कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા અને ઋષિઓના અધિકૃત વચનો દ્વારા કામદેવનું સ્વરૂપ, ઉત્પત્તિ અને જગતમાં તેનું સ્થાન કારણસહિત વર્ણવાય છે. માત્ર અવલોકનથી મરીચિ વગેરે સર્જક ઋષિઓ નવી ઉત્પન્ન થયેલી કામ-તત્ત્વસંબંધિત સત્તાને નામ અને કાર્ય આપે છે—મન્મથ, કામ, મદન અને કંદર્પ; આ નામો સમાનાર્થી નથી, પરંતુ ઇચ્છાના જુદા જુદા કાર્યરૂપો દર્શાવે છે. તેને સર્વ સ્થાનોમાં વ્યાપક ગણાવી દક્ષના વંશ સાથે જોડે છે અને કહે છે કે દક્ષ તેને પત્ની આપશે. તે પત્ની ‘સંધ્યા’ નામની સુંદર કન્યા છે, જે બ્રહ્માના મનમાંથી ઉત્પન્ન (મનોભવા) કહેવાય છે. શીર્ષક સૂચવે છે કે આગળ ચાલીને શાપથી નિયંત્રણ અને અનુગ્રહથી સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થામાં તેનો સમાવેશ થાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । ततस्ते मुनयः सर्वे तदाभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखास्सुताः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી તે અભિપ્રાય જાણનારા બધા મુનિઓએ, મરીચિ વગેરે આદ્ય ઋષિઓના પુત્રોએ, તે મુજબ યોગ્ય નામ નક્કી કર્યું.
Verse 2
मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तांतमन्यतः । दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः
માત્ર તેનું મુખ નિહાળી તેઓએ અન્ય સ્ત્રોતોથી પણ સાચો વર્તાંત જાણી લીધો. તેથી દક્ષ આદિ સ્રષ્ટાઓએ તેને માન્ય સ્થાન અને પત્ની પણ અર્પી.
Verse 3
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामशापानुग्रहो नाम तृतीयोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘કામશાપાનુગ્રહ’ નામનો તૃતીય અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 4
ऋषय ऊचुः । यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोस्माकं यथा विधेः । तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि
ઋષિઓએ કહ્યું—વિધાતા બ્રહ્માના વિધાન મુજબ અમારા મથનમાંથી તું ઉત્પન્ન થયો છે; તેથી તું લોકમાં ‘મન્મથ’ નામે પ્રસિદ્ધ થશી.
Verse 5
जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव
સર્વ લોકોમાં તું જ કામસ્વરૂપ છે; તારા સમો કોઈ નથી. તેથી હે મનોભવ, ‘કામ’ નામથી પણ તું પ્રસિદ્ધ થા.
Verse 6
मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः । तस्मात्कंदर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि
મદનમાંથી જન્મેલ હોવાથી તું ‘મદન’ તરીકે ઓળખાશે; અને દર્પમાંથી ઉદ્ભવેલ હોવાથી તું સદા દર્પયુક્ત રહેશે. તેથી લોકમાં ‘કંદર્પ’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થશો.
Verse 7
त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति । ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः
સર્વ દેવોમાં કોઈનું પણ વીર્ય તારા સમાન નહીં થાય. તેથી સર્વ સ્થાન અને ધામ તારા દ્વારા વ્યાપ્ત થશે; તું સર્વવ્યાપી બનશે.
Verse 8
दक्षोयं भवते पत्नी स्वयं दास्यति कामिनीम् । आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः
હે પુરુષોત્તમ, આ દક્ષ સ્વયં તને પોતાની પ્રિય કન્યાને પત્નીરૂપે આપશે. કારણ કે તે આદ્ય પ્રજાપતિ છે અને પોતાની ઇચ્છા મુજબ વર્તે છે.
Verse 9
एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा । संध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति
આ કન્યા મનોહર રૂપવાળી છે, બ્રહ્માના મનમાંથી જન્મેલી. ‘સંધ્યા’ નામથી તે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થશે.
Verse 10
ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वरांगना । अतस्संध्येति विख्याता क्रांताभा तुल्यमल्लिका
બ્રહ્મા ધ્યાનમાં હતા ત્યારે તે ઉત્તમ કન્યા યોગ્ય રીતે જન્મી હોવાથી તે ‘સંધ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ થઈ. તેની કાંતિ મોહક હતી અને તે મલ્લિકા (ચમેલી) ફૂલ જેવી સુંદર હતી.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । कौसुमानि तथास्त्राणि पंचादाय मनोभवः । प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिंतयामास निश्चयम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—મનોભવ (કામદેવ) પોતાના પાંચ કুসુમાસ્ત્ર લઈને, ગુપ્ત રૂપ ધારણ કરીને, ત્યાં જ રહી પોતાના નિશ્ચય પર વિચાર કરવા લાગ્યો.
Verse 12
हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा । मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि
હર્ષણ, ‘રોચન’ નામનું કર્મ, મોહન, શોષણ અને મારણ—આ રીતે કહેવામાં આવ્યા છે; આ કર્મો મુનિને પણ મોહમાં નાખે એવા કહેવાય છે.
Verse 13
ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् । तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधे
હે બ્રહ્મા! તમે મારા માટે જે સનાતન કર્તવ્ય નિર્ધારિત કર્યું છે, તે હું અહિં જ આ મુનિઓની સન્નિધિમાં વિધિપૂર્વક કરીશ।
Verse 14
तिष्ठंति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः । एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यंत्यद्य निश्चयम्
અહીં મુનિઓ હાજર છે અને સ્વયં પ્રજાપતિ પણ છે; નિશ્ચયે આજે એ બધા મારા સાક્ષી બનશે।
Verse 15
संध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः । इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम्
જોકે બ્રહ્માએ સંધ્યા ઉપાસનાનો આદેશ આપ્યો છે, જો તેઓ હવે પોતાની આજ્ઞા મોકલે, તો હું પહેલા અહીં કરવામાં આવેલા અનુષ્ઠાનની પરીક્ષા કરીશ; અને તેના પ્રયોગમાં દખલ કરીને, હું તેમને મોહમાં નાખી દઈશ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इति संचित्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः । पुष्पजं पुष्पजातस्य योजयामास मार्गणैः
બ્રહ્માએ કહ્યું: આ રીતે મનમાં વિચારીને અને દૃઢ નિશ્ચય કરીને, મનોભવ (કામદેવ) એ પુષ્પોના ધનુષ પર પુષ્પોના બાણો ચઢાવ્યા અને તેમને પ્રયોગ માટે તૈયાર કર્યા।
Verse 17
आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः । चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा
ત્યારે શ્રેષ્ઠ ધનુર્ધર કામદેવે આલીઢ મુદ્રા ધારણ કરી અને ખૂબ જ પ્રયત્નથી ધનુષ ખેંચીને તેને ગોળાકાર બનાવી દીધું।
Verse 18
संहिते तेन कोदंडे मारुताश्च सुगंधयः । ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે સુયોજિત કોદંડમાં સુગંધિત પવન વહેવા લાગ્યા, જે સમ્યક્ આનંદ આપનાર હતા—શિવકાર્યના પવિત્ર પ્રકટનનું શુભ લક્ષણ હતું।
Verse 19
ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् । पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः
પછી તે મોહન કામદેવે તીક્ષ્ણ પુષ્પશરો વડે ધાત્ર વગેરે સર્વ દેવોને તથા સર્વ માનસજ (મનોજ) સત્તાઓને પણ અલગ અલગ મોહીત કર્યા।
Verse 20
ततस्ते मुनयस्सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने । सहितो मनसा कंचिद्विकारं प्रापुरादितः
ત્યારે તે બધા મુનિઓ મોહિત થઈ ગયા—અને હે મુનિ, હું પણ. તેમની સાથે મારું મન પણ આરંભથી જ એક પ્રકારના વિકારમાં પડ્યું.
Verse 21
संध्यां सर्वे निरीक्षंतस्सविकारं मुहुर्मुहुः । आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी
તેઓ બધા વારંવાર સંધ્યાને વિકૃત ચિત્તથી નિહાળતા રહ્યા; કારણ કે તે મદનને પ્રજ્વલિત કરનારી સ્ત્રી હતી, તેથી તેમામાં કામ અત્યંત વધ્યો.
Verse 22
ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनःपुनः । यथेन्द्रियविकारं त प्रापुस्तानकरोत्तथा
પછી મદને સૌને વારંવાર મોહિત કરીને, તેઓ જે ઇન્દ્રિય-વિકારો અનુભવતા હતા, એ જ સ્થિતિમાં તેમને પાડી દીધા.
Verse 23
उदीरितेंद्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् । तदैव चोनपंचाशद्भावा जाताश्शरीरतः
ઇન્દ્રિયો ઉદ્દીપ્ત થતાં ધાતા (સૃષ્ટિકર્તા) જ્યારે તેણીને જોયા, ત્યારે બોલ્યો—“હું તેણીને નિહાળું છું.” તે જ ક્ષણે તેના પોતાના શરીરમાંથી ઓગણપચાસ ભાવ-તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 24
सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कंदर्पशरपातनात् । चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान्कटाक्षावरणादिकान्
અને તેણી પણ, તેઓ દ્વારા નિહાળાતી, કંદર્પ (કામદેવ) ના બાણોથી વિધ્ધ થઈ, વારંવાર પ્રેમના કોમળ ભાવ દર્શાવતી રહી—કટાક્ષ કરવો, પછી લજ્જાથી તેને ઢાંકવો વગેરે.
Verse 25
निसर्गसुंदरी संध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् । कुर्वंत्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः
સ્વભાવથી સુંદર એવી તે સંધ્યા, મનમાંથી ઉદ્ભવેલા તે ભાવોને પ્રગટ કરતી, પોતાના દેહની તેજતરંગોથી સુવર્ણ દીપક સમી અતિશય તેજસ્વી બની।
Verse 26
अथ भावयुतां संध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः । धर्माभिपूरित तनुरभिलाषमहं मुने
પછી ભાવયુક્ત એવી સંધ્યાને જોઈ પ્રજાપતિ (બ્રહ્મા) આંતરિક રીતે તેની તરફ આકર્ષાયા। હે મુને, ધર્મથી પરિપૂર્ણ દેહ હોવા છતાં તેમના અંતરમાં ઇચ્છા જાગી ઊઠી।
Verse 27
ततस्ते मुनयस्सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि । दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वेकारिकेन्द्रियम्
ત્યારે તે બધા મુનિઓ—મરીચિ, અત્રિ વગેરે—અને દક્ષાદિ પણ, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, વૈકારિક ઇન્દ્રિયો (સૂક્ષ્મ પરિશુદ્ધ ઇન્દ્રિયશક્તિઓ) પ્રાપ્ત કર્યા।
Verse 28
दृष्ट्वा तथाविधा दक्षमरीचिप्रमुखाश्च माम् । संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा
મને તે સ્થિતિમાં જોઈ, દક્ષ અને મરીચિ-પ્રમુખ મુનિઓ પોતાની સંધ્યાવંદના તથા નિયત કર્મોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રવૃત્ત થયા; તે સમયે મદન (કામદેવ) પણ પોતાના નિયુક્ત કાર્યમાં લાગી ગયો।
Verse 29
यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् । कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा
“બ્રહ્માએ મને જે કાર્ય નિર્દેશ્યું છે, તે હું પણ કરી શકું છું”—એ રીતે તે સમયે સ્વયંભૂ બ્રહ્મા નિઃસંદેહ દૃઢ નિશ્ચયે પહોંચ્યા।
Verse 30
इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातॄणां च पितुस्तथा । धर्मस्सस्मार शंभुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम्
આ રીતે ભાઈઓ તથા પિતાની પણ પાપમય ગતિ જોઈ ધર્મે ત્યારે ધર્મરક્ષક પ્રભુ શંભુ મહેશ્વરને સ્મરીને તેમની શરણ લીધી।
Verse 31
संस्मरन्मनसा धर्मं शंकरं धर्मपालकम् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः
મનમાં ધર્મસ્વરૂપ અને ધર્મપાલક શંકરને સ્મરી અજસમ્ભવ (બ્રહ્મા) દીન અને વ્યાકુળ બની અનેક પ્રકારના વિનયવચનો વડે તેમની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 32
धर्म उवाच । देवदेव महादेव धर्मपाल नमोस्तु ते । सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि
ધર્મ બોલ્યો—હે દેવદેવ મહાદેવ, હે ધર્મપાલ, તમને નમસ્કાર. હે શંભો, સર્જન-સ્થિતિ-વિનાશના કર્તા ખરેખર તમે જ છો।
Verse 33
सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् । रजस्सत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो
સર્જનમાં તમે બ્રહ્મા, સ્થિતિમાં વિષ્ણુ અને પ્રલયમાં હરરૂપ ધારણ કરો છો; રજસ્-સત્ત્વ-તમસ્ એવા ત્રિગુણોથી કાર્ય કરતાં હોવા છતાં, હે પ્રભુ, તમે ખરેખર નિર્ગુણ જ છો।
Verse 34
निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः । निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः
તમે સాక్షાત્ શિવ છો—ત્રિગુણાતીત, તુર્ય અવસ્થામાં સ્થિત અને પ્રકૃતિથી પર. તમે નિર્ગુણ, નિર્વિકાર છો; છતાં અનેક દિવ્ય લીલાઓમાં પરમ નિપુણ છો।
Verse 35
रक्षरक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः । मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः
હે મહાદેવ! રક્ષા કરો, રક્ષા કરો—આ દુસ્તર પાપોથી મને બચાવો. અહીં મારા પિતા અને મારા આ ભાઈઓ પણ પાપબુદ્ધિવાળા છે।
Verse 36
ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः । तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે સ્તુતિ પામેલા ધર્મનિષ્ઠ પરમ પ્રભુ મહેશાન, ધર્મનું રક્ષણ કરવા સ્વયંભૂ બની ત્યાં ખરેખર ઝડપથી આવ્યા।
Verse 37
जातो वियद्गतश्शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् । मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च
પ્રગટ થઈ આકાશમાર્ગે ગયેલા શંભુએ, વિધિ (બ્રહ્મા) ને તેવી સ્થિતિમાં જોઈ, મનમાં જ મારા પર તથા દક્ષ વગેરે પર પણ હસીને, સ્વયં મૃદુ સ્મિત કર્યું।
Verse 38
स साधुवादं तान् सर्वान्विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ સૌના સાધુવાદને વારંવાર સાંભળી હસ્યા અને લજ્જિત થયેલા સમા થઈ આ વચન બોલ્યા।
Verse 39
शिव उवाच । अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावस्समुद्गतः । दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम्
શિવ બોલ્યા—અહો બ્રહ્મન! તારા અંદર આ કામભાવ કેમ ઉદ્ભવ્યો? પોતાની જ પુત્રીને જોઈને પણ એવો વિચાર વેદાનુસારીઓ માટે સર્વથા યોગ્ય નથી।
Verse 40
यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता । एतः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता
જેમ માતા, બહેન, ભાઈની પત્ની અને પુત્રી—તેમ જ તેમને માનવા જોઈએ; વિદ્વાન પુરુષે કદી પણ તેમની તરફ કुदૃષ્ટિ ન કરવી।
Verse 41
एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः । कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे
વેદમાર્ગનો આ દૃઢ નિશ્ચય તો તારા જ મુખ પર સ્થિત છે. તો હે વિધાતા બ્રહ્મા, માત્ર કામના કારણે તે તને કેમ વિસ્મૃત થયો?
Verse 42
धैर्ये जागरितं ब्रह्मन्मनस्ते चतुरानन । कथं क्षुद्रेण कामेन रंतुं विगटितं विधे
હે બ્રહ્મન, હે ચતુરાનન! ધૈર્યમાં જાગૃત તારો મન સ્થિર છે. તો હે વિધાતા, ક્ષુદ્ર કામથી રમણ કરવા તે કેમ ઢીલું પડ્યું?
Verse 43
एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः । कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः
અતએવ જે એકાંતયોગી છે અને સદા અંતઃસ્થિત આદિત્ય—ચૈતન્યસૂર્ય—નું દર્શન કરે છે, તેમનું મન સ્ત્રીઓ પાછળ કેવી રીતે દોડે? તો પછી દક્ષ, મરીચિ વગેરે ઋષિઓ સ્ત્રીઓ વિષે કેવી રીતે લોલુપ થઈ શકે?
Verse 44
कथं कामोपि मंदात्मा प्राबल्यात्सोधुनैव हि । विकृतान्बाणैः कृतवानकालज्ञोल्पचेतनः
કામદેવ મન્દબુદ્ધિ હોવા છતાં બળ અને દર્પથી પ્રેરાઈ તેણે હમણાં જ વિકૃત બાણ ચલાવ્યા; અకాలજ્ઞ અને અલ્પચેતન થઈ તે આવું કેવી રીતે કરી બેઠો?
Verse 45
धिक्तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कांता मनोहरत् । धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम्
જે પુરુષની મનોહર પત્ની પોતાના મોહક આકર્ષણથી તેના મનને ધૈર્યમાંથી ખેંચી ચંચળ લાલસાઓમાં ડૂબાડી દે છે, તેના સર્વ શ્રુતજ્ઞાનને ધિક્કાર છે।
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोहं शिवस्य च । व्रीडया द्विगुणीभूतस्स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચનો સાંભળી, લોકસમક્ષ અને શિવસમક્ષ, હું લજ્જાથી દ્વિગુણ થયો; અને ક્ષણમાં જ મારું શરીર પરસેવાથી ભીંજાઈ ગયું।
Verse 47
ततो निगृह्यैंद्रियकं विकारं चात्यजं मुने । जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम्
પછી, હે મુને, ઇન્દ્રિયજન્ય વિકૃતિને દમન કરીને તેણે તે આવેગ ત્યજી દીધો; અને પકડવા ઇચ્છતો હોવા છતાં, તેના ભયથી, ઇચ્છાનુસાર રૂપ ધારણ કરનારી તે સંધ્યાને તેણે છોડીને દીધી।
Verse 48
मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम धर्मांभो । अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः
હે દ્વિજોત્તમ, મારા શરીરમાંથી પડેલા પરસેવાના ટીપાં—તે ધર્મમય પવિત્ર જળ—અગ્નિષ્વાત્ત નામના પિતૃગણ બની ગયા; આ રીતે પિતૃગણો ઉત્પન્ન થયા।
Verse 49
भिन्नांजननिभास्सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः । नितांतयतयः पुण्यास्संसारविमुखाः परे
તેઓ સર્વે ભિન્ન અંજન સમા શ્યામવર્ણ, પૂર્ણ વિકસિત કમળ સમા નેત્રવાળા હતા. તેઓ અત્યંત નિયમનિષ્ઠ યતિ, પવિત્ર અને પુણ્યવાન—સંસારથી પરમ વિમુખ, શિવમાર્ગે મોક્ષપરાયણ હતા.
Verse 50
सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिता । षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने
હજારોમાં ચોસઠ ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ પિતૃ તરીકે પ્રકીર્તિત છે; અને હે મુને, તેમ જ છ્યાસી હજાર ‘બર્હિષદ’ પિતૃ પણ કહેવાયા છે.
Verse 51
घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः । समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वरांगना
ત્યારે દક્ષના શરીરથી નીકળેલું ઘર્મજળ ભૂમિ પર પડ્યું; તે બિંદુમાંથી સર્વ ગુણોથી સંપન્ન એવી એક શ્રેષ્ઠ કન્યા જન્મી.
Verse 52
तन्वंगी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता । मृद्वंगी चारुदशना नवकांचनसुप्रभा
તે તન્વંગી અને સમમધ્યા હતી, દેહની સૂક્ષ્મ રોમાવલી માટે પ્રસિદ્ધ હતી. મૃદુ અંગવાળી, સુંદર દાંતવાળી, અને નવકાંચન સમી તેજસ્વી હતી.
Verse 53
सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा । नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी
તે સર્વ અંગોમાં રમણીય હતી; તેનું કમળમુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન તેજસ્વી હતું. ‘રતિ’ નામે તે પ્રસિદ્ધ હતી અને તેનું સૌંદર્ય મુનિઓને પણ મોહી લેતું હતું.
Verse 54
मरीचिप्रमुखा षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः । ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्यांगिरसौ तथा
મરીચિ-પ્રમુખ છ મુનિઓએ ઇન્દ્રિયક્રિયાઓને વશમાં કરી હતી; પુલસ્ત્ય અને અંગિરસે પણ તેમ જ—માત્ર ક્રતુ અને વસિષ્ઠને છોડીને.
Verse 55
क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च । तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम
ક્રત્વા વગેરે ચારનાં બીજ ભૂમિ પર પડી ગયું. તેમાંથી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, પિતૃગણોના અન્ય સમૂહો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 56
सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः । हविष्मंतस्तु तास्सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः
તેઓ ‘સોમપા’ અને ‘આજ્યપા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; તેમજ પોતાના શુભ કાળમાં નિયત એવા અન્ય પણ છે. હવિષ્યથી સમૃદ્ધ તેઓ સર્વે ‘કવ્યવાહ’—પિતૃઅર્પણ વહન કરનાર—રૂપે કીર્તિત છે.
Verse 57
क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा । आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मंतोंगिरस्सुताः
ક્રતુમાંથી ‘સોમપા’ નામના પુત્રો જન્મ્યા; વસિષ્ઠમાંથી તેમ જ ‘કાલિન’ જન્મ્યા. પુલસ્ત્યમાંથી ‘આજ્યપા’ કહેવાતા, અને અંગિરસમાંથી ‘હવિષ્મંત’ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 58
जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ । लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाह स समंततः
હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! અગ્નિષ્વાત્ત આદિ પિતૃવર્ગો ઉત્પન્ન થયા પછી ‘કવ્યવાહ’—આહુતિ વહન કરનાર—લોકોના પિતૃસમૂહોમાં સર્વત્ર સ્થાપિત થયો.
Verse 59
संध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताऽभवत् । निर्दोषा शंभुसंदृष्टा धर्मकर्मपरायणा
પિતૃઓમાંથી જન્મ લઈને તે ‘સંધ્યા’ બની અને એ જ ઉદ્દેશમાં જોડાઈ રહી. તે નિર્દોષ હતી; શંભુ (શિવ)એ તેને દર્શન આપ્યું, અને તે ધર્મ તથા કર્તવ્યકર્મમાં સંપૂર્ણ પરાયણા રહી.
Verse 60
एतस्मिन्नंतरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् । धर्मं संरक्ष्य विधिवदंतर्धानं गतो द्रुतम्
આ દરમિયાન ભગવાન શંભુએ સર્વ દ્વિજ ઋષિઓને અનુગ્રહ કરી, વિધિ મુજબ ધર્મનું રક્ષણ કરીને, ઝડપથી અંતર્ધાન થઈ અદૃશ્ય થયા।
Verse 61
अथ शंकरवाक्येन लज्जितोहं पितामहः । कंदर्प्पायाकोपिंत हि भ्रुकुटीकुटिलाननः
પછી શંકરના વચનોથી લજ્જિત થઈ હું પિતામહ (બ્રહ્મા) કંદર્પ પર ક્રોધિત થયો; ભ્રૂકુટી ચડતાં મારું મુખ વાંકું બન્યું।
Verse 62
दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोपि मन्मथः । स्वबाणान्संजहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने
(શિવનું) મુખ જોઈ અને તેમનો આંતરિક અભિપ્રાય જાણી, મન્મથે પણ—હે મુનિ—પશુપતિથી ભયભીત થઈ પોતાના બાણ તરત જ પાછા ખેંચી લીધા।
Verse 63
ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने । अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः
ત્યારે હે મુનિ, હું પદ્મયોનિ બ્રહ્મા ક્રોધથી ભરાઈ અતિબલવાન બની, સર્વને દહન કરવા ઇચ્છતા અગ્નિની જેમ પ્રજ્વલિત થયો।
Verse 64
भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः । भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्मं सुदुष्करम्
દર્પથી મોહિત કંદર્પ મહાદેવ વિરુદ્ધ અતિ દુષ્કર કર્મ કરશે; પરંતુ તમારા નેત્રાગ્નિથી દગ્ધ થઈ તે ભસ્મીભૂત થશે।
Verse 65
इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम । समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम्
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, આ રીતે હું વેધા (બ્રહ્મા) પિતૃસમૂહો અને યતાત્મા મુનિઓની પ્રત્યક્ષ હાજરીમાં આ અક્ષય વર આપું છું.
Verse 66
इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः । प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्
અતિ દારુણ શાપ સાંભળીને રતિપતિ કામ ભયભીત થયો. તત્ક્ષણે તેણે બાણ છોડ્યું અને પછી તે પ્રત્યક્ષ રૂપે પ્રગટ થયો.
Verse 67
ब्रह्माणं मामुवाचेदं स दक्षादिसुतं मुने । शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः
હે મુને, દક્ષનો તે પુત્ર—જેની બુદ્ધિ ગર્વથી ફૂલી હતી—પિતૃસમૂહો અને સંધ્યા સાંભળતા હતા ત્યારે, બ્રહ્માના સમક્ષ જ મને આ શબ્દો બોલ્યો.
Verse 68
काम उवाच । किमर्थं भवता ब्रह्मञ् शप्तोहमिति दारुणम् । अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः
કામે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્! તમે મને એટલો દારુણ શાપ શા માટે આપ્યો? હે લોકેશ્વર! હું નિર્દોષ છું; હું ન્યાય-ધર્મમાર્ગનો અનુસરી છું।
Verse 69
त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद्ब्रह्मन् कृतं मया । तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया
હે બ્રહ્મન્! તમે કહ્યું છે કે તે કર્મ મેં કર્યું. છતાં તેના માટે પણ હું શાપને યોગ્ય નથી, કારણ કે તેના સિવાય મેં બીજું કશું કર્યું નથી।
Verse 70
अहं विष्णुस्तथा शंभुः सर्वे त्वच्छ रगोचराः । इति यद्भवता प्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्
હું (બ્રહ્મા), વિષ્ણુ તથા શંભુ (શિવ)—અમે સર્વે તારા નિર્મળ, નિર્દોષ તેજના વિસ્તારની અંદર જ વિહરીએ છીએ. તું જે કહ્યું છે, તે મેં પણ પ્રત્યક્ષ પરખીને સત્ય ઠેરવ્યું છે.
Verse 71
नापराधो ममाप्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि । दारुणः समयश्चैव शापो देव जगत्पते
હે બ્રહ્મન, અહીં મારો કોઈ અપરાધ નથી; હું ખરેખર નિર્દોષ છું. છતાં સમય અતિ દારુણ છે, અને હે દેવ, જગત્પતે—શાપ પણ નિશ્ચયે ફળીભૂત થયો છે.
Verse 72
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माहं जगतां पतिः । प्रत्यवोचं यतात्मानं मदनं दमयन्मुहुः
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચન સાંભળી હું, બ્રહ્મા, જગતોનો અધિપતિ, તે આત્મસંયમીને ઉત્તર આપ્યો; અને મનમાં મદન (કામદેવ)ને વારંવાર દમન કરતો રહ્યો.
Verse 73
ब्रह्मोवाच । आत्मजा मम संध्येयं यस्मादेतत्स कामतः । लक्ष्यीकृतोहं भवता ततश्शापो मया कृतः
બ્રહ્માએ કહ્યું—કારણ કે તું કામવશ સંધ્યાકાળે મારી જ પુત્રીનું ધ્યાન કરતો હતો અને એ કારણે મારી ઉપર નજર સ્થિર કરી; તેથી મેં આ શાપ ઉચ્ચાર્યો.
Verse 74
अधुना शांतरोषोहं त्वां वदामि मनोभव । शृणुष्व गतसंदेहस्सुखी भव भयं त्यज
હવે મારો ક્રોધ શાંત થયો છે. હે મનોભવ (કામદેવ), હું તને કહું છું—સંદેહ છોડીને સાંભળ. સુખી થા; ભય ત્યજી દે.
Verse 75
त्वं भस्म भूत्वा मदन भर्गलोचनवह्निना । तथैवाशु समं पश्चाच्छरीरं प्रापयिष्यसि
હે મદન! ભર્ગ (શિવ)ના નેત્રાગ્નિથી તું ભસ્મ થયો છતાં, પછી યથાકાળ તું શીઘ્રે ફરી શરીર પ્રાપ્ત કરીશ।
Verse 76
यदा करिष्यति हरोंजसा दारपरिग्रहम् । तदा स एव भवतश्शरीरं प्रापयिष्यति
જ્યારે હર (શિવ) પોતાની ઇચ્છાથી પત્ની સ્વીકારી વિવાહ કરશે, ત્યારે એ જ તને શરીર પ્રાપ્ત કરાવશે।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वाथ मदनमहं लोकपितामहः । अंतर्गतो मुनीन्द्राणां मानसानां प्रपश्यताम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે મદનને કહીને, હું લોકપિતામહ, મુનિશ્રેષ્ઠોની માનસદૃષ્ટિ સામે જ અંતર્ધાન થયો।
Verse 78
इत्येवं मे वचश्श्रुत्वा मदनस्तेपि मानसाः । संबभूवुस्सुतास्सर्वे सुखिनोऽरं गृहं गताः
મારા આ વચનો સાંભળી મદન અને તે માનસપુત્રો બધા આનંદિત થયા; અને સર્વે સંતોષથી પોતાના-પોતાના ધામે ગયા।
Frequently Asked Questions
The chapter formalizes Kāma’s identity through multiple canonical names and assigns his cosmic station, including the statement that Dakṣa will provide him a wife—Sandhyā—thereby integrating desire into the created order.
Each name encodes a functional aspect of desire (agitation of mind, universal desirability, intoxicating fascination, pride-linked erotic force), turning myth into a taxonomy of kāma’s operations across worlds.
Kāma is portrayed as all-pervading in reach, legitimized by Brahmā/ṛṣis, and relationally anchored through Dakṣa and the mind-born maiden Sandhyā, indicating desire’s sanctioned role within progenitive cosmology.