देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)

Verse 1

विष्ण्वादय ऊचुः । देवदेव महादेव लौकिकाचारकृत्प्रभो । ब्रह्म त्वामीश्वरं शंभुं जानीमः कृपया तव

વિષ્ણુ આદિ દેવોએ કહ્યું— હે દેવદેવ મહાદેવ! હે લોકિક આચાર સ્થાપનાર પ્રભુ! તમારી કૃપાથી અમે તમને, હે શંભુ, પરમેશ્વર—સ્વયં બ્રહ્મ—રૂપે જાણીએ છીએ.

Verse 2

किं मोहयसि नस्तात मायया परया तव । दुर्ज्ञेयया सदा पुंसां मोहिन्या परमेश्वर

હે તાત, હે પરમેશ્વર! તમારી પરા-માયાથી તમે અમને કેમ મોહીત કરો છો? તે માયા સદા દેહધારી જન માટે દુર્જ્ઞેય અને સર્વને ભ્રમિત કરનારી છે.

Verse 3

प्रकृतः पुरुषस्यापि जगतो योनिबीजयोः । परब्रह्म परस्त्वं च मनोवाचामगोचरः

તમે જ પ્રકૃતિ પણ છો અને પુરુષ પણ; જગત માટે તમે જ યોની અને બીજ છો. તમે પરબ્રહ્મ, પરમ તત્ત્વ છો—મન અને વાણીની પહોંચથી પરે.

Verse 4

त्वमेव विश्वं सृजसि पास्यत्सि निजतंत्रतः । स्वरूपां शिवशक्तिं हि क्रीडन्नूर्णपटो यथा

તમે જ આ વિશ્વનું સર્જન કરો છો અને તમે જ તમારી સ્વતંત્ર શક્તિથી તેનું પાલન કરો છો. તમે તમારી સ્વરૂપભૂતા શિવશક્તિ સાથે ક્રીડા કરો છો—જેમ કરોળિયો પોતામાંથી જ જાળ રચે છે.

Verse 5

त्वमेव क्रतुमीशान ससर्जिथ दयापरः । दक्षेण सूत्रेण विभो सदा त्रय्यभिपत्तये

હે ઈશાન, દયાપર! યજ્ઞવિધિ તું જ સર્જી. હે વિભુ, દક્ષને સૂત્રરૂપ સાધન બનાવી ત્રયી વેદોની સમ્યક્ પ્રાપ્તિ અને વૃદ્ધિ માટે તેને સદા સ્થાપિત કરી.

Verse 6

त्वयैव लोकेवसितास्सेतवो यान् धृतव्रताः । शुद्धान् श्रद्दधते विप्रा वेदमार्गविचक्षणाः

હે પ્રભુ, તમારા દ્વારા જ લોકમાં તે મર્યાદાઓ અને પવિત્ર વ્રત-નિયમો સ્થાપિત થયા છે. વેદમાર્ગમાં નિપુણ, શુદ્ધ અને ધૃતવ્રત વિપ્રો તે નિર્મળ આચારોમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે।

Verse 7

कर्तुस्त्वं मंगलानां हि स्वपरं तु मुखे विभो । अमंगलानां च हितं मिश्रं वाथ विपर्ययम्

હે વિભો, મંગળફળના કર્તા તમે જ છો; સ્વ અને પર—બન્નેને—તમે તમારા વશમાં રાખો છો. અમંગળમાં પણ તમે હિત સિદ્ધ કરો છો—ક્યારેક કષ્ટમિશ્રિત રીતે, ક્યારેક પરિસ્થિતિને ઉલટાવીને।

Verse 8

सर्वकर्मफलानां हि सदा दाता त्वमेव हि । सर्वे हि प्रोक्ता हि यशस्तत्पतिस्त्वं श्रुतिश्रुतः

સર્વ કર્મફળોના સદા દાતા તું જ છે. સર્વે તને યશના સ્વામી તરીકે ઘોષિત કરે છે; શ્રુતિઓ (વેદો)માં તું જ પ્રસિદ્ધ અને શ્રુત છે.

Verse 9

पृथग्धियः कर्मदृशोऽरुंतुदाश्च दुराशयाः । वितुदंति परान्मूढा दुरुक्तैर्मत्सरान्विताः

જેઓની બુદ્ધિ વિખૂટેલી છે, જેઓ માત્ર બાહ્ય કર્મ જોઈને નિર્ણય કરે છે, જેઓ કઠોરભાષી અને નીચ આશાઓથી ચલિત છે—એવા મોહગ્રસ્ત, મત્સરથી ભરેલા લોકો ક્રૂર વચનોથી બીજાને ઘાયલ કરે છે.

Verse 10

तेषां दैववधानां भो भूयात्त्वच्च वधो विभो । भगवन्परमेशान कृपां कुरु परप्रभो

હે વિભો! જેમનો વધ દૈવથી નિર્ધારિત છે તેમનો સંહાર થાઓ—અને તેનાથી પણ વધુ, હે સર્વવ્યાપી, મારો પણ વધ થાઓ. હે ભગવન પરમેશાન, હે પરપ્રભો, કૃપા કર।

Verse 11

नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । कपर्दिने महेशाय ज्योत्स्नाय महते नमः

શાંત સ્વરૂપ રુદ્રને નમસ્કાર; બ્રહ્મ અને પરમાત્માને નમસ્કાર. કપર્દી મહેશને નમસ્કાર; જ્યોતિરૂપ મહાનને નમસ્કાર.

Verse 12

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः । त्रिगुणात्मा निर्गुणश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः

તમે જ વિશ્વસર્જકોના પણ સ્રષ્ટા; તમે ધાતા, તમે જ પ્રપિતામહ. તમે ત્રિગુણાત્મા હોવા છતાં નિર્ગુણ; પ્રકૃતિ અને પુરુષથી પરે છો.

Verse 13

नमस्ते नीलकंठाय वेधसे परमात्मने । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे

હે નીલકંઠ! વિધાતા અને પરમાત્મા—તમને નમસ્કાર. તમે જ વિશ્વ, વિશ્વબીજ, અને સર્વ જગતના આનંદના હેતુ છો.

Verse 14

ओंकारस्त्वं वषट्कारस्सर्वारंभप्रवर्तकः । हंतकास्स्वधाकारो हव्यकव्यान्नभुक् सदा

તમે જ ઓંકાર, તમે જ વષટ્કાર; સર્વ પવિત્ર આરંભોના પ્રવર્તક. તમે જ હંતાકાર અને સ્વધાકાર; તમે સદા હવ્ય-કવ્ય અન્નના ભોક્તા છો.

Verse 15

कृतः कथं यज्ञभंगस्त्वया धर्मपरायण । ब्रह्मण्यस्त्वं महादेव कथं यज्ञहनो विभो

હે ધર્મપરાયણ મહાદેવ! તમારા દ્વારા યજ્ઞભંગ કેવી રીતે થયો? તમે તો બ્રાહ્મણહિતૈષી અને ધર્મરક્ષક છો; હે વિભુ, તો પછી યજ્ઞહનનકર્તા કેવી રીતે?

Verse 16

ब्राह्मणानां गवां चैव धर्मस्य प्रतिपालकः । शरण्योसि सदानंत्यः सर्वेषां प्राणिनां प्रभो

હે પ્રભુ! તમે બ્રાહ્મણો, ગાયો અને ધર્મના પણ રક્ષક છો. તમે સદા શરણદાતા—અનંત અને નિત્ય—સમસ્ત પ્રાણીઓના સ્વામી છો.

Verse 17

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायांबुमयाय ते

હે ભગવન રુદ્ર! સૂર્ય સમાન અમિત તેજવાળા તમને નમસ્કાર. હે દેવ ભવ! રસ અને જલતત્ત્વમય તમારા સ્વરૂપને નમસ્કાર.

Verse 18

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । रुद्रायाग्निस्वरूपाय महातेजस्विने नमः

પૃથ્વી-સ્વરૂપ, સદા સુગંધિત અને જીવનપોષક શર્વને નમસ્કાર. અગ્નિ-સ્વરૂપ, મહાતેજસ્વી રુદ્રને નમસ્કાર.

Verse 19

ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः । पशूनांपतये तुभ्यं यजमानाय वेधसे

હે ઈશ! હે વાયુ-સ્વરૂપ! હે પવિત્ર સ્પર્શ-તત્ત્વ! તમને વારંવાર નમસ્કાર. હે પશુપતિ! હે યજમાન-સ્વરૂપ પૂજ્ય! હે વેધસ્, સર્વવિધાતા! તમને નમસ્કાર.

Verse 20

भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । महादेवाय सोमाय प्रवृत्ताय नमोस्तु ते

હે ભીમ! વ્યોમરૂપ, શબ્દતત્ત્વમાત્ર સ્વરૂપ તને નમસ્કાર. હે મહાદેવ, સોમસ્વરૂપ પ્રભુ, જગતને પ્રવૃત્ત કરનાર તને નમો નમઃ.

Verse 21

उग्राय सूर्यरूपाय नमस्ते कर्मयोगिने । नमस्ते कालकालाय नमस्ते रुद्र मन्यवे

ઉગ્ર, સૂર્યરૂપ, કર્મયોગી તને નમસ્કાર; કાળના પણ કાળ, હે રુદ્ર મન્યુસ્વરૂપ, તને નમસ્કાર।

Verse 22

नमश्शिवाय भीमाय शंकराय शिवाय ते । उग्रोसि सर्व भूतानां नियंता यच्छिवोसि नः

શિવ, ભીમ, શંકર, કલ્યાણસ્વરૂપ તને નમસ્કાર. તું ઉગ્ર છે, સર્વ ભૂતોનો નિયંતા છે; છતાં તું અમારો શિવ—કૃપાળુ છે।

Verse 23

मयस्कराय विश्वाय ब्रह्मणे ह्यार्तिनाशिने । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

તમને નમસ્કાર—મંગલદાતા, વિશ્વવ્યાપી જગદીશ્વર, બ્રહ્મસ્વરૂપ અને આર્તિનાશક. હે અંબિકાપતિ, હે ઉમાપતિ, તમને પ્રણામ.

Verse 24

शर्वाय सर्वरूपाय पुरुषाय परात्मने । सदसद्व्यक्तिहीनाय महतः कारणाय ते

તમને નમસ્કાર—હે શર્વ, સર્વરૂપ, પરમ પુરુષ, પરમાત્મા. જે સત્-અસત્ થી પરે, અવ્યક્તથી પણ પર, અને મહત્ નું પણ કારણ—તમને પ્રણામ.

Verse 25

जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमोनमः । नीलाय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

વારંવાર નમસ્કાર—જે લોકમાં અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે અને સર્વત્ર પ્રચુર રીતે વ્યાપ્ત છે. નীলને, નીલરુદ્રને, અને સદા જાગૃત સર્વજ્ઞ પ્રચેતસ્-રુદ્રને નમસ્કાર.

Verse 26

मीढुष्टमाय देवाय शिपिविष्टाय ते नमः । महीयसे नमस्तुभ्यं हंत्रे देवारिणां सदा

હે દેવ! અતિ ઉદાર અને કૃપાળુ, સર્વવ્યાપી શિપિવિષ્ટ, તમને નમસ્કાર. હે સદા મહાન અને પૂજ્ય, દેવોના શત્રુઓનો સતત સંહાર કરનાર, તમને હું હંમેશા પ્રણામ કરું છું.

Verse 27

ताराय च सुताराय तरुणाय सुतेजसे । हरिकेशाय देवाय महेशाय नमोनमः

તારા અને સુતારા, તરુણ અને સુતેજ, હરિકેશ, દેવ અને મહેશ—એવા મહાદેવને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 28

देवानां शंभवे तुभ्यं विभवे परमात्मने । परमाय नमस्तुभ्यं कालकंठाय ते नमः

દેવોના મંગલમય સ્વામી શંભુ! સર્વવ્યાપી વૈભવસ્વરૂપ પરમાત્મન્! તમને નમસ્કાર. પરમ તત્ત્વ! તમને પ્રણામ; હે કાલકંઠ! તમને પુનઃપુનઃ નમઃ.

Verse 29

हिरण्याय परेशाय हिरण्यवपुषे नमः । भीमाय भीमरूपाय भीमकर्मरताय च

સુવર્ણમય તેજવાળા પરમેશ્વરને નમઃ; જેમનું દેહ સ્વર્ણ સમો દીપ્તિમાન છે તેમને નમઃ. ભીમ—ભયંકર પ્રભુ—તેમના ભયાનક રૂપને નમઃ, અને મહાન કર્મોમાં સદા રત તેમને નમઃ.

Verse 30

भस्मदिग्धशरीराय रुद्राक्षाभरणाय च । नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमोस्तु ते

પવિત્ર ભસ્મથી લિપ્ત દેહવાળા અને રુદ્રાક્ષાભરણોથી અલંકૃત પ્રભુને નમઃ. હે પ્રભો! લઘુ અને વિરાટ, વામનસ્વરૂપ અને સર્વવિસ્તાર—તમને નમસ્કાર હો.

Verse 31

दूरेवधाय ते देवा ग्रेवधाय नमोनमः । धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः

હે દેવ! દૂરથી સંહાર કરનાર અને નજીકથી સંહાર કરનાર—તને વારંવાર નમસ્કાર. ધનુષધારી, ત્રિશૂલધારી; ગદાધારી અને હલધારી—તને નમઃ.

Verse 32

नानायुधधरायैव दैत्यदानवनाशिने । सद्याय सद्यरूपाय सद्योजाताय वै नमः

અਨੇક શસ્ત્રધારી, દૈત્ય-દાનવ વિનાશક; સદ્યઃસ્વરૂપ, સદા સન્નિહિત સદ્યોજાતને નમસ્કાર।

Verse 33

वामाय वामरूपाय वामनेत्राय ते नमः । अघोराय परेशाय विकटाय नमोनमः

હે વામ! તારા કલ્યાણમય રૂપ અને સૌમ્ય નેત્રને નમસ્કાર. હે અઘોર, પરેશ, વિકટ! તને વારંવાર નમો નમઃ।

Verse 34

तत्पुरुषाय नाथाय पुराणपुरुषाय च । पुरुषार्थप्रदानाय व्रतिने परमेष्ठिने

તત્પુરુષ એવા નાથને, પુરાણપુરુષને નમસ્કાર; પુરુષાર્થપ્રદાતા, વ્રતધારી, પરમેષ્ઠિને પ્રણામ।

Verse 35

ईशानाय नमस्तुभ्यमीश्वराय नमो नमः । ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय नमस्साक्षात्परात्मने

હે ઈશાન! તને નમસ્કાર; હે ઈશ્વર! તને વારંવાર નમો નમઃ। હે બ્રહ્મ, બ્રહ્મરૂપ! સాక్షાત્ પરાત્માને નમસ્કાર।

Verse 36

उग्रोसि सर्वदुष्टानां नियंतासि शिवोसि नः । कालकूटाशिने तुभ्यं देवाद्यवन कारिणे

હે પ્રભુ! તમે સર્વ દુષ્ટો પ્રત્યે ઉગ્ર છો, અધર્મીઓના પરમ નિયંતાર છો; તમે અમારા કલ્યાણમય શિવ છો. કાલકૂટ વિષ ભક્ષણ કરનાર, દેવો તથા સર્વ જીવોનું રક્ષણ કરનાર તમને નમસ્કાર।

Verse 37

वीराय वीरभद्राय रक्षद्वीराय शूलिने । महादेवाय महते पशूनां पतये नमः

વીર પ્રભુને, વીરભદ્રને, રક્ષક-વીરને, શૂલધારીને; મહાન મહાદેવને, પરમ મહત્ત્વમૂર્તિને, સર્વ પશુઓ (બંધ જીવો)ના પતિને નમસ્કાર।

Verse 38

वीरात्मने सुविद्याय श्रीकंठाय पिनाकिने । नमोनंताय सूक्ष्माय नमस्ते मृत्युमन्यवे

વીરાત્મસ્વરૂપને, સુવિદ્યાસ્વરૂપને, શ્રીકંઠને, પિનાકધારીને નમસ્કાર। અનંત અને સૂક્ષ્મ સ્વરૂપને નમસ્કાર; હે મૃત્યુના ક્રોધને જીતનાર, તમને નમસ્કાર।

Verse 39

पराय परमेशाय परात्परतराय ते । परात्पराय विभवे नमस्ते विश्वमूर्तये

પરમ પરને, પરમેશ્વરને! પરાત્પરથી પણ પરે, સર્વોચ્ચ પરાત્પરને—વૈભવસ્વરૂપ પ્રભુને! વિશ્વમૂર્તિને નમસ્કાર।

Verse 40

नमो विष्णुकलत्राय विष्णुक्षेत्राय भानवे । भैरवाय शरण्याय त्र्यंबकाय विहारिणे

વિષ્ણુ-શક્તિના પતિને, વિષ્ણુક્ષેત્ર (ધામ) સ્વરૂપને અને ભાનુસ્વરૂપ પ્રભુને નમસ્કાર। ભૈરવને, શરણદાયકને, ત્ર્યંબકને અને વિહારી (સ્વચ્છંદ વિહરનાર) પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 41

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘દેવસ્તુતિવર્ણન’ નામનો એકતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 42

भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा । परब्रह्म निर्विकारी चिदानंदःप्रकाशवान्

હે પ્રભુ, તમારા સ્વતેજથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. તમે પરબ્રહ્મ—નિર્વિકાર—ચૈતન્ય અને આનંદના સ્વપ્રકાશ સ્વરૂપ છો।

Verse 43

ब्रह्मविष्ण्विंद्रचन्द्रादिप्रमुखास्सकलास्सुराः । मुनयश्चापरे त्वत्तस्संप्रसूता महेश्वर

હે મહેશ્વર, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર વગેરે પ્રમુખ સર્વ દેવો આપમાંથી જ ઉત્પન્ન થયા છે; અને અન્ય મુનિઓ પણ નિશ્ચયે આપમાંથી જ પ્રસૂત છે।

Verse 44

यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अष्टमूर्तिरितीशश्च त्वमाद्यः करुणामयः

તું તારી જ તનુને અષ્ટરૂપે વિભાજિત કરીને સમગ્ર જગતને ધારણ કરે છે; તેથી તું ‘અષ્ટમૂર્તિ’ કહેવાય છે. હે ઈશ, તું આદ્ય અને કરુણામય છે.

Verse 45

त्वद्भयाद्वाति वातोयं दहत्यग्निर्भयात्तव । सूर्यस्तपति ते भीत्या मृत्युर्धावति सर्वतः

આપના ભયથી આ પવન વહે છે, આપના ભયથી અગ્નિ દહે છે. આપની ભીતિથી સૂર્ય તપે છે, અને મૃત્યુ પણ આપના ભયથી સર્વત્ર દોડે છે.

Verse 46

दयासिन्धो महेशान प्रसीद परमेश्वर । रक्ष रक्ष सदैवास्मान् यस्मान्नष्टान् विचेतसः

હે દયાસિંધુ મહેશાન, હે પરમેશ્વર! પ્રસન્ન થાઓ. અમારું રક્ષણ કરો—સદૈવ રક્ષણ કરો; કારણ કે અમે વિવેક ગુમાવી ભ્રમિત અને માર્ગભ્રષ્ટ થઈ ગયા છીએ.

Verse 47

रक्षिताः सततं नाथ त्वयैव करुणानिधे । नानापद्भ्यो वयं शंभो तथैवाद्य प्रपाहि नः

હે નાથ, કરુણાનિધે! સદા માત્ર તમે જ અમારું રક્ષણ કર્યું છે. હે શંભુ, પૂર્વવત્ આજે પણ અનેક આપત્તિઓમાંથી અમને બચાવો.

Verse 48

यज्ञस्योद्धरणं नाथ कुरु शीघ्रं प्रसादकृत् । असमाप्तस्य दुर्गेश दक्षस्य च प्रजापतेः

હે નાથ, હે દુર્ગેશ! શીઘ્ર પ્રસન્ન થઈ આ યજ્ઞનો ઉદ્ધાર કરો—પ્રજાપતિ દક્ષનો આ અધૂરો રહેલો યજ્ઞ પૂર્ણ કરો.

Verse 49

भगोक्षिणी प्रपद्येत यजमानश्च जीवतु । पूष्णो दंताश्च रोहंतु भृगोः श्मश्रूणि पूर्ववत्

ભગની અંધ થયેલી આંખ ફરી પૂર્વવત્ થાય; યજમાન જીવતો રહે. પૂષાના દાંત ફરી ઉગે, અને ભૃગુની મૂછો પહેલાની જેમ પાછી આવે.

Verse 50

भवतानुग्रहीतानां देवादीनांश्च सर्वशः । आरोग्यं भग्नगात्राणां शंकर त्वायुधाश्मभिः

હે શંકર, જેમને સર્વ રીતે તમારો અનુગ્રહ પ્રાપ્ત થયો છે એવા દેવતાઓ સહિત સૌને પૂર્ણ આરોગ્ય આપો; અને જેમના અંગો ભંગ થયા છે તેમને પણ તમારા આયુધોની અશ્મસમાન શક્તિથી સ્વસ્થ કરો।

Verse 51

पूर्णभागोस्तु ते नाथावशिष्टेऽध्वरकर्मणि । रुद्रभागेन यज्ञस्ते कल्पितो नान्यथा क्वचित्

હે નાથ, આ યજ્ઞના અવશિષ્ટ અધ્વરકર્મમાં તમારો પૂર્ણ ભાગ નિર્ધારિત થાઓ. કારણ કે રુદ્રભાગથી જ તમારો યજ્ઞ યોગ્ય રીતે પૂર્ણ થાય છે; અન્યથા ક્યારેય નહીં।

Verse 52

इत्युक्त्वा सप्रजेशश्च रमेशश्च कृतांजलिः । दंडवत्पतितो भूमौ क्षमापयितुमुद्यतः

આવું કહી પ્રજાપતિ (દક્ષ) અને રમેશ હાથ જોડીને દંડવત્ થઈ ભૂમિ પર પડી ગયા અને ક્ષમા માગવા ઉત્સુક થયા।