देव-गण-समरः (Devas and Śiva’s Gaṇas Engage in Battle)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इन्द्रोऽपि प्रहसन् विष्णुमात्मवादरतं तदा । वज्रपाणिस्सुरैस्सार्द्धं योद्धुकामोऽभवत्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે ઇન્દ્ર પણ, પોતાના જ વાદ-વિવાદમાં લીન વિષ્ણુ પર હસતો, વજ્રપાણિ બની દેવતાઓ સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક થયો.

Verse 2

तदेन्द्रो गजमारूढो बस्तारूढोऽनलस्तथा । यमो महिषमारूढो निरृतिः प्रेतमेव च

ત્યારે ઇન્દ્ર ગજ પર આરુઢ થયો; અનલ (અગ્નિ) પણ બકરા પર આરુઢ થયો. યમ મહિષ પર આરુઢ થયો અને નિરૃતિ પણ પ્રેત પર આરુઢ થઈ.

Verse 3

पाशी च मकरारूढो मृगारूढो स्सदागतिः । कुबेरः पुष्पकारूढस्संनद्धोभूदतंद्रितः

પાશધારી વરુણ મકર પર આરુઢ થયો; સદા વેગવાન વાયુ મૃગ પર સવાર થયો. કુબેર પુષ્પક વિમાન પર આરુઢ થઈ સંપૂર્ણ સજ્જ અને સતર્ક રહ્યો, જરાય બેદરકાર નહીં.

Verse 4

तथान्ये सुरसंघाश्च यक्षचारणगुह्यकाः । आरुह्य वाहनान्येव स्वानि स्वानि प्रतापिनः

એ જ રીતે અન્ય દેવસમૂહો તથા યક્ષ, ચારણ અને ગુહ્યક—એ પરાક્રમીજન પોતપોતાના વાહનો પર આરુઢ થયા.

Verse 5

तेषामुद्योगमालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखस्तथा । तदंतिकं समागत्य सकलत्रोऽभ्यभाषत

તેમની દૃઢ તૈયારી જોઈ દક્ષ પણ ઉગ્ર આવેશથી લાલમુખ થયો. પછી તેમની નજીક આવી તેણે સમગ્ર સમૂહને સંબોધીને કહ્યું.

Verse 6

दक्षौवाच । युष्मद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये यूयं प्रमाणास्स्युर्महाप्रभाः

દક્ષે કહ્યું—તમારા બળના આશ્રયથી જ મેં આ મહાન યજ્ઞ આરંભ્યો છે. આ સત્કર્મની સિદ્ધિ માટે, હે મહાપ્રભુ દેવગણ, તમે સૌ તેના પ્રમાણ-સાક્ષી અને અનુમોદક બનો.

Verse 7

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा दक्षवचनं सर्वे देवास्सवासवाः । निर्ययुस्त्वरितं तत्र युद्धं कर्तुं समुद्यताः

બ્રહ્માએ કહ્યું—દક્ષના વચન સાંભળીને, ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવગણ ત્યાં જ યુદ્ધ કરવા માટે ઉદ્યત થઈ ત્વરિત નીકળી પડ્યા.

Verse 8

अथ देवगणाः सर्वे युयुधुस्ते बलान्विताः । शक्रादयो लोकपाला मोहिताः शिवमायया

પછી બળસંપન્ન સર્વ દેવગણો યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા. ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલો શિવમાયાથી મોહિત થયા.

Verse 9

देवानां च गणानां च तदासीत्समरो महान् । तीक्ष्णतोमरनाराचैर्युयुधुस्ते परस्परम्

ત્યારે દેવો અને શિવના ગણો વચ્ચે મહાસમર ઊભો થયો. તીક્ષ્ણ તોમર અને લોખંડના બાણોથી તેઓ સામસામે પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 10

नेदुश्शंखाश्च भेर्य्यश्च तस्मिन् रणमहोत्सवे । महादुंदुभयो नेदुः पटहा डिंडिमादयः

તે મહા રણમહોત્સવમાં શંખો અને ભેરીઓ ગુંજી ઊઠ્યાં. મહાદુંદુભિ, પટહ, ડિંડીમ વગેરે વાદ્યો પણ ગર્જના કરવા લાગ્યાં.

Verse 11

तेन शब्देन महता श्लाघ्मानास्तदा सुराः । लोकपालैश्च सहिता जघ्नुस्ताञ्छिवकिंकरान्

તે મહા નાદથી ઉત્સાહિત થયેલા દેવો લોકપાલો સાથે મળીને ત્યારે શિવના કિંકરો પર પ્રહાર કરી તેમને ધરાશાયી કરવા લાગ્યા.

Verse 12

इन्द्राद्यैर्लोकपालैश्च गणाश्शंभो पराङ्मुखाः । कृत्ताश्च मुनिशार्दूल भृगोर्मंत्रबलेन च

હે મુનિશાર્દૂલ! ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોએ શંભુના ગણોને પાછા હટાવ્યા; અને ભૃગુના મંત્રબળથી તેઓ કાપી નાંખાઈ ધરાશાયી થયા.

Verse 13

उच्चाटनं कृतं तेषां भृगुणा यज्वना तदा । यजनार्थं च देवानां तुष्ट्यर्थं दीक्षितस्य च

ત્યારે યજમાનના ઋત્વિજ ભૃગુએ તેમના પર ઉચ્ચાટન-કર્મ કર્યું—દેવતાઓનું યજન આગળ વધે અને દીક્ષિત યજમાન તૃપ્ત થાય એ માટે।

Verse 14

पराजितान्स्वकान्दृष्ट्वा वीरभद्रो रुषान्वितः । भूतप्रेतपिशाचांश्च कृत्वा तानेव पृष्ठतः

પોતાની સેના પરાજિત થયેલી જોઈ ક્રોધથી ભરાયેલા વીરભદ્રે એ જ વિરોધીઓને ભૂત, પ્રેત અને પિશાચ બનાવી પોતાના પાછળ અનુચરરૂપે હાંકી લીધા।

Verse 15

वृषभस्थान् पुरस्कृत्य स्वयं चैव महाबलः । महात्रिशूलमादाय पातयामास निर्जरान्

વૃષભ પર આરૂઢોને આગળ રાખીને, સ્વયં મહાબળવાન બની તેણે મહાત્રિશૂલ ધારણ કરી અમર દેવોને ધરાશાયી કર્યા।

Verse 16

देवान्यक्षान् साध्यगणान् गुह्यकान् चारणानपि । शूलघातैश्च सर्वे गणा वेगात् प्रजघ्निरे

ત્યારે શિવના સર્વ ગણોએ ત્રિશૂલના ઘાતોથી વેગપૂર્વક દેવો, યક્ષો, સાધ્યગણો, ગુહ્યકો અને ચારણોને પણ પ્રહાર કરી પાડી દીધા।

Verse 17

केचिद्द्विधा कृताः खड्गैर्मुद्गरैश्च विपोथिताः । अन्यैश्शस्त्रैरपि सुरा गणैर्भिन्नास्तदाऽभवन्

કેટલાક દેવો ખડ્ગોથી બે ભાગ થયા અને કેટલાક ગદાઓથી ચકનાચૂર થયા. અન્ય શસ્ત્રોના પ્રહારો વડે પણ ત્યારે દેવો શિવગણો દ્વારા છિન્નભિન્ન બન્યા।

Verse 18

एवं पराजितास्सर्वे पलायनपरायणाः । परस्परं परित्यज्य गता देवास्त्रिविष्टपम्

આ રીતે પરાજિત થયેલા સર્વ દેવો માત્ર પલાયનમાં જ તત્પર થયા. પરસ્પરને ત્યજી તેઓ ત્રિવિષ્ટપ (સ્વર્ગ) તરફ પાછા ગયા.

Verse 19

केवलं लोकपालास्ते शक्राद्यास्तस्थुरुत्सुकाः । संग्रामे दारुणे तस्मिन् धृत्वा धैर्यं महाबलाः

માત્ર લોકપાલો—શક્ર વગેરે—ત્યાં ઉત્સુક અને સચેત ઊભા રહ્યા. તે દારુણ યુદ્ધમાં તે મહાબળોએ ધૈર્ય અને સ્થિરતા ધારણ કરી.

Verse 20

सर्वे मिलित्वा शक्राद्या देवास्तत्र रणाजिरे । बृहस्पतिं च पप्रच्छुर्विनयावनतास्तदा

ત્યારે શક્ર વગેરે સર્વ દેવો તે રણભૂમિમાં એકત્ર થયા. વિનયથી નમીને તેમણે બૃહસ્પતિને પૂછ્યું—હવે શું કરવું?

Verse 21

लोकपाला ऊचुः । गुरो बृहस्पते तात महाप्राज्ञ दयानिधे । शीघ्रं वद पृच्छतो नः कुतोऽ स्माकं जयो भवेत्

લોકપાલોએ કહ્યું—હે ગુરુ બૃહસ્પતે, હે તાત! હે મહાપ્રાજ્ઞ, દયાનિધિ! અમે પૂછીએ છીએ; શીઘ્ર કહો—અમારો વિજય કયા કારણે થશે?

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां स्मृत्वा शंभुं प्रयत्नवान् । बृहस्पतिरुवाचेदं महेन्द्रं ज्ञानदुर्बलम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેમના વચનો સાંભળી, પ્રયત્નશીલ બૃહસ્પતિએ શંભુનું સ્મરણ કરીને, જ્ઞાનમાં દુર્બળ થયેલા મહેન્દ્ર (ઇન્દ્ર)ને આ ઉપદેશ આપ્યો.

Verse 23

बृहस्पतिरुवाच । यदुक्तं विष्णुना पूर्वं तत्सर्वं जातमद्य वै । तदेव विवृणोमीन्द्र सावधानतया शृणु

બૃહસ્પતિએ કહ્યું—વિષ્ણુએ પૂર્વે જે કહ્યું હતું તે બધું આજે સાચું થયું છે. હે ઇન્દ્ર, એ જ વાત હું સમજાવું છું; સાવધાન થઈ સાંભળ।

Verse 24

अस्ति यक्षेश्वरः कश्चित् फलदः सर्वकर्मणाम् । कर्तारं भजते सोपि न स्वकर्त्तुः प्रभुर्हि सः

સર્વ કર્મોના ફળ આપનાર એક યક્ષેશ્વર છે; છતાં તે પણ પરમ કર્તાની ભક્તિ કરે છે, કારણ કે તે પોતાના કર્તૃત્વમાં સ્વતંત્ર પ્રભુ નથી।

Verse 25

अमंत्रौषधयस्सर्वे नाभिचारा न लौकिकाः । न कर्माणि न वेदाश्च न मीमांसाद्वयं तथा

બધી મંત્ર-ઔષધિઓ નિષ્ફળ બને છે; ન અભિચાર ચાલે, ન લૌકિક ઉપાય. ન કર્મકાંડ, ન વેદ, અને ન મીમાંસાના બે વિભાગ ત્યાં સહાયક થાય।

Verse 26

अन्यान्यपि च शास्त्राणि नानावेदयुतानि च । ज्ञातुं नेशं संभवंति वदंत्येवं पुरातनाः

અન્ય શાસ્ત્રો પણ, અનેક વેદો અને વિવિધ ઉપદેશોથી યુક્ત હોવા છતાં, ઈશ (શિવ) ને યથાર્થ રીતે જાણી શકતા નથી; એમ પ્રાચીનો કહે છે।

Verse 27

न स्वज्ञेयो महेशानस्सर्ववेदायुतेन सः । भक्तेरनन्यशरणैर्नान्यथेति महाश्रुतिः

અગણિત વેદોનું જ્ઞાન હોવા છતાં મહેશાનનું યથાર્થ જ્ઞાન થતું નથી. મહાશ્રુતિ કહે છે—તે અનન્ય શરણાગત ભક્તોની ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; અન્યથા નહિ।

Verse 28

शांत्या च परया दृष्ट्या सर्वथा निर्विकारया । तदनुग्रहतो नूनं ज्ञातव्यो हि सदाशिवः

પરમ શાંતિ અને સર્વથા નિર્વિકાર એવી સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ દ્વારા—માત્ર તેના અનુગ્રહથી જ—નિશ્ચયે સદાશિવનું યથાર્થ જ્ઞાન થાય છે.

Verse 29

परं तु संवदिष्यामि कार्याकार्य विवक्षितौ । सिध्यंशं च सुरेशान तं शृणु त्वं हिताय वै

હવે હું કરવાનું અને ન કરવાનું—અભિપ્રેત ભેદ—વધુ કહીશ. હે સુરેશાન, સિદ્ધિ આપનાર તે ઉપાય સાંભળ—નિશ્ચયે તારા હિત માટે.

Verse 30

त्वमिंद्र बालिशो भूत्वा लोकपालैः सदाद्य वै । आगतो दक्ष यज्ञं हि किं करिष्यसि विक्रमम्

હે ઇન્દ્ર, બાલિશ અને મોહગ્રસ્ત બનીને તું આજે લોકપાલો સાથે દક્ષના યજ્ઞમાં આવ્યો છે. અહીં તું કયો પરાક્રમ કરી શકીશ?

Verse 31

एते रुद्रसहायाश्च गणाः परमकोपनाः । आगता यज्ञविघ्नार्थं तं करिष्यंत्यसंशयम

આ રુદ્રના સહાયક ગણો અત્યંત ક્રોધી છે. યજ્ઞમાં વિઘ્ન કરવા તેઓ આવ્યા છે અને નિઃસંદેહ તે વિઘ્ન કરશે.

Verse 32

सर्वथा न ह्युपायोत्र केषांचिदपि तत्त्वतः । यज्ञविघ्नविनाशार्थ सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्

આ વિષયમાં તત્ત્વતઃ કોઈ માટે પણ બીજો કોઈ ઉપાય નથી. યજ્ઞના વિઘ્નોના વિનાશ માટે હું સત્ય—સત્ય જ કહું છું.

Verse 33

ब्रह्मोवाच । एवं बृहस्पतेर्वाक्यं श्रुत्वा ते हि दिवौकसः । चिंतामापेदिरे सर्वे लोकपालास्सवासवाः

બ્રહ્માએ કહ્યું—બૃહસ્પતિનાં વચનો સાંભળી સ્વર્ગવાસી તે સર્વ, ઇન્દ્ર સહિત અને સર્વ લોકપાલો, ભારે ચિંતામાં પડી ગયા।

Verse 34

ततोब्रवीद्वीरभद्रो महावीरगणैर्वृतः । इन्द्रादीन् लोकपालांस्तान् स्मृत्वा मनसि शंकरम्

પછી મહાવીર ગણોથી ઘેરાયેલો વીરભદ્ર, મનમાં શંકરનું સ્મરણ કરીને તથા ઇન્દ્ર આદિ લોકપાલોને યાદ કરીને, બોલ્યો।

Verse 35

वीरभद्र उवाच । सर्वे यूयं बालिशत्वादवदानार्थमागताः । अवदानं प्रयच्छामि आगच्छत ममांतिकम्

વીરભદ્ર બોલ્યો—તમારા સૌ મૂર્ખતાને કારણે દંડ માંગવા અહીં આવ્યા છો. તે દંડ હું આપું છું; મારા નજીક આવો।

Verse 36

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुवीरभद्रसम्वादो नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની બીજી રુદ્રસંહિતાના બીજા સતીખંડમાં ‘વિષ્ણુ-વીરભદ્ર સંવાદ’ નામનો છત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 37

हे सुरासुरसंघाहीहैत यूयं हे विचक्षणाः । अवदानानि दास्यामि आतृप्त्याद्यासतां वराः

હે દેવો અને અસુરોના વિવેકી સમૂહો, અહીં તમે સૌ સાંભળો. હું એવા ઉત્તમ પવિત્ર ઉપાખ્યાનો કહેશ, જે અતૃપ્તિ વગેરે દૂર કરીને તૃપ્તિ આપે।

Verse 38

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा सितैर्बाणैर्जघानाथ रुषान्वितः । निखिलांस्तान् सुरान् सद्यो वीरभद्रो गणाग्रणीः । तैर्बाणैर्निहतास्सर्वे वासवाद्याः सुरेश्वराः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહીને, ક્રોધથી ભરાયેલો શિવગણોના અગ્રણી વીરભદ્રે પોતાના તેજસ્વી બાણોથી તત્કાળ તે સર્વ દેવો પર પ્રહાર કર્યો. તે બાણોથી વાસવ (ઇન્દ્ર) આદિ બધા દેવેશ્વરો નિહત થયા।

Verse 39

पलायनपरा भूत्वा जग्मुस्ते च दिशो दश । गतेषु लोकपालेषु विद्रुतेषु सुरेषु च । यज्ञवाटोपकंठं हि वीरभद्रोगमद्गणैः

પલાયનની તીવ્ર ઇચ્છાથી તેઓ દસેય દિશાઓમાં દોડી ગયા. લોકપાલો દૂર થયા અને દેવતાઓ પણ ભયથી વિખેરાઈ ગયા ત્યારે, વીરભદ્ર પોતાના ગણો સાથે યજ્ઞવાટના અતિ નજીકના પ્રાંગણ સુધી આગળ વધ્યો।

Verse 40

तदा ते ऋषयस्सर्वे सुभीता हि रमेश्वरम् । विज्ञप्तुकामास्सहसा शीघ्रमूचुर्नता भृशम्

ત્યારે તે બધા ઋષિઓ અત્યંત ભયભીત થઈ રમેશ્વરને ખૂબ નમીને પ્રણામ કરી, વિનમ્ર વિનંતી રજૂ કરવાની ઇચ્છાથી તરત જ ઝડપથી બોલ્યા।

Verse 41

ऋषय ऊचुः । देवदेव रमानाथ सर्वेश्वर महाप्रभो । रक्ष यज्ञं हि दक्षस्य यज्ञोसि त्वं न संशयः

ઋષિઓએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે રમાનાથ, હે સર્વેશ્વર મહાપ્રભુ! દક્ષના યજ્ઞનું રક્ષણ કરો; નિઃસંદેહ તમે જ યજ્ઞસ્વરૂપ છો।

Verse 42

यज्ञकर्मा यज्ञरूपो यज्ञांगो यज्ञरक्षकः । रक्ष यज्ञमतो रक्ष त्वत्तोन्यो न हि रक्षकः

તમે જ યજ્ઞનું કર્મ છો, તમે જ યજ્ઞનું સ્વરૂપ, યજ્ઞનું અંગ અને યજ્ઞના રક્ષક છો. તેથી આ યજ્ઞનું રક્ષણ કરો—રક્ષણ કરો; તમારા સિવાય ખરેખર બીજો કોઈ રક્ષક નથી.

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामृषीणां वचनं हरिः । योद्धुकामो भयाद्विष्णुर्वीरभद्रेण तेन वै

બ્રહ્માએ કહ્યું—ઋષિઓના તે વચનો સાંભળી હરિ (વિષ્ણુ) યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક થયા; પરંતુ તે વીરભદ્રના ભયથી વિષ્ણુ ખરેખર સાવચેત રહ્યા.

Verse 44

चतुर्भुजस्सुसनद्धो चक्रायुधधरः करैः । महाबलोमरगणैर्यज्ञवाटात्स निर्ययौ

ચાર ભુજાવાળો, સુસજ્જ કવચધારી, હાથોમાં ચક્રાયુધ ધારણ કરનાર તે મહાબળી—અમરગણો સાથે—યજ્ઞવાટમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 45

वीरभद्रः शूलपाणिर्नानागणसमन्वितः । ददर्श विष्णुं संनद्धं योद्धुकामं महाप्रभुम्

શૂલપાણિ વીરભદ્રે, નાનાં ગણો સાથે, મહાપ્રભુ વિષ્ણુને સન્નદ્ધ અને યુદ્ધ માટે ઉત્સુક જોયા.

Verse 46

तं दृष्ट्वा वीरभद्रोभूद्भ्रुकुटीकुटिलाननः । कृतांत इव पापिष्ठं मृगेन्द्र इव वारणम्

તેને જોઈ વીરભદ્રનું મુખ ભ્રુકુટીથી વાંકું થઈ ગયું. તે પરમ પાપિષ્ઠ પર કૃતાંત (મૃત્યુ) સમાન ધસી આવ્યો, અને મૃગરાજ સિંહ જેમ હાથી પર ઝંપલાવે તેમ ઝંપલાવ્યો.

Verse 47

तथाविधं हरिं दृष्ट्वा वीरभद्रो रिमर्दनः । अवदत्त्वरितः क्रुद्धो गणैर्वीरैस्समावृतः

હરિને તે સ્થિતિમાં જોઈ, શત્રુ-મર્દન વીરભદ્ર ક્રોધિત થયો; તત્કાળ આજ્ઞા આપી, વીર ગણોથી ઘેરાઈ આગળ વધ્યો.

Verse 48

वीरभद्र उवाच । रेरे हरे महादेव शपथोल्लंघनं त्वया । कथमद्य कृतं चित्ते गर्वः किमभवत्तव

વીરભદ્ર બોલ્યો— અરે અરે હરે! મહાદેવ! તું તારી શપથનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. આજે આ કેવી રીતે કર્યું? તારા ચિત્તમાં કયો ગર્વ ઊઠ્યો?

Verse 49

तव श्रीरुद्रशपथोल्लंघने शक्तिरस्ति किम् । को वा त्वमसिको वा ते रक्ष कोस्ति जगत्त्रये

શ્રીરુદ્રની પવિત્ર શપથનું ઉલ્લંઘન કરવાની શક્તિ ખરેખર તારી પાસે છે શું? તું કોણ છે—અને ત્રિલોકમાં તારો રક્ષક કોણ છે?

Verse 50

अत्र त्वमागतः कस्माद्वयं तन्नैव विद्महे । दक्षस्य यज्ञपातात्त्वं कथं जातोसि तद्वद

તું અહીં કેમ આવ્યો છે? તેનું કારણ અમને ખરેખર ખબર નથી. અને દક્ષના યજ્ઞના પતનથી તું કેવી રીતે જન્મ્યો? તે અમને કહો.

Verse 51

दाक्षायण्याकृतं यच्च तन्न दृष्टं किमु त्वया । प्रोक्तं यच्च दधीचेन श्रुतं तन्न किमु त्वया

દક્ષની પુત્રી (સતી)એ જે કર્યું, તે તું જોયું નથી શું? અને ઋષિ દધીચિએ જે કહ્યું, તે તું સાંભળ્યું નથી શું?

Verse 52

त्वञ्चापि दक्षयज्ञेस्मिन्नवदानार्थमागतः । अवदानं प्रयच्छामि तव चापि महाभुज

તું પણ આ દક્ષયજ્ઞમાં તારો નિર્ધારિત અવદાન લેવા આવ્યો છે; હે મહાભુજ, હું તને પણ તારો યજ્ઞભાગ અર્પણ કરીશ।

Verse 53

वक्षो विदारयिष्यामि त्रिशूलेन हरे तव । कस्तवास्ति समायातो रक्षकोद्य ममांतिकम्

હે હરિ, હું ત્રિશૂલથી તારો વક્ષ વિદારું છું. આજે તારો કયો રક્ષક મારી નજીક આવી ઊભો રહ્યો છે?

Verse 54

पातयिष्यामि भूपृष्ठे ज्वालयिष्यामि वह्निना । दग्धं भवंतमधुना पेषयिष्यामि सत्वरम्

હું તને ધરતીના પીઠ પર પટકાવી દઈશ, અગ્નિથી પ્રજ્વલિત કરી દઈશ; અને તું દગ્ધ થયા પછી, આ ક્ષણે જ વિલંબ વિના તને ચૂર્ણ કરી દઈશ।

Verse 55

रेरे हरे दुराचार महेश विमुखाधम । श्रीमहारुद्रमाहात्म्यं किन्न जानासि पावनम्

અરે અરે દુર્ચારી હરિ! મહેશથી વિમુખ અધમ! પાવન કરનાર શ્રીમહારુદ્રનું માહાત્મ્ય શું તને જાણીતું નથી?

Verse 56

तथापि त्वं महाबाहो योद्धुकामोग्रतः स्थितः । नेष्यामि पुनरावृत्तिं यदि तिष्ठेस्त्वमात्मना

તથાપિ, હે મહાબાહુ! યુદ્ધની ઇચ્છાથી તું મારા સમક્ષ ઊભો છે; જો તું પોતાના સંકલ્પથી અહીં જ ટકી રહે, તો હું તને ફરી પાછો ફરવા દઈશ નહિ.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वीरभद्रस्य बुद्धिमान् । उवाच विहसन् प्रीत्या विष्णुस्त्र सुरेश्वरः

બ્રહ્મા બોલ્યા—વીરભદ્રના તે વચન સાંભળી બુદ્ધિમાન દેવેશ્વર ભગવાન વિષ્ણુ પ્રેમથી હસતાં હસતાં બોલ્યા।

Verse 58

विष्णुरुवाच । शृणु त्वं वीरभद्राद्य प्रवक्ष्यामि त्वदग्रतः । न रुद्रविमुखं मां त्वं वद शंकरसेवकम्

વિષ્ણુ બોલ્યા—હે વીરભદ્ર વગેરે! સાંભળો, હું તમારાં સમક્ષ કહું છું. મને રુદ્રવિમુખ ન કહો; મને શંકરનો સેવક જાણો।

Verse 59

अनेन प्रार्थितः पूर्वं यज्ञार्थं च पुनः पुनः । दक्षेणाविदितार्थेन कर्मनिष्ठेन मौढ्यतः

પૂર્વે દક્ષ—અર્થતત્ત્વથી અજાણ, કર્મકાંડમાં કઠોર નિષ્ઠાવાન—મોહવશ યજ્ઞાર્થે વારંવાર તેને (શિવને) પ્રાર્થના કરતો રહ્યો।

Verse 60

अहं भक्तपराधीनस्तथा सोपि महेश्वरः । दक्षो भक्तो हि मे तात तस्मादत्रागतो मखे

હું ભક્તોના અધિન છું—એ મહેશ્વર પણ એવો જ છે. તાત, દક્ષ મારો ભક્ત છે; તેથી હું આ યજ્ઞમાં અહીં આવ્યો છું.

Verse 61

शृणु प्रतिज्ञां मे वीर रुद्रकोपसमुद्भव । रुद्रतेजस्स्वरूपो हि सुप्रतापालयंप्रभो

હે વીર, રુદ્રકોપથી ઉત્પન્ન! મારી પ્રતિજ્ઞા સાંભળો. તમે રુદ્રતેજના સ્વરૂપ છો, પ્રભુ—મહાપ્રતાપનું ધામ.

Verse 62

अहं निवारयामि त्वां त्वं च मां विनिवारय । तद्भविष्यति यद्भावि करिष्येऽहं पराक्रमम्

“હું તને અટકાવું છું અને તું પણ મને અટકાવે છે. જે ભવિષ્યમાં થવાનું છે તે નિશ્ચયે થશે; છતાં હું મારું પરાક્રમ કરીશ.”

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति गोविन्दे प्रहस्य स महाभुजः । अवदत्सुप्रसन्नोस्मि त्वां ज्ञात्वास्मत्प्रभोः प्रियम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—ગોવિંદે આમ કહ્યે ત્યારે તે મહાબાહુ હસીને બોલ્યો—“હું અત્યંત પ્રસન્ન છું, કારણ કે તું અમારા પ્રભુ શિવનો પ્રિય છે એમ મેં જાણી લીધું.”

Verse 64

ततो विहस्य सुप्रीतो वीरभद्रो गणाग्रणीः । प्रश्रयावनतोवादीद्विष्णुं देवं हि तत्त्वतः

પછી ગણોના અગ્રણી વીરભદ્ર હસ્યો અને અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, વિનયથી નમીને, તત્ત્વતઃ ભગવાન વિષ્ણુને બોલ્યો.

Verse 65

वीरभद्र उवाच । तव भावपरीक्षार्थमित्युक्तं मे महाप्रभो । इदानीं तत्त्वतो वच्मि शृणु त्वं सावधानतः

વીરભદ્ર બોલ્યો—“હે મહાપ્રભુ, તારા ભાવની પરીક્ષા માટે મેં એમ કહ્યું હતું. હવે હું તત્ત્વતઃ સત્ય કહું છું; તું સાવધાન થઈને સાંભળ.”

Verse 66

यथा शिवस्तथा त्वं हि यथा त्वं च तथा शिवः । इति वेदा वर्णयंति शिवशासनतो हरे

“જેમ શિવ તેમ તું જ; અને જેમ તું તેમ શિવ.” હે હરે, શિવના શાસનથી વેદો આમ જ વર્ણવે છે.

Verse 67

शिवाज्ञया वयं सर्वे सेवकाः शंकरस्य वै । तथापि च रमानाथ प्रवादोचितमादरात्

શિવની આજ્ઞાથી અમે બધા નિશ્ચયે શંકરના સેવક છીએ. તેમ છતાં, હે રમાનાથ, લોકવાતમાં યોગ્ય કહેવાય તેવું આદરપૂર્વક અમે આમ કહીએ છીએ.

Verse 68

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वीरभद्रस्य सोऽच्युतः । प्रहस्य चेदं प्रोवाच वीरभद्रमिदं वचः

બ્રહ્માએ કહ્યું—વીરભદ્રના વચન સાંભળી અચ્યુત (વિષ્ણુ) હસ્યા, અને પછી વીરભદ્રને આ વચન કહ્યું.

Verse 69

विष्णुरुवाच । युद्धं कुरु महावीर मया सार्द्धमशंकितः । तवास्त्रैः पूर्यमाणोहं गमिष्यामि स्वमाश्रमम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે મહાવીર, નિઃશંક થઈ મારી સાથે યુદ્ધ કર. તારા અસ્ત્રોથી દબાતો હોવા છતાં હું મારા આશ્રમમાં પાછો જઈશ.

Verse 70

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा हि विरम्यासौ सन्नद्धोभूद्रणाय च । स्वगणैर्वीरभद्रोपि सन्नद्धोथ महाबलः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી તે થોભ્યો અને યુદ્ધ માટે સજ્જ થયો. મહાબળવાન વીરભદ્ર પણ પોતાના ગણો સાથે સન્નદ્ધ થયો.