घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे । कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—એક વખત વરસાદી ઋતુના આગમન સમયે, ધરાધર કૈલાસ પરથી પ્રસ્થાન માટે તૈયાર રહેલા વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવને દક્ષની પુત્રી સતી બોલી।

Verse 2

सत्युवाच । देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ । शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद

સતી બોલી—હે દેવોના દેવ, મહાદેવ, શંભો, મારા પ્રાણપ્રિય! હે નાથ, મારું વચન સાંભળો; સાંભળી યોગ્ય તે કરો, હે માનદ।

Verse 3

घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः । अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः

ઘન મેઘોનો આ આગમનકાળ આવી પહોંચ્યો; આ સમય અત્યંત દુષ્સહ છે. અનેક રંગોના મેઘસમૂહો છવાઈ ગયા છે અને આકાશની દિશાઓ સંગીત સમ ગર્જનાથી ભરાઈ ગઈ છે।

Verse 4

विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः । कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः

અતિવેગથી પવન ફૂંકાવા લાગ્યા, જાણે હૃદય જ હરી લેતા હોય. કદંબના રજથી ધોવાયેલા તે પવન માર્ગ પરના જળબિંદુઓને ખેંચી છૂટા પાડતા ગયા—અશાંતિ અને અપશકુનના સંકેતરૂપ।

Verse 5

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् । विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः

મેઘોના ઊંચા ગર્જન સાથે ધોધમાર વરસાદ વરસે અને આકાશમાં ધ્વજ સમી તીવ્ર વીજળી ચમકે—કwhose મન અશાંત અને ક્ષુબ્ધ ન થાય?

Verse 6

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः

ન સૂર્ય દેખાય છે, ન મેઘોથી ઢંકાયેલો નિશાપતિ ચંદ્ર; દિવસ પણ રાત્રિ સમો લાગે—વિરહથી પીડિતને શોક જ અવિરત ક્લેશનું કારણ બને છે.

Verse 7

मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः । पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर

એકત્ર ભેગા થયેલા વાદળો, પવનથી પ્રેરિત થઈ ગર્જતા, શંકરના મસ્તક ઉપર એવા દેખાયા જાણે લોકોએ પર પડી જશે।

Verse 8

वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे । दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता

પવનથી આઘાત પામેલા મહાવૃક્ષો આકાશમાં જાણે નૃત્ય કરતા હોય તેમ દેખાયા; અને હરિની સન્નિધિમાં ભીરુ હૃદયોને ત્રાસ આપતા દૃશ્યો પ્રગટ થયા—જાણે કામાતુરોને ઇચ્છનીય હોય।

Verse 9

स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः । बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्

સ્નિગ્ધ નિલાંજન સમા કાળા, ઝડપથી સરકતા વાદળોના ઘન સમૂહની પાછળ, પવનથી ઊંચે ધકેલાયેલી બગલાઓની પંક્તિ દેખાઈ—જાણે યમુનાની પીઠ પરનું ફેન।

Verse 10

क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता । अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः

રાત્રિ ક્ષય પામતાં કાલિકા પ્રગટ થઈ અને નિશાપતિ શિવના ગણોના વલયથી ઘેરાયેલી દેખાઈ. સમુદ્રમાં તે જળમાં ગૂઢ હોવા છતાં વડવામુખ અગ્નિ સમી પ્રદીપ્ત, તીવ્ર જ્વાળા બની પ્રજ્વલિત હતી।

Verse 11

प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि । किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्

અહીં શસ્યો અંકુરિત થાય છે—ઘરોના આંગણામાં પણ. વધુ શું કહું, હે વિરূপાક્ષ? હું તો વનસ્પતિના ઉદ્ભવ અને વિકાસનું જ વર્ણન કરું છું।

Verse 12

श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः । मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा

આ હિમાચલ શ્યામ, રજત-ધવળ અને રક્તિમ છટાઓથી અલંકૃત થઈ તેજસ્વી દેખાય છે. મંદાર વૃક્ષો પર આશ્રિત મેઘસમૂહ ફેનિલ ક્ષીરસાગર સમાન લાગે છે.

Verse 13

असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् । उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्

કલિયુગમાં લક્ષ્મી ચંચળ બની છે; તે કૂટિલ અને અયોગ્ય તરફ વળે છે અને સજ્જનોને ત્યજી દે છે. સાચી વિવેક વિના તે ઊંચ-નીચ સર્વ પ્રકારના લોકો પાસે જાય છે.

Verse 14

मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्

મંદાર-સ્તન અને પીલૂ પક્ષીઓના નાદથી વારંવાર હર્ષિત થઈ, દરેક વનમાં મોરો સતત કેકા બોલતા રહ્યા—જાણે પાછળ આવનાર ઘટનાનો સંકેત આપતા હોય તેમ.

Verse 15

मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्

મેઘોની રાહ જોતા મધુરસ્વર ચાતકોને તે વરસાદ મનોહર લાગ્યો. ધારાઓના બાણવર્ષા સમા ઝાપટાંએ માર્ગ પર ઊઠેલી ગરમીને જાણે પી લીધી.

Verse 16

मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः । ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा

જો, મારા જ દેહમાં મેઘોનું દુર્નય પ્રગટ થયું છે—તે ઓલાવૃષ્ટિના ઢગલા વરસાવે છે. વરસાદ પાછળ આવતાં મોરો અને ચાતકોને પણ ફેલાઈને ઢાંકી દે છે; એવી અમંગળ ગતિ દેખાય છે.

Verse 17

शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् । हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्

શિખા અને સારંગ દ્વારા મિત્રસમાન સહાયક પણ પરાજિત થયો તે જોઈ તેઓ સૌ હર્ષિત થયા; અને બહારથી દૂર હોવા છતાં ગિરિશ (શિવ) પણ હૃદયમાં પ્રસન્ન થયો।

Verse 18

एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः । कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि

આ વિષમ અને કઠિન કાળમાં નિલવર્ણ કાગડા અને ચકોર પણ તારા વિના ઘર બાંધે છે; તો પછી તું—તારા વિના—શાંતિ કેવી રીતે પામશે?

Verse 19

महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम

મોટા ગર્જનાથી ભય ન કર, અને વાદળોમાંથી ઉત્પન્ન ગર્જનાથી પણ ડર ન રાખ, હે પિનાકધારી. તેથી નિવાસસ્થાન બનાવવા પ્રયત્ન કર; મારા વચનો અનુસાર કાર્ય કરવામાં વિલંબ ન કર।

Verse 20

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ । तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज

કૈલાસમાં હોય કે હિમાલયમાં, મહાકાશીમાં હોય કે પૃથ્વી પર ક્યાંય—ત્યાં યોગ્ય નિવાસ સ્થાપી વસો, હે વૃષભધ્વજ!

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत । संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—દાક્ષાયણી દ્વારા આ રીતે વારંવાર કહ્યા પછી શંભુ હળવેથી હસ્યા; તેમના મુખ પર શિર પર સ્થિત ચંદ્રની શીતળ કિરણો જેવી কোমળ હાસ્યની નિવાસભૂમિ બની ગઈ।

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवाशिवविहारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘શિવ અને સતીના દિવ્ય વિહારનું વર્ણન’ નામનો બાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 23

ईश्वरः उवाच । यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे । मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये

ઈશ્વરે કહ્યું— હે મનોહરી! તારા માટે હું પ્રેમપૂર્વક જ્યાં નિવાસની વ્યવસ્થા કરીશ, હે મારી પ્રિયે, ત્યાં ક્યારેય વાદળો નહીં જાય।

Verse 24

मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः । सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे

મેઘો પર્વતના નિતંબપર્યંત, એટલે કે નીચલા ઢાળ સુધી જ સંચરે છે; પરંતુ હિમાચ્છાદિત શિખર તો વર્ષાઋતુમાં પણ સદા મનોહર રહે છે।

Verse 25

कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः । संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन

હે દેવી, કૈલાસની આસપાસની ધારા સામાન્ય રીતે ઘની અને પ્રચુર હોય છે; તે વહે છે અને સંચરે છે, પરંતુ તે સ્થાનથી ઉપર ક્યારેય નથી જતી।

Verse 26

सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः । जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः

વર્ષાવાહક વાદળો સુમેરુ પર્વતથી ઉપર નથી જતા. જંબૂ વૃક્ષના મૂળ પ્રદેશે પહોંચી પુષ્કર, આવર્તક વગેરે ત્યાં જ ફરતા અને પરિભ્રમણ કરતા રહે છે.

Verse 27

इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते । मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे

આ ગિરિન્દ્રો વિશે કહ્યા પછી, હવે ઝડપથી મને કહો—એમાંથી કયા પર્વત પર નિવાસ કરવા તમારું મન વધુ રમે છે?

Verse 28

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः । शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे

હિમવત પર્વત પર તારા સ્વેચ્છાવિહારથી ઉત્પન્ન થયેલા કૌતુકોને સુવર્ણપંખી પક્ષીઓના ઝુંડ અને પવનના સમૂહો મધુર, તરંગિત સ્વરો વડે આનંદથી ગાય છે.

Verse 29

सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् । स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः

એ સિદ્ધાંગનાઓ આસન ગોઠવી, કૌતુક સાથે લાવવામાં આવેલ ભૂમિ-અર્પણને આનંદથી ઇચ્છે છે. મણિથી પાથરેલા તે પર્વત પર સ્વેચ્છાએ વિહરતાં તેઓ વિધિઓ કરે છે અને ફળ વગેરે દાનોથી પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 30

फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः । सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः

ફણીન્દ્રની કન્યાઓ, ગિરિકન્યાઓ, નાગકન્યાઓ અને શ્રેષ્ઠ ઝડપી અશ્વો—આ સર્વે સદા તને સહાય કરશે; તારી આજ્ઞાને આનંદથી અનુમોદી હર્ષપૂર્વક તત્પર રહેશે।

Verse 31

रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् । हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः

તે અતુલ રૂપ અને અતિ સુંદર મુખ જોઈ તે યુવતીએ પોતાના દેહ અને કાંતિને તેની સામે અસમર્થ ગણ્યા. પોતાના રૂપ તથા અન્ય સર્વ રૂપોની પરવા છોડીને, અનિમેષ નજરે તે પરમ મનોહર રૂપ પર જ સ્થિર થઈ અને તેને જ એકમાત્ર કર્તા માની લીધો।

Verse 32

या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके । सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः

પર્વતરાજની પત્ની મેનકા રૂપ અને ગુણોથી ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ છે. તે પણ ત્યાં ભક્તિસેવા અને આદરપૂર્વકની હાજરીથી તારા મનની પ્રસન્નતા અને કલ્યાણ નિત્ય સિદ્ધ કરશે।

Verse 33

पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा । शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः

નગરમાં તે મહાન વર્ગોમાં—જેનાં ગિરિરાજ પણ વંદન કરે છે—ઉદાર ભાવથી પ્રીતિ શોધો. શોક હોય તોય, ગુણ અને સદાચારના આધારથી, પ્રેમપૂર્વક રોજેરોજ કર્તવ્ય નિભાવતા રહો।

Verse 34

विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् । सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये

હે પ્રિયે, વિવિધ કોયલોના મધુર આલાપથી આનંદિત અને કુંજોના સમૂહથી ઘેરાયેલું, સદા વસંતમય એવું તે ઉપવન જોવા તું જવા ઇચ્છે છે શું?

Verse 35

नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् । पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्

પર્વતરાજ હિમાલય નાનાપ્રકારના પ્રચુર જળથી ભરેલા શીતળ સરોવરો દ્વારા ઘેરાયેલો હતો; અને સૈકડો પદ્મિની (કમળ-સરોવર)થી શોભિત હતો.

Verse 36

सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः । सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे

ક્ષણમાં જ જુઓ—આ ગોવ્રજમાં એવા પુષ્પો છે જાણે ઘોડા અને હાથી લાવી મૂક્યા હોય; સર્વકામપ્રદ કલ્પવૃક્ષો અને ‘કલ્પ’ નામના હરિત શાદ્વલોથી આ સ્થાન પરિપૂર્ણ છે।

Verse 37

प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् । देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्

હે મહામાયે, તે એક દિવ્ય દેવાલય હતું—જ્યાં જંગલી પશુઓના ટોળાં પણ શાંત થઈ ગયા હતા; મુનિ અને યતિઓથી ઘેરાયેલું અને નાનાપ્રકારના મૃગસમૂહોથી યુક્ત પવિત્ર ધામ।

Verse 38

स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् । मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्

તે ધામ સ્ફટિક અને સુવર્ણથી બનેલા તટબંધો વગેરે તથા રજતની ઝળહળાટથી વિરાજતું હતું; અને માનસરોવર આદિ સરોવરોના મનોહર જલદૃશ્યોથી ચારે તરફ શોભિત હતું।

Verse 39

हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् । शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः

તે સોનાળી કાંતિ ધરાવતા, રત્નમય ડાંઠવાળા, કળીઓથી ઘેરાયેલા કમળોથી પરિભ્રમિત હતું; અને અસંખ્ય જલચરો—શિશુમાર, કચ્છપ, મકર તથા જળમાં વિચરતા ગજોથી પરિપૂર્ણ હતું।

Verse 40

निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः । देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः

હે દેવેશી, તે મનોહર પુષ્પો અને નીલોત્પલ આદિથી વિધિપૂર્વક સેવિત હતું; અને મોતી, સર્વ પ્રકારના સુગંધિત દ્રવ્યો તથા કુંકુમ શ્રદ્ધાભાવે અર્પિત થઈને અલંકૃત હતું।

Verse 41

लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः । शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्

તે તેજસ્વી, સુગંધિત જળોથી શોભિત હતું—નિર્મળ, પરિપૂર્ણ અને સ્વચ્છ કાંતિથી ઝળહળતું; તેમજ કાંઠે ઉગેલા નવાં, ઊંચાં લીલાં શાદ્વલ અને કોમળ ઘાસથી અલંકૃત હતું.

Verse 42

नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् । कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः

નાચતા હોય તેમ લાગતા ડાળીઓના ગોચા પોતાના જ ઉપજેલા ફળને દૂર હટાવતા હોય એમ જણાતું; અને તે દૃશ્ય કામદેવ સમ પ્રેમ જગાવનારા સારસાદિ પક્ષીઓ તથા મત્ત, શોભાયમાન ચક્રવાક પક્ષીઓથી શોભિત હતું.

Verse 43

मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः । शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्

ભમરા વગેરેના મધુર ગુંજન અને આનંદદાયક નાદોથી તે સ્થાન ગુંજી ઊઠ્યું; અને તે હર્ષભર્યા શબ્દસમૂહે કામભાવને ઉદ્દીપિત કરી વધુ પ્રબળ કર્યો.

Verse 44

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च

આ ઇન્દ્ર, કુબેર, યમ અને વરુણ; તેમજ અગ્નિ, કોણપરાજ, મારુત અને પર—આ દેવતાઓ વિષે છે।

Verse 45

पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् । रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्

મેરુના શિખર પર અતિ ઊંચે દેવોની તેજસ્વી નગરી વિરાજે છે; અનેક દીપ્તિમાન મહેલો તેના શિખરને શોભાવે છે. ત્યાં રંભા, શચી, મેનકા વગેરે દિવ્ય સ્ત્રીઓ હાજર રહે છે અને મોહક અપ્સરાઓના સમૂહો સેવા કરે છે।

Verse 46

किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् । सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ

હે દેવી, તું શું ઇચ્છે છે—સર્વ ભૂભૃત પર્વતોમાં સારભૂત, અતિ રમ્ય એવા મહાગિરિ પર વિહાર અને ક્રીડા કરવા?

Verse 47

तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता । नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्

ત્યાં દેવી શચી સખીઓ સાથે અને અપ્સરાગણોથી અલંકૃત થઈ, નિત્ય તને યોગ્ય એવી સહાયતા કરશે.

Verse 48

अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये । स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते

અથવા જો તું મારા કૈલાસમાં—પર્વતરાજ, સદાશ્રય, અને કુબેરની પુરીથી વિરાજિત—ત્યાં નિવાસસ્થાન ઇચ્છે છે?

Verse 49

गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे । दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते

તે ગંગાજળના ઉછળતા પ્રવાહ સમાન જણાય છે અને પૂર્ણચંદ્ર સમી પ્રભાથી તેજસ્વી છે. ખીણોમાં અને પર્વતના ઢાળોમાં સ્થિત, બ્રહ્માની કન્યાઓ દ્વારા સદા કીર્તિત છે.

Verse 50

नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते । सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि

હે સુન્દરી, તે અનેક પ્રકારના મૃગસમૂહોથી યુક્ત છે અને સૈંકડો પદ્મસરોવરોથી ઘેરાયેલું છે. સર્વ ગુણોથી સંપન્ન તે શુભ સ્થાન, શ્રેષ્ઠ સુમેરુ કરતાં પણ વધુ સુંદર છે.

Verse 51

स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा । तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते

આ પવિત્ર સ્થાનોમાં તારા અંતઃકરણને જ્યાં સાચી તલપાપડ થાય, તે મને તરત કહો; તારા હિતાર્થે હું ત્યાં જ નિવાસ કરીશ।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः । इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંકરે આમ કહ્યા પછી દાક્ષાયણી સતી ધીમે ધીમે મહાદેવને આ વચનો બોલી, સ્વયંપ્રકાશ લક્ષણને પ્રગટ કરતી હતી।

Verse 53

सत्युवाच । हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह । न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ

સતીએ કહ્યું—હું તારી સાથે હિમાદ્રિ પર જ વસવા ઇચ્છું છું; વિલંબ ન કર, એ જ મહાગિરિ પર આપણો નિવાસ ગોઠવ।

Verse 54

ब्रह्मोवाच । अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः । हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ

બ્રહ્માએ કહ્યું—એ વચન સાંભળી હર (શિવ) પરમ રીતે મોહિત થયા; અને દાક્ષાયણી સાથે હિમાદ્રિના ઊંચા શિખર પર ગયા।

Verse 55

सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः । अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्

તે સરોવરો અને હરિયાળા વનોથી શોભિત રમ્ય શિખર પર પહોંચી; સિદ્ધાંગનાઓના ગણ સાથે હતા, અને તે શિખર એટલું ઊંચું કે પક્ષીઓ પણ સહેલાઈથી પહોંચી ન શકે।

Verse 56

विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः

સતીના સહચર શંભુ તે શિખર પર પહોંચ્યા—જે વિચિત્રરૂપ કમળોથી શોભિત, રત્નોથી ચિતરાયેલું, અને નવોદિત સૂર્ય સમાન તેજસ્વી હતું.

Verse 57

स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते

ત્યાં સ્ફટિક સમ, વાદળ જેવી ઉજળી તે ભૂમિમાં—હરિત શાદવલ અને ઉત્તમ વૃક્ષોથી શોભિત—વિચિત્ર પુષ્પપંક્તિઓ તથા મનોહર સરોવરો પણ જોડાયેલા હતા.

Verse 58

प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् । पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा

વૃક્ષોની ડાળીઓના અગ્રભાગો પૂર્ણ રીતે ખીલેલા હતા, ગુંજતા ભમરાઓથી સેવિત; અને તે સ્થાન ખીલેલા કમળો તથા નીલોત્પલના સમૂહોથી પણ અલંકૃત હતું.

Verse 59

शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः । प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः

તે સ્થાન ચક્રવાક વગેરે પક્ષીઓના ઝુંડોથી, કાદંબ પક્ષીઓ અને હંસોની પંક્તિઓથી શોભિત હતું; અને ઉલ્લાસિત સારસ, ક્રૌંચ તથા નીલકંઠ પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું હતું।

Verse 60

पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः । तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः

તે સ્થાન પુરુષ કોયલોના મધુર કૂજનથી ગુંજતું હતું અને શિવના ગણો દ્વારા સેવિત હતું; સાથે સિદ્ધો, અપ્સરાઓ અને ગુપ્ત સ્વભાવના ગુહ્યકો પણ હતા—જેમામાં કેટલાકના મુખ અશ્વસમાન હતા।

Verse 61

विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् । पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्

તે વિદ્યાધરી કન્યાઓ, દિવ્ય દેવીઓ અને કિન્નરી સ્ત્રીઓ દ્વારા આનંદથી સેવિત અને વિહારિત હતી; તેમજ કુલવધૂઓ, પાર્વતીસમાન સખીઓ અને યુવા કન્યાઓથી ચારે તરફ ઘેરાયેલી હતી.

Verse 62

विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्

વીણા વગેરે તંત્રીવાદ્યોના નાદથી, મૃદંગ અને પટહના ઉલ્લાસભર્યા ગુંજનથી તે શોભિત હતું; નૃત્ય કરતી અપ્સરાઓ અને આનંદજન્ય અનેક ઉત્સવો દ્વારા પણ તે મનોહર બન્યું હતું.

Verse 63

देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् । प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्

તે સ્થાન સુગંધિત દીર્ઘિકાઓ અને કમળ-સરોવરોથી સુંદર રીતે ઘેરાયેલું હતું, અને સદા પ્રસ્ફુટિત પુષ્પો તથા મનોહર કુંજોથી શોભિત રહેતું હતું।

Verse 64

शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः । सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्

શૈલરાજની નગરીની નજીક એક ઊંચા શિખર પર વૃષભધ્વજ (શિવ) સતી સાથે લાંબા સમય સુધી રમ્યા; તે સ્થિતિમાં સર્વે વસ્તુઓ શુભ અને સુંદર જણાતી હતી।

Verse 65

तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः । दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा

સ્વર્ગસમાન તે સ્થાને દિવ્ય તેજથી દીપ્ત શંકર સતી સાથે આનંદપૂર્વક દસ હજાર વર્ષ સુધી રમ્યા।

Verse 66

स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः । कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा

ક્યારેક હર (શિવ) તે ધામમાંથી નીકળી અન્ય સ્થાને જાય છે. ક્યારેક, હે દેવી, તે સદા દેવગણોથી પરિવૃત થઈ મેરુશિખર પર જાય છે।

Verse 67

द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् । गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्

ઘણા દ્વીપો, તેમજ ઉદ્યાનો અને વનો સહિત ધરતીતલ પર વારંવાર ફરીને, સતી ફરી ફરી ત્યાં આવી પોતાના સુખમાં રમતી રહી।

Verse 68

न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् । सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह

દિવસ કે રાત્રિ—તપમાં તેના સમાન કોઈ જન્મ્યો નહીં, બ્રહ્મામાં પણ નહીં. કારણ કે શંભુએ મનમાં સતીને ધારણ કરી માત્ર પ્રીતિ-આનંદ જ કર્યો।

Verse 69

एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा । महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्

આ રીતે સતી સદા મહાદેવના મુખને નિહાળતી રહેતી; અને મહાદેવ પણ જ્યાં ક્યાંય હોય, સતત સતીના મુખનું દર્શન કરતા રહેતા।

Verse 70

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् । वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः

આ રીતે પરસ્પર સાન્નિધ્યથી કાળી અને શિવે અનુરાગ-ભક્તિના મહાવૃક્ષને વધાર્યું, પોતાના અંતર્ભાવરૂપ જીવનદાયી જળથી તેને સિંચતા રહ્યા।