कामप्रादुर्भावः — The Manifestation/Arising of Kāma
અધ્યાય ૨માં નૈમિષારણ્યના ઋષિઓને સૂત કહે છે કે પૂર્વ કથા સાંભળ્યા પછી એક શ્રેષ્ઠ ઋષિ પાપ-પ્રણાશિની વાર્તા માગે છે. ત્યારબાદ સંવાદ નારદ અને બ્રહ્મા તરફ વળે છે; નારદ ભક્તિપૂર્વક બ્રહ્માને નમસ્કાર કરી શંભુની મંગલ કથા સાંભળવાની અતૃપ્ત ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને સતી સાથે સંબંધિત શિવના પવિત્ર ચરિત્રોનું સર્વાંગી વર્ણન માંગે છે. તે ક્રમશઃ પૂછે છે—દક્ષના ગૃહમાં સતીનો જન્મ, શિવનું મન વિવાહ તરફ કેવી રીતે વળ્યું, દક્ષના ક્રોધથી સતીનું દેહત્યાગ અને હિમવંતની પુત્રી રૂપે પુનર્જન્મ, પાર્વતી રૂપે પરત આવવું અને કઠોર તપનું કારણ, વિવાહ કેવી રીતે થયો, તેમજ સ્મરહંત શિવ સાથે અર્ધાંગિની-ભાવ કેવી રીતે પ્રાપ્ત થયો. બ્રહ્મા ઉત્તર શરૂ કરતાં આ કથાને પરમ પાવન, દિવ્ય અને ‘રહસ્યોમાં પણ પરમ રહસ્ય’ કહે છે. ઉપસંહારમાં અધ્યાયનું નામ ‘કામપ્રાદુર્ભાવ’ જણાવાય છે, જે સતી–પાર્વતી ચક્રમાં કામદેવની ભૂમિકા અને શિવની પ્રતિક્રિયા જોડાવાની સૂચના આપે છે।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य नेमिषारण्यवासिनः । पप्रच्छ च मुनिश्रेष्ठः कथां पापप्रणाशिनीम्
સૂત બોલ્યા—તેના વચન સાંભળી નૈમિષારણ્યમાં વસતા ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ મુનિએ ફરી પાપનાશિની પવિત્ર કથા પૂછીછે।
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामप्रादुर्भावो नाम द्वितीयोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘કામપ્રાદુર્ભાવ’ નામનો બીજો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 3
अतः कथय तत्सर्वं शिवस्य चरितं शुभम् । सतीकीर्त्यन्वितं दिव्यं श्रोतुमिच्छामि विश्वकृत्
અતએવ ભગવાન શિવનું તે સર્વ શુભ ચરિત કહો—જે સતીની કીર્તિથી અલંકૃત અને દિવ્ય છે. હું, વિશ્વકર્તા, તેને સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 4
सती हि कथमुत्पन्ना दक्षदारेषु शोभना । कथं हरो मनश्चक्रे दाराहरणकर्मणि
દક્ષની પત્નીના ગૃહમાં તેજસ્વી સતી કેવી રીતે જન્મી? અને હર (શિવ)એ તેને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરવાની ક્રિયામાં પોતાનું મન કેવી રીતે લગાવ્યું?
Verse 5
कथं वा दक्षकोपेन त्यक्तदेहा सती पुरा । हिमवत्तनया जाता भूयो वाकाशमागता
દક્ષના ક્રોધથી પૂર્વે દેહ ત્યજનારી સતી કેવી રીતે બની? અને હિમવંતની પુત્રી બનીને તેણે ફરી કેવી રીતે દિવ્ય અવસ્થા—શિવસાયુજ્ય—પ્રાપ્ત કરી?
Verse 6
पार्वत्याश्च तपोऽत्युग्रं विवाहश्च कथं त्वभूत् । कथमर्द्धशरीरस्था बभूव स्मरनाशिनः
પાર્વતીએ અત્યંત ઉગ્ર તપ કેવી રીતે કર્યું, અને તેનો વિવાહ કેવી રીતે થયો? તેમજ સ્મરનાશી (શિવ)ના અર્ધશરીરરૂપે તે કેવી રીતે સ્થાપિત થઈ?
Verse 7
एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । नान्योस्ति संशयच्छेत्ता त्वत्समो न भविष्यति
હે મહામતે! આ સર્વ અમને વિસ્તારે કહી સંભળાવો. અમારા સંશયોનું છેદ કરનાર તમારાં સમાન બીજો કોઈ નથી, અને ભવિષ્યમાં પણ નહીં થાય.
Verse 8
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं सतीशिवयशश्शुभम् । पावनं परमं दिव्यं गुह्याद्गुह्यतमं परम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને! બધું સાંભળ; સતી અને શિવનું આ શુભ યશ પરમ પાવન, પરમ દિવ્ય અને ગુહ્યોમાં પણ અતિગુહ્ય છે।
Verse 9
एतच्छंभुः पुरोवाच भक्तवर्याय विष्णवे । पृष्टस्तेन महाभक्त्या परोपकृतये मुने
હે મુને! આ વાત શંભુએ અગાઉ ભક્તશ્રેષ્ઠ વિષ્ણુને કહી હતી; તેમણે પરોપકાર માટે મહાભક્તિથી પૂછ્યું હતું।
Verse 10
ततस्सोपि मया पृष्टो विष्णुश्शैववरस्सुधीः । प्रीत्या मह्यं समाचख्यौ विस्तरान्मुनिसत्तम
પછી મેં પણ તેમને પૂછ્યું—શૈવોમાં શ્રેષ્ઠ અને મહાબુદ્ધિમાન એવા વિષ્ણુને. સ્નેહથી તેમણે મને બધું વિસ્તારે કહી સમજાવ્યું, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.
Verse 11
अहं तत्कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । शिवाशिवयशोयुक्तां सर्वकामफलप्रदाम्
હવે હું તે પ્રાચીન પવિત્ર કથા કહું છું—જે શિવ અને શિવા (સતી)ના યશથી યુક્ત છે અને સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓનું ફળ આપનારી છે.
Verse 12
पुरा यदा शिवो देवो निर्गुणो निर्विकल्पकः । अरूपश्शक्तिरहितश्चिन्मात्रस्सदसत्परः
આદિમાં જ્યારે દેવાધિદેવ શિવ નિર્ગુણ અને નિર્વિકલ્પ હતા—નિરાકાર, પ્રગટ શક્તિ વિનાના, માત્ર ચૈતન્યસ્વરૂપ—ત્યારે તેઓ સત્ અને અસત્ બંનેથી પરે હતા.
Verse 13
अभवत्सगुणस्सोपि द्विरूपश्शक्तिमान्प्रभुः । सोमो दिव्याकृतिर्विप्र निर्वि कारी परात्परः
એ પ્રભુ સોમ પણ સગુણરૂપે પ્રગટ થયા. હે વિપ્ર, શક્તિમાન અધિપતિએ દ્વિરૂપ ધારણ કર્યું—દિવ્ય આકૃતિ સાથે—તથાપિ તે નિર્વિકાર, પરાત્પર રહ્યા।
Verse 14
तस्य वामांगजो विष्णुर्ब्रह्माहं दक्षिणांगजः । रुद्रो हृदयतो जातोऽभवच्च मुनिसत्तम
તેનાં વામ અંગમાંથી વિષ્ણુ જન્મ્યા; દક્ષિણ અંગમાંથી હું બ્રહ્મા જન્મ્યો. અને હૃદયમાંથી રુદ્ર પ્રગટ થયા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 15
सृष्टिकर्ताभवं ब्रह्मा विष्णुः पालनकारकः । लयकर्ता स्वयं रुद्रस्त्रिधाभूतस्सदाशिवः
હું બ્રહ્મા સૃષ્ટિકર્તા બન્યો; વિષ્ણુ પાલનકારક છે. લયકારક સ્વયં રુદ્ર છે. આ રીતે એક જ સદાશિવ ત્રિધા રૂપે પ્રગટ થાય છે।
Verse 16
मरीचिमत्रिं पुलहं पुलस्त्यांगिरसौ क्रतुम् । वसिष्ठं नारदं दक्षं भृगुं चेति महाप्रभून्
તેમણે તે મહાપ્રભુઓનો ઉલ્લેખ કર્યો—મરીચિ, અત્રિ, પુલહ, પુલસ્ત્ય, અંગિરસ, ક્રતુ, વસિષ્ઠ, નારદ, દક્ષ અને ભૃગુ—ઋષિઓમાં મહાતેજસ્વી।
Verse 17
सृष्ट्वा प्रजापतीन् दक्षप्रमुखान्सुरसत्तमान् । अमन्यं सुप्रसन्नोहं निजं सर्वमहोन्नतम्
દક્ષપ્રમુખ દેવશ્રેષ્ઠ પ્રજાપતિઓને સર્જીને હું અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને મારી પોતાની સ્થિતિને સર્વથા મહોન્નત તથા પરમ સિદ્ધ માનવા લાગ્યો.
Verse 19
ब्रह्माहं मानसान्पुत्रानसर्जं च यदा मुने । तदा मन्मनसो जाता चारुरूपा वरांगना
બ્રહ્મા બોલ્યા— હે મુનિ, જ્યારે મેં માનસપુત્રોને સર્જ્યા, ત્યારે જ મારા મનમાંથી એક અતિ સુંદર રૂપવાળી શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી ઉત્પન્ન થઈ.
Verse 20
नाम्ना संध्या दिवक्षांता सायं संध्या जपंतिका । अतीव सुन्दरी सुभ्रूर्मुनिचेतोविमोहिनी
તેનું નામ સંધ્યા હતું; તેને ‘દિવક્ષાંતા’ પણ કહેતા. સાંજ સમયે તે સંધ્યા-જપ કરતી. તે અતિ સુંદર, સુભ્રૂવાળી અને મુનિઓના ચિત્તને પણ મોહી લે તેવી હતી.
Verse 22
दृष्ट्वाहं तां समुत्थाय चिन्तयन्हृदि हृद्गतम् । दक्षादयश्च स्रष्टारो मरीच्याद्याश्च मत्सुताः
તેને જોઈને હું ઊભો થયો અને હૃદયમાં છુપાયેલું ગૂઢ વિચાર મનમાં વિચારવા લાગ્યો— “દક્ષ વગેરે પ્રજાપતિઓ સ્રષ્ટા છે અને મરીચિ વગેરે મારા માનસપુત્રો પણ (આ વિષયમાં હાજર/સંબદ્ધ) છે.”
Verse 23
एवं चिंतयतो मे हि ब्रह्मणो मुनिसत्तम । मानसः पुरुषो मंजुराविर्भूतो महाद्भुतः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હું બ્રહ્મા આમ ચિંતન કરતો હતો ત્યારે મનમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો અતિ અદ્ભુત પુરુષ મનોહર તેજસ્વી રૂપે મારા સમક્ષ પ્રગટ થયો.
Verse 24
कांचनीकृतजाताभः पीनोरस्कस्सुनासिकः । सुवृत्तोरुकटीजंघो नीलवेलितकेसरः
તેમનો વર્ણ શુદ્ધ કાંસ્ય-સુવર્ણ સમો તેજસ્વી હતો; વક્ષસ્થળ વિશાળ અને પુષ્ટ, નાસિકા સુગઠિત હતી. ઊરુ-કટી-જંઘા સુમેળ, અને કેશ નિલાભ તરંગ સમા વળાંકદાર હતા.
Verse 25
लग्नभ्रूयुगलो लोलः पूर्णचन्द्रनिभाननः । कपाटायतसद्वक्षो रोमराजीवराजितः
તેમની બંને ભ્રૂઓ મળીને એક સુંદર સતત વળાંક જેવી હતી; નજર નરમ અને રમૂજી રીતે ચંચળ હતી. મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેજસ્વી હતું. કપાટ જેવી વિશાળ છાતી રોમરાજીથી શોભિત હતી—આવો શિવનો સગુણ મંગલમય સ્વરૂપ ભક્તિ અને મુક્તિ આપે છે.
Verse 26
अभ्रमातंगकाकारः पीनो नीलसुवासकः । आरक्तपाणिनयनमुखपादकरोद्भवः
તેઓ મેઘ અને ગજ સમાન વર્ણ-મહિમાવાળા, સ્થૂલ અને બળવાન હતા; નિલ વસ્ત્ર ધારણ કરેલા. તેમના હાથ, નેત્ર, મુખ, પાદ અને આશીર્વાદ-રક્ષા આપતા કરતલોમાંથી આરક્ત તેજ ઝળહળતું હતું.
Verse 27
क्षीणमध्यश्चारुदन्तः प्रमत्तगजगंधनः । प्रफुल्लपद्मपत्राक्षः केसरघ्राणतर्पणः
તેમની કમર સુંવાળી અને ક્ષીણ હતી, દાંત સુંદર હતા; તેઓ મત્ત ગજની સુગંધ જેવી મોહકતા ધરાવતા. તેમના નેત્રો પ્રસ્ફુટિત કમળપત્ર સમાન હતા અને કેસરની સુગંધથી તેઓ તૃપ્ત થતા.
Verse 28
कंबुग्रीवो मीनकेतुः प्रांशुर्मकरवाहनः । पंचपुष्पायुधो वेगी पुष्पकोदंडमंडितः
તેની ગળા શંખ જેવી હતી; ધ્વજ પર મીનચિહ્ન હતું; તે ઊંચો-લાંબો હતો અને તેનું વાહન મકર હતું. પાંચ પુષ્પબાણો તેનું આયુધ, તે વેગવાન, અને પુષ્પમય ધનુષથી અલંકૃત—આ રીતે કામદેવનું વર્ણન છે.
Verse 29
कांतः कटाक्षपातेन भ्रामयन्नयनद्वयम् । सुगंधिमारुतो तात शृंगाररससेवितः
હે તાત, તે કાંત (વસંત) કટાક્ષપાત સમા પ્રભાવથી નેત્રયુગળને ભ્રમિત કરે છે; અને સુગંધિત પવન શૃંગારરસથી યુક્ત થઈ ચિત્તમાં વિષયાસક્તિ જગાવે છે.
Verse 30
तं वीक्ष्य पुरुषं सर्वे दक्षाद्या मत्सुताश्च ते । औत्सुक्यं परमं जग्मुर्विस्मयाविष्टमानसाः
તે મહાપુરુષને જોઈ દક્ષ વગેરે સર્વે અને મારી પુત્રીઓ પણ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થઈ ગયા. તેમના મન વિસ્મયથી ભરાઈ પરમ ઉત્કંઠાથી પરિપૂર્ણ બન્યા.
Verse 31
अभवद्विकृतं तेषां मत्सुतानां मनो द्रुतम् । धैर्यं नैवालभत्तात कामाकुलितचेतसाम्
ત્યારે મારા તે પુત્રોના મન તત્કાળ વિકૃત અને અશાંત થઈ ગયા. કામથી વ્યાકુળ ચિત્તવાળા તેઓ, હે પ્રિય, ધૈર્ય અને સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરી શક્યા નહીં.
Verse 32
मां सोपि वेधसं वीक्ष्य स्रष्टारं जगतां पतिम् । प्रणम्य पुरुषः प्राह विनयानतकंधरः
પછી તે પુરુષે વેધસ બ્રહ્મા—જગતના સ્રષ્ટા અને સ્વામી—ને જોઈ પ્રણામ કર્યો અને વિનયથી ગળું નમાવી બોલ્યો.
Verse 33
पुरुष उवाच । किं करिष्याम्यहं कर्म ब्रह्मंस्तत्र नियोजय । मान्योद्य पुरुषो यस्मादुचितः शोभितो विधे
પુરુષે કહ્યું: હે બ્રહ્મન, હું કયું કર્મ કરું? તેમાં મને નિયોજિત કરો. કારણ કે આજે હું માન્ય છું—યોગ્ય અને શોભિત—હે વિધાતા.
Verse 34
अभिमानं च योग्यं च स्थानं पत्नी च या मम । तन्मे वद त्रिलोकेश त्वं स्रष्टा जगतां पतिः
મારા માટે યોગ્ય માન-સન્માન, યોગ્ય સ્થાન અને જે મારી પત્ની થશે—તે મને કહો. હે ત્રિલોકેશ! તમે જગતના સ્રષ્ટા અને સ્વામી છો; તેથી જાહેર કરો॥
Verse 35
ब्रह्मोवाच । एवं तस्य वचः श्रुत्वा पुरुषस्य महात्मनः । क्षणं न किंचित्प्रावोचत्स स्रष्टा चातिविस्मितः
બ્રહ્માએ કહ્યું: તે મહાત્મા પરમ પુરુષના વચન સાંભળી સ્રષ્ટા બ્રહ્મા ક્ષણભર કંઈ બોલ્યા નહીં; તેઓ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયા॥
Verse 36
अतो मनस्सुसंयम्य सम्यगुत्सृज्य विस्मयम् । अवोचत्पुरुषं ब्रह्मा तत्कामं च समावहन्
પછી બ્રહ્માએ મનને સારી રીતે સંયમમાં રાખી, આશ્ચર્ય સંપૂર્ણપણે ત્યજી દીધું અને તે પરમ પુરુષને સંબોધ્યો—અંતરમાં ઇચ્છિત હેતુનો સંકલ્પ દૃઢ કરતાં॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । अनेन त्वं स्वरूपेण पुष्पबाणैश्च पंचभिः । मोहयन् पुरुषान् स्त्रीश्च कुरु सृष्टिं सनातनीम्
બ્રહ્માએ કહ્યું: આ જ તારા સ્વરૂપથી અને તારા પાંચ પુષ્પબાણોથી પુરુષો અને સ્ત્રીઓને મોહીત કર, અને આ રીતે સનાતન સૃષ્ટિપ્રવાહને પ્રવર્તાવ॥
Verse 38
अस्मिञ्जीवाश्च देवाद्यास्त्रैलोक्ये सचराचरे । एते सर्वे भविष्यन्ति न क्षमास्त्यवलंबने
આ ત્રિલોકમાં—ચર અને અચર સહિત—દેવોથી માંડી સર્વ દેહધારી જીવો વિદ્યમાન છે. એ બધા કાળાધીન થઈ ઉત્પન્ન થશે અને લય પામશે; કોઈ પણ આધારના બળે અહીં સ્થિર રહી શકતું નથી।
Verse 39
अहं वा वासुदेवो वा स्थाणुर्वा पुरुषोत्तमः । भविष्यामस्तव वशे किमन्ये प्राणधारकाः
હું હોઉં કે વાસુદેવ (વિષ્ણુ) હોઉં, સ્થાણુ (શિવ) હોઉં કે પુરુષોત્તમ જ હોઉં—અમે સૌ તારા વશમાં રહીશું; તો પછી અન્ય પ્રાણધારક દેહધારીઓની શું વાત?
Verse 40
प्रच्छन्नरूपो जंतूनां प्रविशन्हृदयं सदा । सुखहेतुः स्वयं भूत्वा सृष्टिं कुरु सनातनीम्
ગુપ્ત સ્વરૂપ ધારણ કરીને સદા જીવોના હૃદયમાં પ્રવેશ કર. સ્વયં તેમના સુખનું કારણ બની સનાતન સૃષ્ટિનું સર્જન કર.
Verse 41
त्वत्पुष्पबाणस्य सदा सुखलक्ष्यं मनोद्भुतम् । सर्वेषां प्राणिनां नित्यं सदा मदकरो भवान्
તારા પુષ્પબાણો સદા મનમાંથી ઉપજેલા સુખદ લક્ષ્યને જ ભેદે છે. સર્વ પ્રાણીઓ માટે તું નિત્ય નિરંતર મદ—મોહક આસક્તિ—ઉપજાવનાર છે.
Verse 42
इति ते कर्म कथितं सृष्टिप्रावर्तकं पुनः । नामान्येते वदिष्यंति सुता मे तव तत्त्वतः
આ રીતે મેં ફરી તને તે કર્મ કહ્યું, જે સૃષ્ટિને પ્રવર્તિત કરે છે. હવે તત્ત્વ અનુસાર મારી પુત્રીઓ તને આ નામો કહેશે.
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाहं सुरश्रेष्ठ स्वसुतानां मुखानि च । आलोक्य स्वासने पाद्मे प्रोपविष्टोऽभवं क्षणम्
બ્રહ્માએ કહ્યું: હે દેવશ્રેષ્ઠ! એમ કહીને મેં મારા પુત્રોના મુખો તરફ નજર કરી અને પછી મારા પદ્માસન પર ક્ષણમાત્ર બેઠો રહ્યો.
Frequently Asked Questions
The chapter formally introduces the inquiry that links Satī’s life-cycle (birth in Dakṣa’s house, body-abandonment, rebirth as Pārvatī) to the Kāma/Smara complex—i.e., the narrative conditions leading to Śiva as ‘Smaranāśin’ and to Pārvatī’s tapas and marriage.
By labeling the teaching “guhyād guhyatamam,” the text frames Satī–Śiva history as more than myth: it is a doctrinal disclosure about purification through hearing, the inner meaning of tapas, and the metaphysical continuity of Śakti across embodiments.
Satī’s manifestation in Dakṣa’s lineage and her re-manifestation as Himavat’s daughter (Pārvatī) are foregrounded, with Kāma/Smara invoked as the catalytic figure whose encounter with Śiva becomes integral to the later narrative arc.