सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body
આ અધ્યાયમાં નારદ અને બ્રહ્માના પ્રશ્નોત્તરરૂપે દક્ષના અપમાન પછી સતીદેવીનું વર્તન વર્ણવાયું છે. સતી મૌનીભૂતા બની અંતર્મુખ થાય છે, આચમનાદિ શુદ્ધિ કરીને યોગાસનમાં સ્થિર થાય છે. ત્યારબાદ પ્રાણ-અપાનનું નિયમન અને સમતુલન, ઉદાનનું જાગરણ તથા નાભિ પ્રદેશથી ઉપર આંતરિક કેન્દ્રોમાં ચેતનાનો આરોહ કરાવી તે શિવસ્મરણમાં એકાગ્ર બને છે. યોગધારણા અને આંતરિક અગ્નિ દ્વારા તે સ્વઇચ્છાએ દેહત્યાગ કરે છે; તેના સંકલ્પથી દેહ ભસ્મીભૂત થાય છે. આ ઘટનાથી દેવો અને અન્ય જીવોમાં આશ્ચર્ય-ભયનો હાહાકાર થાય છે—શંભુની પરમપ્રિયા કેવી રીતે પ્રાણ ત્યજે, કોની પ્રેરણાથી? અધ્યાય આગળના દૈવી પરિણામોનો આધાર બને છે અને યોગની સર્વોચ્ચ સત્તા તથા અધર્મજન્ય અપમાન અને યજ્ઞદર્પની ટીકા પ્રગટ કરે છે।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा । चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्
નારદે કહ્યું—જ્યારે શંકરના પ્રિય સતી મૌન બની ગઈ, ત્યારે ત્યાં શું વૃત્તાંત બન્યો? હે વિધાતા (બ્રહ્મા), તે આદરથી કહો।
Verse 2
ब्रह्मोवाच । मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात । क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પોતાના પતિ શિવને આદરથી સ્મરી દેવી સતી મૌન બની; શાંત બુદ્ધિથી તે સહસા ઉત્તરાભિમુખ ભૂમિ પર બેઠી।
Verse 3
जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्
વિધિપૂર્વક આચમન કરીને, શુદ્ધ બની અને વસ્ત્રથી લજ્જાપૂર્વક આવૃત રહી, સતી એ આંખો મીંચી; પતિરૂપ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરીને તે યોગમાર્ગમાં પ્રવેશી।
Verse 4
कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः
પછી શ્વેતમુખી સતી એ પ્રાણ અને અપાન—આ બે વાયુઓને સમાન સ્થિતિમાં સ્થિર કર્યા; અને નાભિચક્રમાંથી ઉદાનવાયુને પ્રયત્નપૂર્વક ઉપર ઉઠાવ્યો।
Verse 5
हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती । अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा
શંકરની પ્રાણપ્રિયા, નિર્દોષ સતી એ ચિત્તને હૃદયમાં સ્થિર કર્યું; પછી તેને વક્ષસ્થળમાં, ત્યાંથી કંઠમાં, અને અંતે ભ્રૂમધ્યમાં લઈ ગઈ।
Verse 6
एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती । दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः
આ રીતે દક્ષ પર ક્રોધથી પોતાનું દેહ તત્કાળ ત્યાગવા ઇચ્છતી સતી પ્રાણનિયમથી શુદ્ધ થઈ યોગમાર્ગે ધારણામાં પ્રવેશી; તેથી તેના અંગો દગ્ધ થયા.
Verse 7
ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् । अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः
પછી સતી પોતાના સ્વામીના ચરણોનું જ ચિંતન કરતી, બીજું કશું નહીં. યોગમાર્ગમાં સ્થિર બુદ્ધિ થઈને તેણે ત્યાં તેમનું દર્શન કર્યું.
Verse 8
हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना । भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया
તે દેહના કલ્મષ નષ્ટ થયા હતા; તે તે અગ્નિમાં પડી ગયો. હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તેની ઇચ્છાથી તે તરત જ ભસ્મ થયો.
Verse 9
तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा । हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः
તેઓ જોતા જ હતા ત્યારે તે ક્ષણે આકાશમાં અને ધરતી પર અતિ મહાન્ કોલાહલ ઊઠ્યો. “હા! હા!” એવો અદ્ભુત અને વિચિત્ર નાદ દેવતાઓ આદિને ભયભીત કરનાર હતો.
Verse 10
हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि । अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता
“હું શંભુની પરમ પ્રિયા દેવી છું—દેવતાઓની પણ અધિષ્ઠાત્રી દૈવશક્તિ. કયા અતિ દુષ્ટે સતીને ક્રોધિત કરી કે તેણીએ પ્રાણ ત્યાગ્યા?”
Verse 11
अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत । चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः
અહો! દક્ષની આ મહાન અયોગ્યતા અને આત્મવિવેકનો અભાવ જુઓ. જેના પરથી સ્થાવર-જંગમ સર્વ પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ—પ્રજાપતિનો પુત્ર હોવા છતાં તે એવો મોહગ્રસ્ત થયો.
Verse 12
अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी । वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा
અહો! તે દિવસે મનસ્વિની દેવી સતીનું મન દ્વિધા થયું. વૃષધ્વજ (શિવ)ને સદા પ્રિય એવી તે સજ્જનોમાં હંમેશાં માન અને પૂજાને યોગ્ય હતી.
Verse 13
सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे
આ પ્રજાપતિ દક્ષ—અસહ્ય હૃદયવાળો અને બ્રહ્મા પ્રત્યે દ્વેષ ધરાવનાર—નિશ્ચયે આ સમગ્ર જગતમાં મહાન અપકીર્તિ પ્રાપ્ત કરશે.
Verse 14
यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् । महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः
તમે તમારા જ અંગથી જન્મેલી, શિવભક્તિમાં તત્પર પુત્રીને ત્યજી દીધી; તેથી શંભુદ્વેષી મહાનરકની ઘોર યાતનાઓ ભોગવશે—તેનું મરણ માત્ર પોતાના અપરાધથી જ થશે।
Verse 15
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् । द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः
સતીએ જનસમક્ષ આમ કહ્યું; તે અદ્ભુત આત્મત્યાગ જોઈને શિવના પારષદો ક્રોધથી તરત જ શસ્ત્ર હાથમાં લઈને ઊભા થયા।
Verse 16
द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा । शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः
દ્વારે ઊભેલા બધા ગણો ક્રોધરસથી ઉકળીને ભભૂકી ઊઠ્યા. તેઓ પોતાના સ્વામી પ્રભુ શંકરના અતિમહાબલવાન સેવકો હતા, તેથી અત્યંત રોષે ભરાયા.
Verse 17
हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः । उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः
શંકરના ગણોના તે વીર અધિપતિઓ વારંવાર ઊંચે સ્વરે ‘હા હા’ કરીને હાહાકાર કરવા લાગ્યા અને ફરી ફરી બોલ્યા—“ધિક્ ધિક્! નહિ, આ ન થવું જોઈએ!”
Verse 18
हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् । सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः
તે મહાન ‘હા હા’ હાહાકારથી સર્વ દિશાઓ વ્યાપ્ત થઈ ગઈ. બધા દેવતાઓ ભયગ્રસ્ત થયા અને ત્યાં હાજર મુનિઓ તથા અન્ય લોકો પણ કંપતા ઊભા રહ્યા.
Verse 19
गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः । कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्
બધા ગણોએ પરસ્પર મંત્રણા કરીને ક્રોધિત થઈ શસ્ત્રો ઉંચા કર્યા. યુદ્ધવાદ્યોના નાદ અને શસ્ત્રોની ઝળહળથી તેમણે દિગંત વ્યાપ્ત કરી, જાણે પ્રલયનું દૃશ્ય રચ્યું હોય.
Verse 20
शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः
હે દેવર્ષિ, ત્યાં શોકથી વ્યાકુળ થઈને કેટલાકે પોતાના અંગો પર શસ્ત્રોથી પ્રહાર કર્યા; અને અત્યંત તીક્ષ્ણ, પ્રાણઘાતક શસ્ત્રોથી તેઓએ પોતાના મસ્તક અને મુખને પણ ઘાયલ કર્યા.
Verse 21
इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा । गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्
આ રીતે તે સમયે દાક્ષાયણી (સતી) સાથે તેઓ પણ વિનાશને પામ્યા. ત્યારે શિવના ગણોમાંથી પણ બે અયુત નષ્ટ થયા; તે ઘટના અદ્ભુત (ભયાનક) લાગી.
Verse 22
गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः । दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः
મહાત્મા શંકરના જે ગણો વિનાશ પછી અવશેષ રહ્યા, તેઓ હથિયારો ઊંચા કરીને આનંદથી ઊભા રહ્યા, ક્રોધિત દક્ષને મારવા તત્પર।
Verse 23
तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने
હે મુને! તેમના ધસી આવતાં વેગને સાંભળી ભગવાન ભૃગુએ યજ્ઞઘાતકોને ઘાત કરનાર યજુષ્-મંત્રથી દક્ષિણાગ્નિમાં આહુતિ અર્પી.
Verse 24
हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः । ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः
ભૃગુના આહ્વાન ચાલુ રહેતાં મહાસુરો પ્રગટ થયા—ઋભવ નામના પ્રબળ વીરો, ત્યાં હજારોની સંખ્યામાં।
Verse 25
तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर । अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्
હે મુનીશ્વર, ત્યાં પ્રમથોએ જ્વલંત અગ્નિશસ્ત્રોને હથિયાર બનાવી અત્યંત વિકટ યુદ્ધ કર્યું; તેનું વર્ણન સાંભળતાં જ રોમાંચ થાય।
Verse 26
ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः । अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा
તે મહાવીર ઋભુઓ દ્વારા સર્વ દિશાઓથી આઘાત પામીને પ્રમથગણો પૂર્વની સહજતા ગુમાવી, વિરોધીઓના બ્રહ્મસમાન પ્રજ્વલિત તેજથી દગ્ધ સમા થઈ કષ્ટમાં પડ્યા।
Verse 27
एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् । शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्
આ રીતે તે શિવગણો ઝડપથી હણાઈ ગયા અને વિખેરાઈ ગયા. શિવની ઇચ્છાથી, તેમની મહાશક્તિ દ્વારા, તે ઘટના અતિ અદ્ભુત લાગી।
Verse 28
तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः । विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्
તે જોઈને ઋષિઓ અને દેવો—ઇન્દ્ર આદિ—મરુદગણો સહિત, વિશ્વેદેવો અને લોકપાલો પણ તે સમયે મૌન થઈ ગયા।
Verse 29
केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः । उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः
ત્યાં કેટલાકે સર્વ તરફથી પ્રભુ વિષ્ણુને પ્રાર્થના કરવી શરૂ કરી. તેઓ વ્યાકુળ થઈ વારંવાર બ્રાહ્મણોના અભાવ વિષે પરસ્પર વિચાર-વિમર્શ કરતા રહ્યા।
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં, સત્યોપાખ્યાન અંતર્ગત ‘સતીના દેહત્યાગ પછી ઉપજેલા ઉપદ્રવનું વર્ણન’ નામનો ત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 31
एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने
હે મુને, ત્યારે તે યજ્ઞમાં વિઘ્ન ઊભું થયું અને તે અસ્તવ્યસ્ત બન્યો; શંકરદ્રોહી, દુષ્ટમતિ ‘બ્રહ્મબંધુ’ દક્ષના કારણે જ આ અવરોધ થયો.
Frequently Asked Questions
Satī’s yogic withdrawal from the body (dehatyāga), culminating in the body being consumed and reduced to ash, followed by a widespread cosmic outcry among devas and other beings.
They present Satī’s death not as ordinary demise but as deliberate yogic mastery: regulated vital currents and focused dhāraṇā enable a sovereign exit from embodiment, reinforcing yoga as a mode of spiritual authority.
The chapter highlights Satī as Śiva’s prāṇavallabhā (life-beloved) and emphasizes the supremacy of Śiva-bhakti; it also foregrounds the moral gravity of insulting Śiva, shown by the devas’ fear and astonishment.