वसन्तस्वरूपवर्णनम् — Description of the Form/Nature of Vasant(a)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो हि प्रजापतेः । प्रसन्नमानसो भूत्वा तं प्रोवाच स नारदः

સૂત બોલ્યા—પ્રજાપતિ બ્રહ્માના તે વચનો આ રીતે સાંભળી, નારદનું મન પ્રસન્ન થયું અને તેણે તેમને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि परतत्त्वप्रदर्शकः

નારદ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, હે વિધે, મહાભાગ્યશાળી મહામતિ, વિષ્ણુના શિષ્ય! તમે ધન્ય છો; તમે શિવભક્ત અને પરતત્ત્વના દર્શક છો.

Verse 3

श्राविता सुकथा दिव्या शिवभक्तिविवर्द्धिनी । अरुंधत्यास्तथा तस्याः स्वरूपायाः परे भवे

શિવભક્તિ વધારતી તે દિવ્ય સુકથા તેને સંભળાવવામાં આવી; અને પછીના જન્મમાં એ જ સ્વરૂપાની પુનઃપ્રકટતા અરુંધતીએ પણ તે શ્રવણ કરી.

Verse 4

इदानीं ब्रूहि धर्मज्ञ पवित्रं चरितं परम् । शिवस्य परपापघ्नं मंगलप्रदमुत्तमम्

હે ધર્મજ્ઞ, હવે ભગવાન શિવનું તે પરમ પવિત્ર અને ઉત્તમ ચરિત્ર કહો, જે મહાપાપોનો પણ નાશ કરે અને પરમ મંગળ આપે છે।

Verse 5

गृहीतदारे कामे च दृष्टे तेषु गतेषु च । संध्यायां किं तपस्तप्तुं गतायामभवत्ततः

કામ પોતાની પત્નીને સાથે લઈને દેખાયો અને પછી તેઓ ચાલ્યા ગયા; ત્યારે સંધ્યાકાળે તપ કરવા માટે શું અવકાશ રહ્યો? પવિત્ર વેળા વીતી ગયા પછી પછી શું સિદ્ધ થાય?

Verse 6

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य ऋषेर्वै भावितात्मनः । सुप्रसन्नतरो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

સૂત બોલ્યા—એ ભાવિતાત્મા ઋષિના આવા વચન સાંભળી બ્રહ્મા વધુ પ્રસન્ન થયા અને ઉત્તરરૂપે બોલ્યા।

Verse 7

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद विप्रेन्द्र तदैव चरितं शुभम् । शिवलीलान्वितं भक्त्या धन्यस्त्वं शिवसेवकः

બ્રહ્મા બોલ્યા—હે નારદ, વિપ્રેન્દ્ર! તે જ પરમ શુભ ચરિત્ર સાંભળ; તે શિવલીલાથી યુક્ત અને ભક્તિથી પરિપૂર્ણ છે. તું ધન્ય છે, તું શિવસેવક છે।

Verse 8

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीचरित्रे द्वितीये सतीखंडे वसंतस्वरूपवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથની રુદ્રસંહિતામાં, સતીચરિત્રના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘વસંતસ્વરૂપવર્ણન’ નામનો આઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 9

चिंतयित्वा चिरं चित्ते शिवमायाविमोहितः । शिवे चेर्ष्यामकार्षं हि तच्छ्ृवृणुष्व वदामि ते

મનમાં લાંબા સમય સુધી વિચાર કરીને, શિવમાયાથી મોહિત થઈ, હું ખરેખર શિવ પ્રત્યે ઈર્ષ્યા કરવા લાગ્યો. તે સાંભળ; હું તને કહું છું.

Verse 10

अथाहमगमं तत्र यत्र दक्षादयः स्थिताः । सरतिं मदनं दृष्ट्वा समदोह हि किञ्चन

પછી હું ત્યાં ગયો જ્યાં દક્ષ વગેરે એકત્ર હતા. રતિને પ્રેરિત કરનાર મદનને જોઈને હું થોડો અંદરથી ઉથલપાથલ થયો.

Verse 11

दक्षमाभाष्य सुप्रीत्या परान्पुत्रांश्च नारद । अवोचं वचनं सोहं शिवमायाविमोहितः

હે નારદ, દક્ષને અત્યંત સ્નેહથી સંબોધીને અને તેના અન્ય પુત્રોને પણ, હું—શિવમાયાથી મોહિત—એ વચનો બોલી ગયો.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । हे दक्ष हे मरीच्याद्यास्सुताः शृणुत मद्वचः । श्रुत्वोपायं विधेयं हि मम कष्टापनुत्तये

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દક્ષ, હે મરીચિ આદિ ઋષિઓના પુત્રો, મારા વચન સાંભળો. સાંભળી, મારા કષ્ટ નિવારણ માટે ઉપાય અવશ્ય કરો.

Verse 13

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शम्भुरगर्हयत् । मां च युष्मान्महायोगी धिक्कारं कृतवान्बहु

મારા અંદર પતિની ઇચ્છાનો માત્ર અતિસૂક્ષ્મ અંશ જોઈને શંભુએ મને ઠપકો આપ્યો; અને તે મહાયોગીએ વારંવાર મને તથા તમને સૌને પણ ધિક્કાર્યા.

Verse 14

तेन दुःखाभितप्तोहं लभेहं शर्म न क्वचित् । यथा गृह्णातु कांतां स स यत्नः कार्य एव हि

તે દુઃખથી દગ્ધ થઈ હું ક્યાંય શાંતિ પામતી નથી. તેથી તેઓ મને પ્રિયા રૂપે સ્વીકારે— એવો દૃઢ પ્રયત્ન મને નિશ્ચયે કરવો જ પડશે।

Verse 15

यथा गृह्णातु कांतां स सुखी स्यां दुःखवर्जितः । दुर्लभस्य तु कामो मे परं मन्ये विचारतः

એ પ્રિયતમ મને વધૂ રૂપે સ્વીકારે તો હું સુખી થઈ દુઃખરહિત થાઉં. પરંતુ વિચાર કરતાં— અતિ દુર્લભ એવા તેમને મેળવવાની મારી ઇચ્છા અત્યંત ઊંચી લાગે છે।

Verse 16

कांताभिलाषमात्रं मे दृष्ट्वा शंभुरगर्हयत् । मुनीनां पुरतः कस्मात्स कांतां संग्रहीष्यति

મારા અંદર માત્ર પ્રિયની ઇચ્છાનો લેશ દેખાતાં જ શંભુએ મને ઠપકો આપ્યો. તો પછી મુનિઓની સામે તેઓ કેવી રીતે પત્ની સ્વીકારશે?

Verse 17

का वा नारी त्रिलोकेस्मिन् या भवेत्तन्मनाः स्थिता । योगमार्गमवज्ञाप्य तस्य मोहं करिष्यति

ત્રિલોકમાં એવી કઈ નારી છે જે મનને એમના પર સ્થિર રાખી શકે? યોગમાર્ગને અવગણીને તે તો એમને માટે માત્ર મોહ જ ઊભો કરશે।

Verse 18

मन्मथोपि समर्थो नो भविष्यत्यस्य मोहने । नितांतयोगी रामाणां नामापि सहते न सः

મન્મથ (કામદેવ) પણ તેને મોહવામાં સમર્થ નહીં થાય. તે પરમ યોગી છે; વિષય-પ્રલોભનરૂપે સ્ત્રીઓનું નામ પણ સહન કરતો નથી.

Verse 19

अगृहीतेषुणा चैव हरेण कथमादिना । मध्यमा च भवेत्सृष्टिस्तद्वाचा नान्यवारिता

આદિપુરુષ હરિ (વિષ્ણુ)એ હજી બાણ પણ ન લીધું હોય, તો સૃષ્ટિની મધ્ય અવસ્થા કેવી રીતે થાય? આ વચનથી અન્ય વિરુદ્ધ મત આપમેળે નકારાય છે.

Verse 20

भुवि केचिद्भविष्यंति मायाबद्धा महासुराः । बद्धा केचिद्धरेर्नूनं केचिच्छंभोरुपायतः

પૃથ્વી પર કેટલાક મહાસુરો માયાથી બંધાયેલા થઈને ઉત્પન્ન થશે. કેટલાક નિશ્ચિતપણે હરિ (વિષ્ણુ) દ્વારા બંધાશે, અને કેટલાક શંભુ (શિવ)ના ઉપાયો વડે નિયંત્રિત થશે.

Verse 21

संसारविमुखे शंभौ तथैकांतविरागिणि । अस्मादृते न कर्मान्यत् करिष्यति न संशयः

સંસારથી વિમુખ શંભુમાં તથા એકાંત વૈરાગ્યમાં સ્થિત એવા પુરુષમાં—મારા વિના તે બીજું કોઈ કર્મ કરશે નહીં; તેમાં સંશય નથી.

Verse 22

इत्युक्त्वा तनयांश्चाहं दक्षादीन् सुनिरीक्ष्य च । सरतिं मदनं तत्र सानंदमगदं ततः

આમ કહીને મેં મારા પુત્રો—દક્ષ વગેરે—ને સારી રીતે નિહાળ્યા. પછી ત્યાં જ આનંદપૂર્વક સારથી મદન (કામ)ને ચલાવી આગળ વધ્યો.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । मत्पुत्र वर काम त्वं सर्वथा सुखदायकः । मद्वचश्शृणु सुप्रीत्या स्वपत्न्या पितृवत्सल

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે શ્રેષ્ઠ પુત્ર કામ, તું સર્વ રીતે સુખદાયક છે. પ્રસન્નતાથી મારું વચન સાંભળ, હે પોતાની પત્ની પ્રત્યે પિતૃતુલ્ય સ્નેહ ધરાવનાર।

Verse 24

अनया सहचारिण्या राजसे त्वं मनोभव । एषा च भवता पत्या युक्ता संशोभते भृशम्

હે મનોભવ, આ સહચારિણી સાથે તું રાજસી શોભાથી તેજસ્વી બનશે. અને તે પણ તને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરીને અત્યંત શોભિત થશે.

Verse 25

यथा स्त्रिया हृषीकेशो हरिणा सा यथा रमा । क्षणदा विधुना युक्ता तया युक्तो यथा विधुः

જેમ હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) સદા શ્રી (લક્ષ્મી) સાથે સંયુક્ત છે અને શ્રી પણ હરિ સાથે નિત્ય જોડાયેલી છે; અને જેમ રાત્રિ ચંદ્ર સાથે તથા ચંદ્ર રાત્રિ સાથે જોડાયેલો રહે છે—તેમ જ દિવ્ય દંપતી અવિભાજ્ય છે, પરસ્પરના સાન્નિધ્યમાં નિત્ય સ્થિત।

Verse 26

तथैव युवयोश्शोभा दांपत्यं च पुरस्कृतम् । अतस्त्वं जगतः केतुर्विश्वकेतुर्भविष्यसि

તેમ જ તમારાં બન્નેની કાંતિ અને દાંપત્યનો ગૌરવ સર્વમાં અગ્રસ્થાને સ્થાપિત થશે. તેથી તું જગતનો કેતુ—ખરેખર વિશ્વકેતુ—થઈશ, સર્વ જીવોને શુભ માર્ગ દર્શાવનાર।

Verse 27

जगद्धिताय वत्स त्वं मोहयस्व पिनाकिनम् । यथाशु सुमनश्शंभुः कुर्य्याद्दारप्रतिग्रहम्

જગતના હિત માટે, વત્સ, તું પિનાકિન (શિવ) પર તારો દિવ્ય મોહ વરસાવ, જેથી સુમનસ્ક શંભુ શીઘ્રે વિવાહમાં પત્ની-ગ્રહણ કરે।

Verse 28

विजने स्निग्धदेशे तु पर्वतेषु सरस्सु च । यत्रयत्र प्रयातीशस्तत्र तत्रानया सह

એકાંત અને સુમધુર સ્થાનોમાં—પર્વતો પર અને સરોવરો પાસે—જ્યાં જ્યાં ઈશ્વર જતા, ત્યાં ત્યાં તેઓ તેણી સાથે જ જતા।

Verse 29

मोहय त्वं यतात्मानं वनिताविमुखं हरम् । त्वदृते विद्यते नान्यः कश्चिदस्य विमोहकः

તું જ સંયમિત ચિત્તવાળા અને સ્ત્રીઓથી નિર્વિકાર હર (શિવ) ને મોહિત કર; તારા વિના તેને મોહી શકે એવો બીજો કોઈ નથી।

Verse 30

भूते हरे सानुरागे भवतोपि मनोभव । शापोपशांतिर्भविता तस्मादात्महितं कुरु

હે મનોભવ (કામ), જ્યારે હરિ (વિષ્ણુ) ભૂત (શિવ) પ્રત્યે અનુરાગી થશે, ત્યારે તારા માટે પણ શાપની શાંતિ થશે; તેથી પોતાનું સાચું હિત કર।

Verse 31

सानुरागो वरारोहां यदीच्छति महेश्वरः । तदा भवोपि योग्यार्यस्त्वां च संतारयिष्यति

હે વરારોહા, જો મહેશ્વર તને અનુરાગથી ઇચ્છે, તો યોગ્ય અને આર્ય એવા ભવ (શિવ) તને પણ નિશ્ચયે પાર ઉતારશે।

Verse 32

तस्माज्जायाद्वितीयस्त्वं यतस्व हरमोहने । विश्वस्य भव केतुस्त्वं मोहयित्वा महेश्वरम्

અતએવ તું જાણે બીજી પત્ની સમાન, હર (શિવ) ને મોહિત કરવા પ્રયત્ન કર; મહેશ્વરને મોહી આ સમગ્ર વિશ્વની કેતુ-ધ્વજા બની રહે।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि जनकस्य जगत्प्रभोः । उवाच मन्मथस्तथ्यं तदा मां जगतां पतिम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—જગત્પ્રભુ જનકને મેં કહેલા વચનને આ રીતે સાંભળી, ત્યારે મન્મથે મને, પ્રજાઓના અધિપતિને, સત્ય અને યથોચિત વચન કહ્યું।

Verse 34

मन्मथ उवाच । करिष्येहं तव विभो वचनाच्छंभुमोहनम् । किं तु योषिन्महास्त्रं मे तत्कांतां भगवन् सृज

મન્મથે કહ્યું—હે વિભો! તમારા આદેશથી હું શંભુને મોહીત કરવાનો પ્રયત્ન કરીશ. પરંતુ મારું મહાસ્ત્ર સ્ત્રી-આકર્ષણશક્તિ છે; તેથી, હે ભગવન, મારા માટે તે પ્રિય કન્યાનું સર્જન કરો।

Verse 35

मया संमोहिते शंभो यया तस्यानुमोहनम् । कर्तव्यमधुना धातस्तत्रोपायं परं कुरु

જે શક્તિથી હું પોતે મોહીત થયો છું, એ જ શક્તિથી શંભુને વધુ મોહીત કરવાનું છે. હે ધાતા (બ્રહ્મા)! હવે કરવાનું જે છે, તેના માટે પરમ ઉપાય કરો।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । एवंवादिनि कंदर्पे धाताहं स प्रजापतिः । कया संमोहनीयोसाविति चिंतामयामहम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—કંદર્પે આ રીતે કહ્યે ત્યારે, હું ધાતા પ્રજાપતિ વિચારમાં મગ્ન થયો—‘કયા ઉપાયથી તેને મોહીત કરીને વશમાં લાવી શકાય?’

Verse 37

चिंताविष्टस्य मे तस्य निःश्वासो यो विनिस्सृतः । तस्माद्वसंतस्संजातः पुष्पव्रातविभूषितः

ચિંતા માં ડૂબેલા મારા માંથી જે નિશ્વાસ નીકળ્યો, તેમાંથી જ વસંત ઉત્પન્ન થયો—ફૂલોના સમૂહોથી વિભૂષિત।

Verse 38

शोणराजीवसंकाशः फुल्लतामरसेक्षणः । संध्योदिताखंडशशिप्रतिमास्यस्सुनासिकः

તે લાલ કમળ સમાન તેજસ્વી હતો; તેની આંખો ખીલેલા કમળ જેવી હતી. સંધ્યાએ ઉદિત અખંડ પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેનું મુખ અને તેની નાસિકા સુડોળ તથા મંગલમય હતી।

Verse 39

शार्ङ्गवच्चरणावर्त्तश्श्यामकुंचितमूर्द्धजः । संध्यांशुमालिसदृशः कुडलद्वयमंडितः

તેનાં ચરણ ધનુષ્ય સમાન સુડોળ અને વક્ર હતાં; શ્યામ, કુંચિત કેશ મસ્તક પર શોભતા હતાં. સંધ્યાકિરણોની માળા સમાન તે તેજસ્વી હતો અને યુગલ કુંડળોથી અલંકૃત હતો।

Verse 40

प्रमत्तेभगतिः पीनायतदोरुन्नतांसकः । कंबुग्रीवस्सुविस्तीर्णहृदयः पीनसन्मुखः

તેણીની ચાલ મત્ત હાથી જેવી ગૌરવભરી હતી; ભુજાઓ લાંબી અને પુષ્ટ, ખભા ઊંચા અને વિશાળ. ગળો શંખ સમાન, હૃદયપ્રદેશ વિસ્તૃત અને મુખમંડળ ભરાવદાર તથા મનોહર હતું।

Verse 41

सर्वांगसुन्दरः श्यामस्सम्पूर्णस्सर्वलक्षणैः । दर्शनीयतमस्सर्वमोहनः कामवर्द्धनः

તે સર્વ અંગોમાં સુંદર, શ્યામવર્ણ અને સર્વ શુભ લક્ષણોથી પરિપૂર્ણ હતો. દર્શનમાં અતિ રમણીય, સૌને મોહીત કરનાર અને હૃદયોમાં પ્રેમભાવ—ભક્તિલાલસા—વધારનાર હતો।

Verse 42

एतादृशे समुत्पन्ने वसंते कुसुमाकरे । ववौ वायुस्सुसुरभिः पादपा अपि पुष्पिताः

આવો કুসુમસમૃદ્ધ વસંત પ્રગટ થયો; સુસુગંધ પવન વહેવા લાગ્યો અને વૃક્ષો પણ સર્વત્ર પુષ્પિત થયા।

Verse 43

पिका विनेदुश्शतशः पंचमं मधुरस्वनाः । प्रफुल्लपद्मा अभवन्सरस्यः स्वच्छपुष्कराः

સૈકડો કોયલોએ પંચમ સ્વરમાં મધુર ગાન શરૂ કર્યું. સરોવરો પ્રસ્ફુટિત કમળોથી શોભિત થયા; જળ નિર્મળ બન્યું અને પુષ્કર-તટ ઝગમગ્યા.

Verse 44

तमुत्पन्नमहं वीक्ष्य तदा तादृशमुत्तमम् । हिरण्यगर्भो मदनमगदं मधुरं वचः

તેને તે ઉત્તમ સ્વરૂપે નવપ્રગટ થયેલો જોઈને હું—હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)—ત્યારે મધુર વચન બોલ્યો, જે મદન-વ્યાકુલતાનું ઔષધ બન્યું.

Verse 45

ब्रह्मोवाच एवं स मन्मथनिभस्सदा सहचरोभवत् । आनुकूल्यं तव कृतः सर्वं देव करिष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે મન્મથ સમાન સુંદર તે તારો સદા સહચર બન્યો. હે દેવ! તને અનુકૂળ બનાવાયેલો તે તારા માટે સર્વ કાર્ય કરશે.

Verse 46

यथाग्नेः पवनो मित्रं सर्वत्रोपकरिष्यति । तथायं भवतो मित्रं सदा त्वामनुयास्यति

જેમ અગ્નિનો મિત્ર પવન સર્વત્ર તેની મદદ કરે છે, તેમ જ આ તારો મિત્ર સદા તને અનુસરીને તારી સેવા કરશે.

Verse 47

वसंतेरंतहेतुत्वाद्वसंताख्यो भवत्वयम् । तवानुगमनं कर्म तथा लोकानुरञ्जनम्

વસંતના આંતરિક આનંદનું કારણ તું હોવાથી, આ એક ‘વસંત’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ. તારો નિયત કર્મ મારું અનુગમન કરવું અને લોકોને આનંદિત કરવું છે.

Verse 48

असौ वसंतशृंगारो वासंतो मलयानिलः । भवेत्तु सुहृदो भावस्सदा त्वद्वशवर्त्तिनः

આ વસંતનું શૃંગાર—મલય પર્વતનો વસંતી પવન—સદા તારા અનુગ્રહાધીન રહી મિત્રભાવ અને શુભતા બની રહે।

Verse 49

विष्वोकाद्यास्तथा हावाश्चतुष्षष्टिकलास्तथा । रत्याः कुर्वंतु सौहृद्यं सुहृदस्ते यथा तव

વિશ્વોકા આદિ દિવ્ય અપ્સરાઓ તથા રતિના હાવભાવ અને ચોસઠ કલાઓ—આ બધું તારા પ્રત્યે સ્નેહભર્યું સૌહાર્દ પોષે; અને તારા હિતેચ્છુ બને, જેમ તેઓ તારા પ્રત્યે સમર્પિત છે।

Verse 50

एभिस्सहचरैः काम वसंत प्रमुखैर्भवान् । मोहयस्व महादेवं रत्या सह महोद्यतः

હે કામ! વસંત વગેરે સહચરો સાથે, રતિ સહિત, મહા ઉત્સાહથી આગળ વધ અને મહાદેવ પર મોહ છાંટ।

Verse 51

अहं तां कामिनीं तात भावयिष्यामि यत्नतः । मनसा सुविचार्यैव या हरं मोहयिष्यति

હે પ્રિય! મનમાં સુવિચાર કરીને હું મહા પ્રયત્નથી તે મોહિની સ્ત્રીને રચી અને શક્તિ આપિશ, જે હર (શિવ) ને પણ મોહમાં નાખશે।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो मया कामः सुरज्येष्ठेन हर्षितः । ननाम चरणौ मेऽपि स पत्नी सहितस्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું—મેં આમ કહ્યે પછી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠના પ્રસાદથી હર્ષિત કામદેવે ત્યારે પત્ની સહિત મારા ચરણોમાં પણ નમસ્કાર કર્યો।

Verse 53

दक्षं प्रणम्य तान् सर्वान्मानसानभिवाद्य च । यत्रात्मा गतवाञ्शंभुस्तत्स्थानं मन्मथो ययौ

દક્ષને પ્રણામ કરીને અને સૌને મનથી અભિવાદન કરી મન્મથ તે જ સ્થાને ગયો, જ્યાં શંભુ આત્મસ્વરૂપમાં લીન થઈ ગયા હતા।