષિઓ નમન કરીને સ્તુતિ કરે છે; શિવાજ્ઞાથી સૌ પોતપોતાના સ્થાને બેસી દર્શનથી તૃપ્ત થઈ યજ્ઞકર્તવ્યોની વાત કરે છે. પછી પ્રજાપતિઓમાં શ્રેષ્ઠ તેજસ્વી દક્ષ આવે છે, બ્રહ્માને વંદન કરે છે અને બ્રહ્માના આદેશથી આસન ગ્રહણ કરે છે. સૂર-ઋષિઓ સ્તુતિ અને પ્રણામથી તેનું સન્માન કરે છે; યજ્ઞક્રમમાં શિવસન્માનની અનિવાર્યતા તથા માન-ગર્વથી ઊભા થનારા તણાવનું બીજ અહીં પ્રગટ થાય છે.
दक्षयज्ञे मुनिदेवसमागमः / The Gathering of Sages and Gods at Dakṣa’s Sacrifice
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા દક્ષે આરંભેલા ભવ્ય મહાયજ્ઞનું વર્ણન કરે છે. અગસ્ત્ય, કશ્યપ, વામદેવ, ભૃગુ, દધીચિ, વ્યાસ, ભારદ્વાજ, ગૌતમ વગેરે અનેક દેવર્ષિ અને મુનિઓ ઔપચારિક આમંત્રણથી એકત્ર થાય છે, જેથી યજ્ઞની વૈદિક પ્રતિષ્ઠા પ્રગટ થાય છે. દેવો અને લોકપાલો શિવમાયાથી આવૃત થઈને આવે છે—બાહ્ય વૈભવની અંદર છુપાયેલ અવ્યવસ્થાનો સંકેત મળે છે. બ્રહ્માને સત્યલોકથી લાવી સન્માનિત કરવામાં આવે છે અને વિષ્ણુને વૈકુંઠથી પરિચારકો સાથે બોલાવી આવકારવામાં આવે છે. દક્ષ અતિથિઓનું પૂજન કરી ત્વષ્ટૃ-નિર્મિત દિવ્ય નિવાસો આપે છે; શિવના અનાદરથી થનારા વિઘટનની ભૂમિકા અહીં રચાય છે।
दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા વર્ણન કરે છે—દેવો અને ઋષિઓ દક્ષના યજ્ઞોત્સવ માટે પ્રસ્થાન કરે છે, જ્યારે સતી ગંધમાદન પર મંડપમાં સખીઓ સાથે વિહાર-ક્રીડામાં રહે છે. તે ચંદ્રને જતા જોઈ વિશ્વાસુ સખી વિજયાને રોહિણી પાસે પુછવા મોકલે છે કે ચંદ્ર ક્યાં જઈ રહ્યો છે. વિજયા ચંદ્ર પાસે જઈ યથોચિત પ્રશ્ન કરે છે અને દક્ષ-યજ્ઞના ઉત્સવનું વર્ણન તથા તેના પ્રવાસનું કારણ જાણી ઝડપથી પાછી આવી સતીને બધું કહે છે. સતી (કાલિકા) આશ્ચર્યથી વિચારે છે—દક્ષ મારા પિતા અને વીરીણી મારી માતા છે, તો પણ પ્રિય પુત્રી હોવા છતાં મને આમંત્રણ કેમ નથી? આ અનામંત્રણ દક્ષની અવગણનાનું ચિહ્ન બની આગળના સંઘર્ષ માટે પૃષ્ઠભૂમિ રચે છે.
दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice
આ અધ્યાયમાં સતી પિતા દક્ષના ભવ્ય યજ્ઞમાં આવે છે, જ્યાં દેવો, અસુરો અને ઋષિઓ એકત્રિત છે. યજ્ઞમંડપની શોભા જોઈ તે દ્વારે ઉતરી ઝડપથી અંદર પ્રવેશે છે. માતા અસિક્ની અને બહેનો યોગ્ય સન્માન આપે છે, પરંતુ દક્ષ જાણબૂઝીને આદર આપતો નથી; અન્ય લોકો શિવમાયાથી મોહિત અથવા ભયથી બંધાઈ મૌન રહે છે. સતી માતા-પિતાને પ્રણામ કરે છે છતાં ઊંડો અપમાન અનુભવે છે—દેવતાઓને ભાગ વહેંચાય છે, પરંતુ શિવ માટે કોઈ ભાગ રાખેલો નથી. ક્રોધે તે દક્ષને કઠોર પ્રશ્ન કરે છે: ચરાચર જગતને પાવન કરનાર શંભુને કેમ આમંત્રિત ન કર્યો? તે શૈવ યજ્ઞતત્ત્વ સમજાવે છે—શિવ જ યજ્ઞનો જ્ઞાતા, તેનું અંગ, દક્ષિણા અને સાચો કર્તા છે; તેથી શિવ વિના યજ્ઞ સ્વભાવથી જ દોષપૂર્ણ છે. અધ્યાય દર્શાવે છે કે પરમ તત્ત્વની સ્વીકૃતિ વિના યજ્ઞનો વૈભવ પણ આધ્યાત્મિક માન્યતા ગુમાવે છે.
सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
આ અધ્યાયમાં નારદ અને બ્રહ્માના પ્રશ્નોત્તરરૂપે દક્ષના અપમાન પછી સતીદેવીનું વર્તન વર્ણવાયું છે. સતી મૌનીભૂતા બની અંતર્મુખ થાય છે, આચમનાદિ શુદ્ધિ કરીને યોગાસનમાં સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ પ્રાણ-અપાનનું નિયમન અને સમતુલન, ઉદાનનું જાગરણ તથા નાભિ પ્રદેશથી ઉપર આંતરિક કેન્દ્રોમાં ચેતનાનો આરોહ કરાવી તે શિવસ્મરણમાં એકાગ્ર બને છે. યોગધારણા અને આંતરિક અગ્નિ દ્વારા તે સ્વઇચ્છાએ દેહત્યાગ કરે છે; તેના સંકલ્પથી દેહ ભસ્મીભૂત થાય છે. આ ઘટનાથી દેવો અને અન્ય જીવોમાં આશ્ચર્ય-ભયનો હાહાકાર થાય છે—શંભુની પરમપ્રિયા કેવી રીતે પ્રાણ ત્યજે, કોની પ્રેરણાથી? અધ્યાય આગળના દૈવી પરિણામોનો આધાર બને છે અને યોગની સર્વોચ્ચ સત્તા તથા અધર્મજન્ય અપમાન અને યજ્ઞદર્પની ટીકા પ્રગટ કરે છે।
नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness
આ અધ્યાયમાં દક્ષ-યજ્ઞના પ્રસંગમાં બ્રહ્મા કહે છે કે યજ્ઞમંડપમાં દેવતાઓ વગેરેની હાજરીમાં એક નિરાકાર ‘નભોવાણી’ પ્રગટ થઈ દક્ષને ઠપકો આપે છે. તે તેના દુરાચાર અને કપટને ધર્મનાશક તથા બુદ્ધિભ્રમજનક ગણાવે છે અને દધીચિ વગેરેના ઉપદેશ તથા શૈવ દૃષ્ટિનું અવમાનન કર્યાનું દર્શાવે છે. એક બ્રાહ્મણે કઠોર શાપ ઉચ્ચારી યજ્ઞ છોડ્યો છતાં દક્ષનું મન સુધર્યું નથી—એ પણ જાહેર થાય છે. પછી એ જ વાણી સતીને નિત્યપૂજ્યા, ત્રિલોકીમાતા, શંકરની અર્ધાંગિની અને સૌભાગ્ય, રક્ષા, ઇચ્છિત વર, યશ, ભુક્તિ તથા મુક્તિ આપનારી માહેશ્વરી તરીકે મહિમાવંત કરે છે. અધ્યાય દક્ષના અપમાન પર સ્પષ્ટ નૈતિક-યાજ્ઞિક નિર્ણય સ્થાપે છે અને સતીનું સન્માન ધર્મ તથા યજ્ઞની મંગલસિદ્ધિ માટે અનિવાર્ય ઠરાવે છે।
व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
અધ્યાય ૩૨માં દક્ષના યજ્ઞમાં થયેલા સંઘર્ષ પછીની ઘટનાઓ વર્ણવાય છે. નારદ બ્રહ્માને ‘વ્યોમવાણી’ (દિવ્ય ઘોષણા)ના પરિણામ, દક્ષ વગેરે શું કર્યા અને પરાજિત શિવગણ ક્યાં ગયા—એ પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે આકાશવાણી સાંભળીને દેવો અને યજ્ઞસભાના લોકો સ્તબ્ધ થઈ મૌન રહે છે અને મોહમાં પડે છે. ભૃગુના મંત્રબળથી પાછા હટેલા શૂર ગણો ફરી એકત્ર થાય છે; બચેલા ગણો શરણ માટે ભગવાન શિવ પાસે જાય છે. તેઓ નમસ્કાર કરીને સમગ્ર ઘટના કહે છે—દક્ષનો દર્પ, સતીનું અપમાન, શિવના યજ્ઞભાગનો ઇનકાર, કઠોર વચનો અને દેવતાઓનો અવમાન. શિવને યજ્ઞમાંથી વંચિત જોઈ સતીનો ક્રોધ, પિતાની નિંદા અને પોતાના દેહનો દાહ—આ બધું શક્તિનું નિર્ણાયક પ્રસંગ બની ગર્વભર્યા કર્મકાંડની ખોખલાશ પ્રગટ કરે છે. અધ્યાય શિવશરણાગતિ, દૈવી અપમાનની ગંભીરતા અને અધર્મયજ્ઞના કર્મ-વિશ્વવ્યાપી પરિણામો પર ભાર મૂકે છે.
वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice
અધ્યાય ૩૩માં દક્ષ-યજ્ઞની કથા આગળ વધે છે. શિવની આજ્ઞા મળતાં જ શિવગણો તરત જ સજ્જ થઈ ઊભા થાય છે. બ્રહ્મા કહે છે કે પ્રસન્ન અને આજ્ઞાકારી વીરભદ્ર મહેશ્વરને પ્રણામ કરીને ઝડપથી દક્ષના યજ્ઞમંડપ (મખ) તરફ પ્રસ્થાન કરે છે. શિવ ‘શોભાર્થે’ અસંખ્ય ગણોને અનુચરરૂપે મોકલે છે; તેઓ આગળ-પાછળ રહી રુદ્રસમાન સ્વભાવથી વીરભદ્રને ઘેરી રાખે છે. શિવવેષથી અલંકૃત, વિશાળ ભુજાવાળો, સર્પાભૂષણધારી, રથારૂઢ વીરભદ્રનું ભયાનક તેજ વર્ણવાય છે. સિંહો, ગજો, જલચરો અને મિશ્ર પ્રાણીઓ વગેરે વાહન-રક્ષકોની યાદીથી આ દૈવી યુદ્ધયાત્રા જેવી ભાસે છે. કલ્પવૃક્ષોમાંથી પુષ્પવર્ષા, ગણોની સ્તુતિ અને ઉત્સવી ઉત્સાહ શુભ સંકેતો છે. આ અધ્યાય દેવાજ્ઞાથી યજ્ઞસ્થળે થનારા સંઘર્ષ સુધીનું સેતુ બની, શિવાધિકાર, ગણશક્તિ અને શિવનો અપમાન કરવાના વિધિપરિણામોને ઉજાગર કરે છે.
उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા દક્ષના યજ્ઞમંડપમાં વીરભદ્ર શિવગણો સાથે આગળ વધે ત્યારે પ્રગટ થયેલા ઉત્પાતોનું વર્ણન કરે છે. દક્ષના શરીરમાં કંપન વગેરે અશુભ લક્ષણો, યજ્ઞસ્થળે ભૂકંપ, મધ્યાહ્ને ગ્રહ-નક્ષત્રોની વિકૃતિ, સૂર્યનો વર્ણ બદલાવ અને અનેક પ્રભામંડળો, ઉલ્કાપાત તથા અગ્નિવૃષ્ટિ, તારાઓની વાંકી/નીચે જતી ગતિ, ગિધ-શિયાળના અમંગળ અવાજો, ધૂળભરી કઠોર પવન, વાવાઝોડાં અને જ્વલંત પદાર્થોની વરસાત—આ બધું યજ્ઞવિનાશના પૂર્વસૂચક ગણાય છે. કથાનો ભાવ એ છે કે ધર્મ-ઋતવ્યવસ્થામાં દોષ આવે તો પ્રકૃતિમાં પણ અશાંતિ ઉત્પાતરૂપે દેખાય છે.
दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva
આ અધ્યાયમાં દક્ષ વિષ્ણુને યજ્ઞના રક્ષક માની શરણ લે છે અને વિનંતી કરે છે કે મારો યજ્ઞ ભંગ ન થાય તથા મને અને ધર્મનિષ્ઠોને રક્ષા મળે. બ્રહ્મા દક્ષની ભયજન્ય નમ્રતા વર્ણવે છે; તે વિષ્ણુના ચરણોમાં પડી જાય છે. વિષ્ણુ તેને ઉઠાવી, શિવ-તત્ત્વના જ્ઞાતા રૂપે શંકરનું સ્મરણ કરીને ઉત્તર આપે છે. હરિનો ઉપદેશ છે કે દક્ષનો મૂળ દોષ શંકર પ્રત્યે અવજ્ઞા છે—શંકર પરમ અંતરાત્મા અને સર્વેશ્વર છે. ઈશ્વર-અવજ્ઞાથી કર્મો નિષ્ફળ થાય છે અને વારંવાર આપત્તિ આવે છે. જ્યાં અયોગ્યને માન મળે અને યોગ્યનું અપમાન થાય, ત્યાં દરિદ્રતા, મૃત્યુ અને ભય—આ ત્રણ પરિણામ થાય. તેથી યજ્ઞસંકટ માત્ર વિધિની ભૂલ નથી; તે આધ્યાત્મિક-નૈતિક ઉલટફેર છે. વૃષધ્વજ શિવનો પુનઃ સન્માન કરવો જરૂરી છે, કારણ કે તેમના અપમાનથી મહાભય ઊભું થયું.
देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)
અધ્યાય ૩૬માં દક્ષના યજ્ઞમંડપમાં વધેલો તણાવ ખુલ્લા યુદ્ધમાં ફેરવાય છે. બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે અહંકારી ઇન્દ્ર દેવતાઓને એકત્ર કરી પોતાના-પોતાના વાહનો પર આવે છે—ઇન્દ્ર ઐરાવત પર, યમ મહિષ પર, કુબેર પુષ્પક વિમાનમાં. તેમની તૈયારી જોઈ રક્તરંજિત અને ક્રોધિત દક્ષ કહે છે કે આ મહાયજ્ઞ તમારાં બળના આશ્રયે શરૂ થયો છે અને તેની સિદ્ધિનું ‘પ્રમાણ’ તમારું પરાક્રમ જ છે. દક્ષના વચનોથી પ્રેરાઈ દેવગણ યુદ્ધ માટે ધસી પડે છે. ત્યારબાદ દેવસેના અને શિવના ગણોમાં ભયંકર સમર થાય છે; લોકપાલો શિવમાયાથી મોહિત બતાવાયા છે, એટલે તેમનો આક્રમણ ધર્મરક્ષા કરતાં અજ્ઞાનજન્ય ગણાય છે. શૂલ-બાણ-ભાલા તથા શંખ-ભેરી-દુન્દુભિના નાદથી યજ્ઞભૂમિ રણભૂમિ બને છે અને શિવસન્નિધિ વિના યજ્ઞથી જગતમાં અવ્યવસ્થા ફેલાય છે તે દર્શાય છે।
वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
આ અધ્યાયમાં દક્ષયજ્ઞ પછીનું યુદ્ધ વધુ ઉગ્ર રીતે વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા કહે છે—વિપત્તિહર શંકરને હૃદયમાં સ્મરી વીરભદ્ર દિવ્ય રથ પર ચઢી પરમાસ્ત્રો તૈયાર કરે છે અને સિંહનાદ કરે છે. વિષ્ણુ પાંઞ્ચજન્ય શંખ વગાડે છે; તેથી અગાઉ ભાગી ગયેલા દેવો ફરી રણભૂમિમાં એકત્ર થાય છે. પછી શિવગણો અને લોકપાલ/વસુ/આદિત્ય જેવી દેવસેનાઓ વચ્ચે ભયંકર દ્વંદ્વયુદ્ધ થાય છે, ગર્જનાઓથી દિશાઓ ગુંજે છે. નંદી ઇન્દ્ર સામે યુદ્ધ કરે છે; અન્ય દેવો પણ પોતાના-પોતાના ગણનાયકો સાથે અથડાય છે. પરસ્પર શૌર્ય અને ‘એકબીજાનો વધ’ જેવી વિસંગત વાત આવે છે—આ સામાન્ય મૃત્યુ નહીં, પુરાણોક્ત દિવ્ય શક્તિનું નાટ્ય છે. અધ્યાય શિવસ્મરણને રક્ષક શરણ, યજ્ઞવ્યવસ્થાની રક્ષા માટે દેવહાયરાર્કીની ગોઠવણી, અને ગણોને શિવના સુધારક ક્રોધના સાધન તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે.
दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)
અધ્યાય ૩૮માં નારદજી પ્રશ્ન કરે છે—દક્ષયજ્ઞમાં શિવનો અપમાન થયો છતાં હરિ (વિષ્ણુ) ત્યાં કેમ ગયા અને શિવગણો સાથે યુદ્ધમાં કેમ પડ્યા. શંભુની પ્રલયવિક્રમ શક્તિ જાણતા હોવા છતાં આવું કરવું અનુચિત લાગે છે, તેથી નારદને સંશય થાય છે. બ્રહ્મા કારણ જણાવે છે—પૂર્વે ઋષિ દધીચિના શાપથી વિષ્ણુનું સમ્યક્ જ્ઞાન ભ્રષ્ટ થયું; તે મોહાવસ્થામાં દેવો સાથે તેઓ દક્ષયજ્ઞમાં ગયા. ત્યારબાદ બ્રહ્મા શાપની ઉત્પત્તિની કથા શરૂ કરે છે—પરંપરામાં સ્મરાતો ક્ષુવ રાજા અને દધીચિની નજીકતા, તપસ્યાના પ્રસંગથી ત્રણ લોકમાં ફેલાયેલો હાનિકારક વિવાદ, અને વર્ણોમાં કોણ શ્રેષ્ઠ તે અંગેનો તર્ક. શિવભક્ત અને વેદવિદ્ દધીચિ વિપ્ર (બ્રાહ્મણ)ની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપે છે. આમ વિષ્ણુનું દક્ષયજ્ઞમાં જવું શિવવિરોધથી નહીં, પરંતુ પૂર્વ ધર્મ-આચાર સંઘર્ષથી ઉપજેલા દધીચિ-શાપના પરિણામરૂપ છે—એવું દર્શાવી આગળ શાપની શરતો તથા ધર્મ, ગર્વ અને ભક્તિના તાત્ત્વિક અર્થ માટે ભૂમિકા રચાય છે।
दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)
આ અધ્યાયમાં દધીચિ ઋષિના આશ્રમમાં થયેલો સંવાદ બ્રહ્મા વર્ણવે છે. રાજા ક્ષુના પ્રસંગમાં જનાર્દન હરિ વિષ્ણુ બ્રાહ્મણવેશ ધારણ કરીને દધીચિ પાસે વર માંગવા આવે છે—આ દેવચલ (રણનીતિક છુપાવટ) છે. પરમ શૈવ ભક્ત દધીચિ રુદ્રપ્રસાદથી ત્રિકાલજ્ઞ હોવાથી છદ્મવેશ તરત ઓળખી લે છે અને વિષ્ણુને કહે છે: કપટ છોડો, સ્વરૂપ ધારણ કરો અને શંકરનું સ્મરણ કરો. તેઓ આ ઘટનાને ભય અને સત્યનિષ્ઠાની કસોટી તરીકે રજૂ કરે છે; શિવપૂજા અને શિવસ્મરણમાં સ્થિર હોવાથી દેવો અને દૈત્યો સામે પણ પોતે નિર્ભય છે એમ જાહેર કરી, કોઈ પણ આશંકા હોય તો સત્યથી કહેવા આમંત્રિત કરે છે. અધ્યાય ક્ષુની ‘ખલબુદ્ધિ’ જેવી રાજકીય ચતુરાઈની સામે રુદ્રકૃપાજન્ય જ્ઞાન-અભય દર્શાવી આગળના વરપ્રસંગની નૈતિક-ધાર્મિક ભૂમિકા બાંધે છે।
दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)
અધ્યાય ૪૦માં દક્ષયજ્ઞના વિનાશ પછીની ઘટનાઓ વર્ણવાય છે. નારદ બ્રહ્માને પૂછે છે કે વીરભદ્ર કૈલાસ પરત ગયા પછી શું બન્યું. બ્રહ્મા કહે છે કે રુદ્રગણોથી પરાજિત અને ઘાયલ દેવો તથા મુનિઓ બ્રહ્મલોકમાં આવી પ્રણામ કરીને પોતાનું દુઃખ વિગતે નિવેદન કરે છે. ‘પુત્ર’ દક્ષ અંગેનો આઘાત અને યજ્ઞવ્યવસ્થાનો ભંગ જોઈ બ્રહ્મા શોકગ્રસ્ત થઈ દેવહિતનો તાત્કાલિક ઉપાય વિચારે છે—દક્ષને પુનર્જીવિત કરીને અટકેલો યજ્ઞ પૂર્ણ કરવો, જેથી વિશ્વની યજ્ઞ-વ્યવસ્થા સ્થિર થાય. સરળ ઉકેલ ન મળતાં તેઓ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુની શરણ લે છે, સમયોચિત માર્ગદર્શન પામે છે અને દેવ-ઋષિઓ સાથે વિષ્ણુલોક જઈ સ્તુતિ તથા પ્રાર્થના કરે છે—અધ્વર પૂર્ણ થાય, દક્ષ ફરી યજમાન બને અને દેવ-ઋષિઓ કલ્યાણ પામે; આ રીતે શૈવ કથામાં વિષ્ણુ મધ્યસ્થ સંરક્ષક રૂપે પ્રગટ થાય છે।
देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
અધ્યાય 41માં વિષ્ણુ વગેરે દેવો મહાદેવની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ શિવને ઈશ્વર/શંભુ અને પરબ્રહ્મ માનીને કહે છે કે તેઓ પોતાની ‘પરા માયા’ દ્વારા દેહધારી જીવોને મોહીત પણ કરે છે. શિવ મન-વાણીથી પર હોવા છતાં પોતાની શિવશક્તિથી જગતની સૃષ્ટિ અને પાલન કરે છે—મકડીના જાળના દૃષ્ટાંતથી. તેઓ લોક અને વૈદિક મર્યાદાઓના સેતુ, ક્રતુ-યજ્ઞવ્યવસ્થાના પ્રવર્તક અને સર્વ કર્મફળોના નિત્ય દાતા છે. શ્રદ્ધા-શુદ્ધિથી યુક્ત વૈદિક જ્ઞાતાઓની પ્રશંસા કરીને, ઈર્ષ્યાળુ અને મોહગ્રસ્ત નિંદકો જે કઠોર વાણીથી પરપીડા કરે છે તેમની નિંદા થાય છે; દેવો શિવકૃપા અને આવા વિનાશક સ્વભાવોના દમન માટે હસ્તક્ષેપની પ્રાર્થના કરે છે.
दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode
આ અધ્યાયમાં દક્ષ-યજ્ઞનો પ્રસંગ આગળ વધે છે. બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે બ્રહ્મા તથા ઈશ-સંબંધિત દેવો અને ઋષિઓ દ્વારા પ્રસન્ન કરાતા શંભુ (શિવ) શાંત થાય છે. પછી શિવ કરુણા અને સુધારક ભાવથી વિષ્ણુ તથા દેવોને આશ્વાસન આપે છે—દક્ષના યજ્ઞનો વિઘ્ન મનમાની દ્વેષથી નથી, પરંતુ માયાથી ઉત્પન્ન વૈર અને મોહનું નિયમિત પરિણામ છે; પરને હાનિ કરવી કે અપમાન કરવું ધર્મ નથી. ત્યારબાદ યજ્ઞ-સંઘર્ષના ભાગીદારો માટે નિશ્ચિત પરિણામો અને વિધિ-પુનર્વ્યવસ્થા નક્કી થાય છે—દક્ષનું મસ્તક બકરાના મસ્તકથી પ્રતિસ્થાપિત થાય છે, ભગની દૃષ્ટિ ક્ષીણ/નષ્ટ થાય છે (મિત્રના પ્રસંગથી), પૂષણના દાંત તૂટે છે અને તેની ભોજનવિધિ બદલાય છે, ભૃગુને બકરાની જેમ દાઢીનું ચિહ્ન પડે છે. અશ્વિનોને પૂષણ સંબંધિત ભૂમિકા મળે છે અને અધ્વર્યુ/ઋત્વિજોના કાર્યો પુનર્નિયોજિત થાય છે. આ રીતે શિવના કરુણામય અધિકાર હેઠળ યજ્ઞવ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય છે અને દેવતાઓના વિશેષ લક્ષણોનું પુરાણિક કારણ દર્શાવવામાં આવે છે.
भक्तिभेदाः—ज्ञानप्रधानभक्तेः प्रशंसा (Grades of Devotees and the Praise of Knowledge-Centered Devotion)
આ અધ્યાયમાં સતીખંડનો દક્ષ-યજ્ઞોત્તર પ્રસંગ પૂર્ણ થઈ કથનમાંથી આગળ વધી સ્પષ્ટ તત્ત્વોપદેશ આવે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે રમેશ (વિષ્ણુ), બ્રહ્મા તથા એકત્ર દેવ-ઋષિઓની સ્તુતિથી મહાદેવ પ્રસન્ન થાય છે. શંભુ કરુણાદૃષ્ટિથી સૌને જોઈ દક્ષને સીધું સંબોધે છે. તેઓ કહે છે કે પોતે સર્વસ્વતંત્ર જગદીશ્વર હોવા છતાં સ્વેચ્છાએ ‘ભક્તાધીન’ રહે છે—આ શાસક સિદ્ધાંત છે. પછી ઉપાસકોના ચાર ભેદ—આર્ત, જિજ્ઞાસુ, અર્થાર્થી અને જ્ઞાની—ક્રમશઃ શ્રેષ્ઠતા સાથે બતાવી જ્ઞાનીને સર્વોત્તમ અને અતિપ્રિય કહે છે, કારણ કે તે શિવસ્વભાવ સાથે એકરૂપ હોય છે. વેદાંતશ્રુતિમાં સ્થિત આત્મજ્ઞાનથી જ શિવપ્રાપ્તિ થાય છે; અજ્ઞાની લોકો સીમિત સમજથી પ્રયત્ન કરે છે. કર્મબંધથી કરાયેલો માત્ર વેદપાઠ, યજ્ઞ, દાન અને તપ—બાહ્ય કર્મરૂપે—શિવસાક્ષાત્કાર આપતા નથી, એવી ટીકા થાય છે. આમ યજ્ઞવિનાશનો પ્રસંગ કર્મકાંડ-આસક્તિની નિંદા અને જ્ઞાનયુક્ત ભક્તિ દ્વારા મુક્તિમાર્ગના સકારાત્મક ઉપદેશ રૂપે સ્થાપિત થાય છે.