शिवानुकम्पा, ब्रह्मणो निर्भयत्वं च (Śiva’s Compassion and Brahmā’s Fearlessness)
આ અધ્યાયમાં શંકર બ્રહ્માને હાનિ ન પહોંચાડીને વિરામ લે ત્યારબાદ દેવસમાજમાં ફરી વિશ્વાસ અને ધૈર્ય સ્થાપિત થવાનું વર્ણન છે. નારદના પ્રેરણાથી બ્રહ્મા સતી–શિવનો પાવન, સર્વપાપવિનાશક પ્રસંગ કહે છે. સભામાં દેવો અને પારષદો કરજોડીને શંકરની સ્તુતિ કરે છે અને જયઘોષ કરે છે; બ્રહ્મા પણ વિવિધ મંગલ સ્તોત્રો અર્પે છે. પ્રસન્ન બહુલિલાકર શિવ સૌની સામે બ્રહ્માને નિર્ભય થવાની આજ્ઞા આપે છે અને પોતાનું મસ્તક સ્પર્શ કરવા કહે છે. આજ્ઞા પાળતાં જ વૃષભધ્વજ સાથે સંબંધિત દિવ્ય રૂપ પ્રગટ થાય છે, જેને ઇન્દ્રાદિ દેવો જુએ છે. આ લીલા આજ્ઞાપાલન, શિવપરત્વની જાહેર પુષ્ટિ અને ભય-અહંકારના શમન દ્વારા ધર્મસંતુલન પુનઃસ્થાપિત કરવાની શિક્ષા આપે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग शिवभक्तवर प्रभो । श्रावितं चरितं शंभोरद्भुतं मंगलायनम्
નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન, હે વિધાતા, હે મહાભાગ પ્રભુ, શિવભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ! તમે મને શંભુનું અદ્ભુત અને મંગલમય ચરિત શ્રવણ કરાવ્યું છે।
Verse 2
ततः किमभवत्तात कथ्यतां शशिमौलिनः । सत्याश्च चरितं दिव्यं सर्वाघौघविनाशनम्
“પછી શું બન્યું, હે તાત? શશિમૌલિ શિવનો વર્તાંત કહો; અને સતીનું તે દિવ્ય ચરિત્ર પણ વર્ણવો, જે પાપસમૂહની સમગ્ર ધારા નાશ કરે છે.”
Verse 3
ब्रह्मोवाच । निवृत्ते शंकरे चास्मद्वधाद्भक्तानुकंपिनि । अभवन्निर्भयास्सर्वे सुखिनस्तु प्रसन्नकाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—ભક્તાનુકંપી શંકર જ્યારે અમારા વધથી નિવૃત્ત થયા, ત્યારે સર્વે નિર્ભય બન્યા; સર્વે સુખી અને શાંત-પ્રસન્ન થયા।
Verse 4
नतस्कंधास्सांजलयः प्रणेमुर्निखिलाश्च ते । तुष्टुवुश्शंकरं भक्त्या चक्रुर्जयरवं मुदा
ખભા નમાવી, અંજલિ બાંધી, તેઓ સર્વે પ્રણામ કરવા લાગ્યા. ભક્તિથી શંકરની સ્તુતિ કરી અને આનંદથી ‘જય’નો જયઘોષ કર્યો।
Verse 5
तस्मिन्नेव कालेऽहं प्रसन्नो निर्भयो मुने । अस्तवं शंकरं भक्त्या विविधैश्च शुभस्तवैः
એ જ સમયે, હે મુનિ, હું પ્રસન્ન અને નિર્ભય થયો. ભક્તિથી અનેક શુભ સ્તોત્રો દ્વારા શંકરની સ્તુતિ કરી।
Verse 6
ततस्तुष्टमनाश्शंभुर्बहुलीलाकरः प्रभुः । मुने मां समुवाचेदं सर्वेषां शृण्वतां तदा
પછી બહુલીલાધારી પ્રભુ શંભુ મનથી પ્રસન્ન થઈ, હે મુનિ, તે સમયે સૌ સાંભળતા હતા ત્યારે મને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 7
रुद्र उवाच । ब्रह्मन् तात प्रसन्नोहं निर्भयस्त्वं भवाधुना । स्वशीर्षं स्पृश हस्तेन मदाज्ञां कुर्वसंशयम्
રુદ્ર બોલ્યા—“હે બ્રહ્મન, તાત! હું તારા પર પ્રસન્ન છું; હવે તું નિર્ભય થા. પોતાના હાથથી પોતાનું શિર સ્પર્શ કર અને મારી આજ્ઞા નિઃસંદેહ પૂર્ણ કર.”
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शम्भोर्बहुलीलाकृतः प्रभोः । स्पृशन् स्वं कं तथा भूत्वा प्राणमं वृषभध्वजम्
બ્રહ્માએ કહ્યું: અનેક લીલાઓ કરનાર પ્રભુ શંભુના વચનો સાંભળીને, મેં મારા શરીરનો સ્પર્શ કર્યો અને વિનમ્ર બનીને વૃષભધ્વજ શિવને પ્રણામ કર્યા.
Verse 9
यावदेवमहं स्वं कं स्पृशामि निजपाणिना । तावत्तत्र स्थितं सद्यस्तद्रूपवृषवाहनम्
જ્યાં સુધી હું મારા હાથથી મારા શરીરને સ્પર્શ કરું છું, ત્યાં સુધી ત્યાં તરત જ વૃષભવાહન શિવ તે જ રૂપમાં પ્રગટ થઈને સ્થિત થાય છે.
Verse 10
ततो लज्जापरीतांगस्स्थितश्चाहमधोमुखः । इन्द्राद्यैरमरैस्सर्वैस्सुदृष्टस्सर्वतस्स्थितैः
ત્યારે મારું સંપૂર્ણ શરીર લજ્જાથી ભરાઈ ગયું અને હું માથું નમાવીને ઊભો રહ્યો. ચારે બાજુ ઊભેલા ઇન્દ્ર આદિ તમામ દેવોએ મને સ્પષ્ટ રીતે જોયો.
Verse 11
अथाहं लज्जयाविष्टः प्रणिपत्य महेश्वरम् । प्रवोचं संस्तुतिं कृत्वा क्षम्यतां क्षम्यतामिति
પછી લજ્જાથી અભિભૂત થઈને મેં મહેશ્વરને પ્રણામ કર્યા. તેમની સ્તુતિ કર્યા પછી મેં વારંવાર કહ્યું: "મને ક્ષમા કરો—મને ક્ષમા કરો."
Verse 12
अस्य पापस्य शुध्यर्थं प्रायश्चित्तं वद प्रभो । निग्रहं च तथान्यायं येन पापं प्रयातु मे
હે પ્રભો, આ પાપની શુદ્ધિ માટે પ્રાયશ્ચિત્ત કહો. તેમજ યોગ્ય નિયંત્રણ અને ન્યાયસંગત શિસ્ત પણ નિર્ધારિત કરો, જેથી મારું પાપ દૂર થઈ જાય।
Verse 13
इत्युक्तस्तु मया शंभुरुवाच प्रणतं हि तम् । सुप्रसन्नतरो भूत्वा सर्वेशो भक्तवत्सलः
મારા વચન પછી પ્રણામ કરેલા તે પુરુષને શંભુએ કહ્યું. તેઓ અતિ પ્રસન્ન થઈ—સર્વેશ્વર, ભક્તવત્સલ—ઉત્તર આપ્યા।
Verse 14
शंभुरुवाच । अनेनैव स्वरूपेण मदधिष्ठितकेन हि । तपः कुरु प्रसन्नात्मा मदाराधनतत्परः
શંભુએ કહ્યું—“આ જ સ્વરૂપે, જે ખરેખર મારા અધિષ્ઠાનથી યુક્ત છે, પ્રસન્ન હૃદયથી તપ કર અને મારી આરાધનામાં સંપૂર્ણ તત્પર રહેજે।”
Verse 15
ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र नाम्ना रुद्रशिरः क्षितौ । साधकः सर्वकृत्यानां तेजोभाजां द्विजन्मनाम्
“પૃથ્વી પર તું ‘રુદ્રશિરઃ’ નામે સર્વત્ર પ્રસિદ્ધ થશ. તેજસ્વી દ્વિજોના સર્વ કૃત્યોમાં તું સાધક—સફળતા કરાવનાર—બનીશ.”
Verse 16
मनुष्याणामिदं कृत्यं यस्माद्वीर्य्यं त्वयाऽधुना । तस्मात्त्वं मानुषो भूत्वा विचरिष्यसि भूतले
“માનવોના આ કાર્યમાં તું હમણાં પરાક્રમ દર્શાવ્યો છે; તેથી તું માનવ બની પૃથ્વી પર વિચરશે.”
Verse 17
यस्त्वां चानेन रूपेण दृष्ट्वा कौ विचरिष्यति । किमेतद्ब्रह्मणो मूर्ध्नि वदन्निति पुरान्तकः
“આ જ રૂપે તને જોઈને પછી કોણ બીજે ક્યાં ભટકશે? બ્રહ્માના મસ્તક પર આ શું છે?”—એમ કહી પુરાંતક (ત્રિપુરાંતક) બોલ્યા.
Verse 18
ततस्ते चेष्टितं सर्वं कौतुकाच्छ्रोष्यतीति यः । परदारकृतात्त्यागान्मुक्तिं सद्यस्स यास्यति
ત્યાર પછી જે કોઈ ભક્તિભર્યા કૌતુકથી તેણીના સર્વ ચરિત્રનું શ્રવણ કરે છે, તે પરસ્ત્રી-સંબંધજન્ય પાપનો ત્યાગ કરીને તત્કાળ મુક્તિ પામે છે।
Verse 19
यथा यथा जनश्चैतत्कृत्यन्ते कीर्तयिष्यति । तथा तथा विशुद्धिस्ते पापस्यास्य भविष्यति
જેટલા જેટલા પ્રમાણમાં કોઈ વ્યક્તિ આ પવિત્ર વ્રત અને ક્રિયાનું કીર્તન કરે છે, એટલા એટલા પ્રમાણમાં આ પાપથી તેની શુદ્ધિ નિશ્ચિત રીતે થાય છે।
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सती विवाहवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘સતી વિવાહવર્ણન’ નામનો વિસમાં અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 21
एतच्च तव वीर्य्यं हि पतितं वेदिमध्यगम् । कामार्तस्य मया दृष्टं नैतद्धार्यं भविष्यति
આ તારો વીર્ય જ યજ્ઞવેદીના મધ્યમાં પડી ગયું છે; કામાતુર અવસ્થામાં ઉત્પન્ન થયેલું મેં જોયું છે—આ ધારણ કરવા યોગ્ય નહીં રહે।
Verse 22
चतुर्बिन्दुमितं रेतः पतितं यत्क्षितौ तव । तन्मितास्तोयदा व्योम्नि भवेयुः प्रलयंकराः
હે દેવ! તારો ચાર બિંદુ જેટલો રેતસ્ પૃથ્વી પર પડ્યો. એ જ પ્રમાણના મેઘ આકાશમાં ઊઠે તો તેઓ પ્રલય કરાવનારા બને.
Verse 23
एतस्मिन्नंतरे तत्र देवर्षीणां पुरो द्रुतम् । तद्रेतसस्समभवंस्तन्मिताश्च बलाहका
એ જ અંતરમાં, એ જ ક્ષણે, દેવર્ષિઓના સમક્ષ ત્વરિત રીતે તે દિવ્ય રેતસમાંથી ઉત્પન્ન, એ જ પ્રમાણના મેઘો પ્રગટ થયા.
Verse 24
संवर्तकस्तथावर्त्तः पुष्करो द्रोण एव च । एते चतुर्विधास्तात महामेघा लयंकराः
“સંવર્તક, આવર્ત, પુષ્કર અને દ્રોણ—હે પ્રિય! આ ચાર પ્રકારના મહામેઘ છે, જે લય (પ્રલય) કરાવનારા છે.”
Verse 25
गर्जंतश्चाथ मुचंतस्तोयानीषच्छिवेच्छया । फेलुर्व्योम्नि मुनिश्रेष्ठ तोयदास्ते कदारवाः
પછી, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે મેઘો ગર્જના કરતાં, શિવની ઇચ્છાથી જાણે રોકાઈને, થોડું જ જળ વરસાવવા લાગ્યા; અને કર્કશ, અશુભ ગર્જનાથી આકાશમાં ફેલાઈ ગયા.
Verse 26
तैस्तु संछादिते व्योम्नि सुगर्जद्भिश्च शंकरः । प्रशान्दाक्षायणी देवी भृशं शांतोऽभवद्द्रुतम्
જ્યારે આકાશ તેમના દ્વારા છવાઈ ગયું અને તેઓ જોરથી ગર્જના કરવા લાગ્યા, ત્યારે શંકર (ભગવાન શિવ) અત્યંત વ્યગ્ર થઈ ગયા; પરંતુ દક્ષની પુત્રી દેવી સતીએ શાંત રહીને તેમને જલ્દીથી સંપૂર્ણ શાંત કરી દીધા.
Verse 27
अथ चाहं वीतभयश्शंकरस्या ज्ञया तदा । शेषं वैवाहिकं कर्म समाप्तिमनयं मुने
ત્યારે હું ભયમુક્ત થઈ, તે સમયે શંકરના આદેશથી, હે મુનિ, બાકી રહેલા વૈવાહિક કર્મોને વિધિપૂર્વક પૂર્ણતા સુધી પહોંચાડ્યા।
Verse 28
पपात पुष्पवृष्टिश्च शिवाशिवशिरस्कयोः । सर्वत्र च मुनिश्रेष्ठ मुदा देवगणोज्झिता
ત્યારે શિવ અને શિવાના શિરો પર પુષ્પવૃષ્ટિ વરસી. અને હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સર્વત્ર આનંદથી ભરાયેલા દેવગણો ઉત્સવમાં છવાઈ ગયા।
Verse 29
वाद्यमानेषु वाद्येषु गायमानेषु तेषु च । पठत्सु विप्रवर्येषु वादान् भक्त्यान्वितेषु च
જ્યારે વાદ્યો વાગતા હતા, ગીતો ગવાતા હતા, અને ભક્તિથી યુક્ત શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો પવિત્ર મંત્રોચ્ચાર કરતા હતા, ત્યારે શ્રદ્ધાભર્યા સ્તુતિમય વાતાવરણમાં વિધિઓ આગળ વધ્યા।
Verse 30
रंभादिषु पुरंध्रीषु नृत्यमानासु सादरम् । महोत्सवो महानासीद्देवपत्नीषु नारद
હે નારદ, રંભા વગેરે અપ્સરાઓ આદરપૂર્વક નૃત્ય કરતી હતી; અને દેવપત્નીઓમાં મહાન મહોત્સવ ઊભો થયો।
Verse 31
अथ कर्मवितानेशः प्रसन्नः परमेश्वरः । प्राह मां प्रांजलिं प्रीत्या लौकिकीं गतिमाश्रितः
પછી સર્વ કર્મવિધાનના અધિપતિ પરમેશ્વર પ્રસન્ન થયા. હું હાથ જોડીને ઊભો હતો; સ્નેહવશ તેમણે લોકરીતિએ મને કહ્યું.
Verse 32
ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् सुकृतं कर्म सर्वं वैवाहिकं च यत् । प्रसन्नोस्मि त्वमाचार्यो दद्यां ते दक्षिणां च काम्
ઈશ્વરે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! લગ્નસંબંધિત સર્વ શુભ કર્મો યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થયા છે. હું પ્રસન્ન છું. તું આચાર્ય છે; તેથી તને ઇચ્છિત દક્ષિણા આપું છું.
Verse 33
याचस्व तां सुरज्येष्ठ यद्यपि स्यात्सुदुर्लभा । ब्रूहि शीघ्रं महाभाग नादेयं विद्यते मम
હે દેવશ્રેષ્ઠ! તેણીને માગી લે, ભલે તે અતિ દુર્લભ હોય. હે મહાભાગ! શીઘ્ર કહો; મારી પાસે અદેય એવું કશું નથી.
Verse 34
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्सोहं शंकरस्य कृतांजलिः । मुनेऽवोचं विनीतात्मा प्रणम्येशं मुहुर्मुहुः
બ્રહ્માએ કહ્યું—શંકરના વચનો સાંભળી હું હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો. હે મુનિ, વિનમ્ર ચિત્તથી પ્રભુને વારંવાર નમસ્કાર કરીને મેં કહ્યું.
Verse 35
ब्रह्मोवाच । यदि प्रसन्नो देवेश वरयोग्योस्म्यहं यदि । तत्कुरु त्वं महेशान सुप्रीत्या यद्वदाम्यहम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવેશ, જો તમે પ્રસન્ન હો અને જો હું વર મેળવવા યોગ્ય હોઉં, તો હે મહેશાન, પ્રેમપૂર્વક હું જે વિનંતી કરું તે આપો.
Verse 36
अनेनैव तु रूपेण वेद्यामस्यां महेश्वर । त्वया स्थेयं सदैवात्र नृणां पापविशुद्धये
હે મહેશ્વર! આ જ રૂપે આ વેદી/સ્થળમાં તમે સદા પ્રતિષ્ઠિત અને જ્ઞેય રહીને સ્થિર રહો, જેથી મનુષ્યોના પાપો શુદ્ધ થાય.
Verse 37
येनास्य संनिधौ कृत्वा स्वाश्रमं शशि शेखर । तपः कुर्या विनाशाय स्वपापस्यास्य शंकर
હે શશિશેખર! હે શંકર! તેમના સાન્નિધ્યમાં મારું આશ્રમ સ્થાપીને, હું ત્યાં તપ કરું, જેથી મારા પોતાના પાપનો નાશ થાય.
Verse 38
चैत्रशुक्लत्रयोदश्यां नक्षत्रे भगदैवते । सूर्यवारे च यो भक्त्या वीक्षेत भुवि मानवः
પૃથ્વી પર જે મનુષ્ય ચૈત્ર માસના શુક્લ પક્ષની ત્રયોદશીએ, ભગ-દૈવત નક્ષત્રમાં અને રવિવારે ભક્તિથી તે પાવન દર્શન/વ્રતને નિહાળે છે (તે જણાવેલ પુણ્યફળ પામે છે).
Verse 39
तदैव तस्य पापानि प्रयांतु हर संक्षयम् । वर्द्धते विपुलं पुण्यं रोगा नश्यंतु सर्वशः
એ જ ક્ષણે તેના સર્વ પાપો હર (શિવ) દ્વારા ક્ષય પામવા દોડી જાય. વિશાળ પુણ્ય વધે અને રોગો સર્વથા નાશ પામે.
Verse 40
या नारी दुर्भगा वंध्या काणा रूपविवर्जिता । सापि त्वद्दर्शनादेव निर्दोषा संभवेद्ध्रुवम्
જે સ્ત્રી દુર્ભાગ્યવતી, વંધ્યા, કાણી અથવા રૂપવિહોણી હોય—તે પણ માત્ર તારા દર્શનથી જ નિશ્ચિતપણે નિર્દોષ બને છે.
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि स्वात्मसर्वसुखावहम् । तथाऽस्त्विति शिवः प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा
બ્રહ્માએ કહ્યું—આત્મકલ્યાણ અને સર્વસુખદાયક મારા વચન આ રીતે સાંભળી, શિવે અતિ પ્રસન્ન ચિત્તે કહ્યું—“તથાસ્તુ”।
Verse 42
शिव उवाच । हिताय सर्वलोकस्य वेद्यां तस्यां व्यवस्थितः । स्थास्यामि सहितः पत्न्या सत्या त्वद्वचनाद्विधे
શિવે કહ્યું—સર્વ લોકના હિત માટે, તે વેદી પર સ્થિત રહી, હું પત્ની સતી સાથે ત્યાં જ રહીશ—હે વિધાતા, તારા વચન અનુસાર.
Verse 43
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवांस्तत्र सभार्यो वृषभध्वजः । उवाच वेदिमध्यस्थो मूर्तिं कृत्वांशरूपिणीम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને, વृषભધ્વજ ભગવાન શિવ પત્ની સહિત ત્યાં વેદીના મધ્યમાં સ્થિત થયા અને પોતાની દિવ્ય સત્તાના અંશરૂપ પ્રગટ મૂર્તિ ધારણ કરીને બોલ્યા.
Verse 44
ततो दक्षं समामंत्र्य शंकरः परमेश्वरः । पत्न्या सत्या गंतुमना अभूत्स्वजनवत्सलः
ત્યારે પરમેશ્વર શંકરે દક્ષને વિધિપૂર્વક આમંત્રિત કરીને, સ્વજનવત્સલ બની, પત્ની સતી સાથે ત્યાં જવા મનમાં નિશ્ચય કર્યો।
Verse 45
एतस्मिन्नंतरे दक्षो विनयावनतस्सुधीः । सांजलिर्नतकः प्रीत्या तुष्टाव वृषभध्वजम्
આ વચ્ચે વિવેકી દક્ષ વિનયથી નમ્ર બની, અંજલિ જોડીને, પ્રીતિભક્તિથી વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 46
विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मुनयश्च गणास्तदा । नत्वा संस्तूय विविधं चक्रुर्जयरवं मुदा
ત્યારે વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવો, મુનિઓ અને ગણોએ નમસ્કાર કરીને અનેક રીતે (શિવની) સ્તુતિ કરી અને આનંદથી જયઘોષ કર્યો।
Verse 47
आरोप्य वृषभे शंभुस्सतीं दक्षाज्ञया मुदा । जगाम हिमवत्प्रस्थं वृषभस्थस्स्वयं प्रभुः
દક્ષની આજ્ઞાથી શંભુએ આનંદથી સતીને વૃષભ પર બેસાડ્યા; અને પ્રભુ પોતે પણ વૃષભારૂઢ થઈ હિમવતના પ્રસ્થ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું।
Verse 48
अथ सा शंकराभ्यासे सुदती चारुहासिनी । विरेजे वृषभस्था वै चन्द्रांते कालिका यथा
પછી સુદંતી અને મીઠી હાસ્યવાળી સતી શંકરના સાન્નિધ્યમાં વૃષભ પર બેસીને તેજસ્વી લાગી—જેમ ચંદ્રચક્રના અંતે કાલિકા દીપે।
Verse 49
विष्ण्वादयस्सुरास्सर्वे मरीच्याद्यास्तथर्षयः । दक्षोपि मोहितश्चासीत्तथान्ये निश्चला जनाः
વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવો, મરીચિ આદિ ઋષિઓ અને સ્વયં દક્ષ પણ મોહગ્રસ્ત થયો; તેમ જ અન્ય લોકો પણ સ્તબ્ધ થઈ નિશ્ચલ ઊભા રહ્યા।
Verse 50
केचिद्वाद्यान्वादयन्तो गायंतस्सुस्वरं परे । शिवं शिवयशश्शुद्धमनुजग्मुः शिवं मुदा
કેટલાક વાદ્યો વગાડતા હતા અને કેટલાક મધુર સ્વરે ગાતા હતા. આનંદથી તેઓ શિવને—જેનુ નિર્મળ યશ પાવન કરનારું છે—અનુસરી, હર્ષપૂર્વક શિવસેવામાં લાગ્યા।
Verse 51
मध्यमार्गाद्विसृष्टो हि दक्षः प्रीत्याथ शम्भुना । वधाम प्राप सगणः शम्भुः प्रेमसमाकुलः
મધ્યમાર્ગથી વિસર્જિત થયેલો દક્ષ શંભુની પ્રીતિથી દૂર કરાયો અને વિનાશને પામ્યો. ત્યારબાદ પ્રેમથી વ્યાકુળ શંભુ પોતાના ગણો સાથે ત્યાં આવ્યા।
Verse 52
विसृष्टा अपि विष्ण्वाद्याश्शम्भुना पुनरेव ते । अनुजग्मुश्शिवं भक्त्या सुराः परमया मुदा
શંભુએ વિસર્જિત કર્યા છતાં વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓ ફરી શિવના અનુગામી બન્યા; પરમ ભક્તિ અને મહાન આનંદથી તેમને અનુસર્યા।
Verse 53
तैस्सर्वैस्सगणैश्शंभुस्सत्यः च स्वस्त्रिया युतः । प्राप स्वं धाम संहृष्टो हिमवद्गिरि शोभितम्
ત્યારે શંભુ—વચનમાં સત્ય—તે સર્વ ગણો સાથે અને પોતાની પત્ની સહિત, હર્ષથી હિમવદ્ગિરિથી શોભિત પોતાના દિવ્ય ધામને પામ્યા।
Verse 54
तत्र गत्वाखिलान्देवान्मुनीनपि परांस्तथा । मुदा विसर्जयामास बहु सम्मान्य सादरम्
ત્યાં જઈ તેણે સર્વ દેવો તથા પરમ મુનિઓને સાદર બહુ સન્માન આપ્યું અને આનંદપૂર્વક યોગ્ય રીતે તેમને વિદાય કર્યા।
Verse 55
शंभुमाभाष्य ते सर्वे विष्ण्वाद्या मुदितानना । स्वंस्वं धाम ययुर्नत्वा स्तुत्वा च मुनयस्सुराः
શંભુને સંબોધી વિષ્ણુ આદિ સર્વે આનંદિત મુખે નમસ્કાર કરીને સ્તુતિ કરી; પછી મુનિઓ અને દેવો પોતાના-પોતાના ધામે પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 56
शिवोपि मुदितोत्यर्थं स्वपत्न्या दक्षकन्यया । हिमवत्प्रस्थसंस्थो हि विजहार भवानुगः
દક્ષકન્યા સ્વપત્ની સાથે ભગવાન શિવ પણ અત્યંત પ્રસન્ન થયા; હિમવાનના ઢાળ પર નિવાસ કરીને, ભવના અનુગ્રહાનુસાર ભક્તોને અનુરૂપ ત્યાં વિહાર કર્યો।
Verse 57
ततस्स शंकरस्सत्या सगणस्सूतिकृन्मुने । प्राप स्वं धाम संहृष्टः कैलाशं पर्वतोत्तमम्
પછી, હે સૂતિકૃત્ મુનિ, વચનસત્ય શંકર પોતાના ગણો સાથે હર્ષિત થઈ પોતાના ધામ—પર્વતોમાં શ્રેષ્ઠ કૈલાસ—ને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 58
एतद्वस्सर्वमाख्यातं यथा तस्य पुराऽभवत् । विवाहो वृषयानस्य मनुस्वायंभुवान्तक
હે ઋષિઓ, પ્રાચીનકાળે જેમ બન્યું હતું તેમ જ બધું તમને કહેલું છે—સ્વાયંભુવ મનુના રાજ્યના અંતે થયેલા વૃષયાનના વિવાહ સુધી।
Verse 59
विवाहसमये यज्ञे प्रारंभे वा शृणोति यः । एतदाख्यानमव्यग्रस्संपूज्य वृषभध्वजम्
વિવાહ સમયે અથવા યજ્ઞના આરંભે જે અવ્યગ્ર ચિત્તે વૃષભધ્વજ મહેશ્વરનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરીને આ પવિત્ર આખ્યાન સાંભળે છે, તે તે શ્રવણથી જ ધન્ય બને છે।
Verse 60
तस्याऽविघ्नं भवेत्सर्वं कर्म वैवाहिकं च यत् । शुभाख्यमपरं कर्म निर्विघ्नं सर्वदा भवेत्
તે શુભ આચરણથી તેના સર્વ કાર્ય—વિશેષ કરીને લગ્નવિધિના સર્વ કર્મ—અવીઘ્ન બને છે. ‘શુભ’ કહેવાતા અન્ય કર્મો પણ સદૈવ નિર્વિઘ્ન રહે છે।
Verse 61
कन्या च सुखसौभण्यशीलाचारगुणान्विता । साध्वी स्यात्पुत्रिणी प्रीत्या श्रुत्वाख्यानमिदं शुभम्
સુખ-સૌભાગ્યથી યુક્ત, શીલ-સદાચાર અને ગુણોથી સમ્પન્ન કન્યા આ શુભ પવિત્ર આખ્યાનને પ્રેમથી સાંભળે તો તે સાધ્વી બને છે અને પુત્રસંતાનથી ધન્ય થાય છે।
Frequently Asked Questions
After Śiva refrains from harming Brahmā, the gods praise Śaṅkara; Śiva then commands Brahmā to touch his own head, producing an immediate revelatory manifestation associated with Vṛṣabhadhvaja, witnessed by Indra and the devas.
It dramatizes grace as transformative instruction: fear is removed not by argument but by direct obedience to Śiva’s ājñā, with līlā functioning as a public, verifiable revelation that reorients authority toward Śiva’s supremacy.
Śiva is presented as Śaśimauli (moon-crested), Śambhu/Śaṅkara (auspicious benefactor), and Vṛṣabhadhvaja (bull-bannered), highlighting both benevolence and sovereign, revelatory power.