विष्णोः स्तुतिः—शिवसतीरक्षावचनम् (Viṣṇu’s Hymn and the Petition for Śiva–Satī’s Protection)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા દક્ષના ભવ્ય દાનવિધાનનું વર્ણન કરે છે—હર (શિવ) પ્રત્યે સંતોષથી તેણે બ્રાહ્મણોને કન્યાદાનસદૃશ ભેટો અને દક્ષિણાઓ આપી. ત્યારબાદ ગરુડધ્વજ વિષ્ણુ લક્ષ્મી સાથે આનંદથી આવી, હાથ જોડીને શિવની સ્તુતિ કરે છે; શિવને દેવદેવ અને કરુણાસાગર કહી, શિવ સર્વભૂતોના પિતા અને સતી જગન્માતા છે એમ પ્રતિપાદિત કરે છે. દૈવી દંપતીને ધર્મરક્ષા અને દુષ્ટનિગ્રહ માટે લીલાવતારરૂપે વર્ણવી, દેવ-માનવોની સતત રક્ષા તથા સંસારયાત્રિકોને મંગળની પ્રાર્થના કરે છે; સાથે સતી પ્રત્યે દૃષ્ટિ કે શ્રવણથી ઊપજતી અયોગ્ય કામના નિષેધ માટે રક્ષાવચન પણ માગે છે. શિવ ‘એવમસ્તુ’ કહી અનુમોદન આપે છે; વિષ્ણુ પોતાના ધામે જઈ ઉત્સવો ગોઠવે છે અને પ્રસંગને ગુપ્ત રાખે છે. અંતે ગૃહ્યવિધિ અને અગ્નિકાર્યાદિ ગૃહકર્મોની રીત જણાવાય છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । कृत्वा दक्षस्तुतादानं यौतकं विविधं ददौ । हराय सुप्रसन्नश्च द्विजेभ्यो विविधं धनम्
બ્રહ્મા બોલ્યા: સ્તુતિ અને દાનવિધિ પૂર્ણ કરીને દક્ષે વિવિધ પ્રકારનું યૌતક આપ્યું. અત્યંત પ્રસન્ન થઈ તેણે હર (શિવ)ને પણ અનેક ઉપહાર અર્પણ કર્યા અને દ્વિજોને (બ્રાહ્મણોને) નાનાવિધ ધન વિતરણ કર્યું।
Verse 2
अथ शंभु मुदागत्य समुत्थाय कृतांजलिः । सार्द्धं कमलया चेदमुवाच गरुडध्वजः
ત્યારે શંભુ આનંદપૂર્વક ત્યાં આવ્યા. ગરુડધ્વજ વિષ્ણુ ઊભા થયા, હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો અને કમલા (લક્ષ્મી) સાથે મળીને તેમને આ વચન કહ્યું.
Verse 3
विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वं पिता जगतां तात सती माताखिलस्य च
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, હે કરુણાસાગર પ્રભુ! તમે જ જગતોના પિતા છો, હે તાત; અને સતી નિશ્ચયે સર્વની માતા છે.
Verse 4
युवां लीलावतारौ द्वे सतां क्षेमाय सर्वदा । खलानां निग्रहार्थाय श्रुतिरेषा सनातनी
તમે બંને લીલાવતારની યુગલતા છો—સદા સજ્જનોના ક્ષેમ-રક્ષણ માટે અને દુષ્ટોના નિગ્રહ માટે; આ શ્રુતિમાં પ્રતિપાદિત સનાતન ઉપદેશ છે।
Verse 5
स्निग्धनीलांजनश्यामशोभया शोभसे हर । दाक्षायण्या यथा चाहं प्रतिलोमेन पद्मया
હે હર! તું સ્નિગ્ધ નીલાંજન-શ્યામ કાંતિથી ઝળહળે છે. જેમ હું દાક્ષાયણી તેજસ્વી છું, તેમ તું પણ; અને પ્રતિલોમ રીતે પદ્મા (લક્ષ્મી) પણ તેવી જ તેજસ્વી છે।
Verse 6
देवानां वा नृणां रक्षां कुरु सत्याऽनया सताम् । संसारसारिणां शम्भो मंगलं सर्वदा तथा
હે શંભો! સતીના આ સત્યવચન/સંકલ્પથી દેવો અને મનુષ્યોની રક્ષા કર; અને સંસારમાર્ગે ચાલનાર સૌને સદૈવ મંગલ-કલ્યાણ આપ।
Verse 7
य एनां साभिलाषो वै दृष्ट्वा श्रुत्वाथवा भवेत् । तं हन्यास्सर्वभूतेश विज्ञप्तिरिति मे प्रभो
હે સર્વભૂતેશ્વર પ્રભુ! જે કોઈ તેને જોઈને અથવા માત્ર તેની વાત સાંભળીને પણ કામનાથી ભરાઈ જાય, તેને તમે સંહાર કરો—આ મારી વિનંતી છે।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोर्विहस्य परमेश्वरः । एवमस्त्विति सर्वज्ञः प्रोवाच मधुसूदनम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુના વચન સાંભળી પરમેશ્વર શિવ હસ્યા. સર્વજ્ઞે મધુસૂદન (વિષ્ણુ)ને કહ્યું—“એવમસ્તુ, તેમ જ થાઓ।”
Verse 9
स्वस्थानं हरिरागत्य स्थित आसीन्मुनीश्वर । उत्सवं कारयामास जुगोप चरितं च तत्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! હરિ (વિષ્ણુ) પોતાના ધામમાં પાછા આવી ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા; તેમણે ઉત્સવ કરાવ્યો અને તે સમગ્ર પ્રસંગ ગુપ્ત રાખ્યો।
Verse 10
अहं देवीं समागत्य गृह्योक्तविधिनाऽखिलम् । अग्निकार्यं यथोद्दिष्टमकार्षं च सुविस्तरम्
દેવી પાસે જઈ મેં ગૃહ્ય પરંપરામાં કહેલી વિધિ મુજબ, જેમ નિર્દેશ હતું તેમ અગ્નિકાર્ય સંપૂર્ણ રીતે અને વિસ્તારે કર્યું।
Verse 11
ततश्शिवा शिवश्चैव यथाविधि प्रहृष्टवत् । अग्नेः प्रदक्षिणं चक्रे मदाचार्यद्विजाज्ञया
પછી શિવા (સતી) અને શિવ આનંદિત થઈ વિધિ મુજબ, મારા આચાર્ય બ્રાહ્મણની આજ્ઞાથી અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરવા લાગ્યા।
Verse 12
तदा महोत्सवस्तत्राद्भुतोभूद्द्विजसत्तम । सर्वेषां सुखदं वाद्यं गीतनृत्यपुरस्सरम्
ત્યારે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, ત્યાં અદ્ભુત મહોત્સવ પ્રગટ થયો. સર્વને સુખ આપનાર મંગલ વાદ્યો વાગ્યા અને આગળ આગળ ગાન તથા નૃત્ય ચાલ્યાં।
Verse 13
तदानीमद्भुतं तत्र चरितं समभूदति । सुविस्मयकरं तात तच्छृणु त्वं वदामि ते
એ જ સમયે ત્યાં અત્યંત અદ્ભુત એક પ્રસંગ બન્યો, જે મહાવિસ્મયકારક હતો. હે પ્રિય, સાંભળ; હું તને કહું છું।
Verse 14
दुर्ज्ञेया शांभवी माया तया संमोहितं जगत् । सचराचरमत्यंतं सदेवासुरमानुषम्
શિવની શાંભવી માયા અત્યંત દુર્જ્ઞેય છે. એ જ માયાથી સમગ્ર જગત્—ચરાચર સર્વ, દેવ-અસુર અને માનવ સહિત—સંપૂર્ણ મોહિત થાય છે।
Verse 15
योऽहं शंभुं मोहयितुं पुरैच्छं कपटेन ह । मां च तं शंकरस्तात मोहयामास लीलया
હું જે પહેલાં કપટથી શંભુને મોહિત કરવા ઇચ્છતો હતો, એ જ શંકરે, હે પ્રિય, પોતાની લીલાથી મને જ સહેજમાં મોહિત કરી દીધો।
Verse 16
इच्छेत्परापकारं यस्स तस्यैव भवेद्ध्रुवम् । इति मत्वाऽपकारं नो कुर्यादन्यस्य पूरुषः
જે બીજાનું અપકાર ઇચ્છે છે, તે અપકાર નિશ્ચયે તેની પાસે જ પાછો ફરે છે. આ જાણીને મનુષ્યે કોઈનું પણ અહિત ન કરવું જોઈએ।
Verse 17
प्रदक्षिणां प्रकुर्वंत्या वह्नेस्सत्याः पदद्वयम् । आविर्बभूव वसनात्तदद्राक्षमहं मुने
હે મુને, સતી પવિત્ર અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરતી હતી ત્યારે તેના વસ્ત્રમાંથી અચાનક તેના બે પગલાંના ચિહ્નો પ્રગટ થયા—આ મેં જાતે જોયું।
Verse 18
मदनाविष्टचेताश्च भूत्वांगानि व्यलोकयम् । अहं सत्या द्विजश्रेष्ठ शिवमायाविमोहितः
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું—સતી—મદનથી આવિષ્ટ ચિત્ત થઈને મારા અંગો તરફ જોવા લાગી; આ રીતે હું ભગવાન શિવની માયાથી મોહિત થઈ ગઈ।
Verse 19
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीविवाहशिवलीलावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘સતીવિવાહમાં શિવની દિવ્ય લીલાનું વર્ણન’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 20
अहमेवं तथा दृष्ट्वा दक्षजां च पतिव्रताम् । स्मराविष्टमना वक्त्रं द्रष्टुकामोभवं मुने
હે મુને! આ રીતે દક્ષકન્યા એવી પતિવ્રતાને જોઈને મારું મન સ્મરથી આવિષ્ટ થયું, અને મને તેના મુખના દર્શનની ઇચ્છા થઈ.
Verse 21
न शंभोर्लज्जया वक्त्रं प्रत्यक्षं च विलोकितम् । न च सा लज्जयाविष्टा करोति प्रगटं मुखम्
લજ્જાને કારણે તેણે શંભુનું મુખ પ્રત્યક્ષ ન જોયું; અને તે પણ લજ્જાથી આવિષ્ટ થઈ પોતાનું મુખ ખુલ્લેઆમ પ્રગટ ન કરી શકી.
Verse 22
ततस्तद्दर्शनार्थाय सदुपायं विचारयन् । धूम्रघोरेण कामार्तोऽकार्षं तच्च ततः परम्
પછી તેના દર્શન માટે યોગ્ય ઉપાય વિચારતા, કામથી પીડિત મેં ધૂમ્રઘોર નામનો ઉપાય કર્યો।
Verse 23
आर्द्रेंधनानि भूरीणि क्षिप्त्वा तत्र विभावसौ । स्वल्पाज्याहुतिविन्यासादार्द्रद्रव्योद्भवस्तथा
અગ્નિમાં ઘણી ભીની લાકડીઓ નાખીને અને ઘીની થોડી આહુતિ આપવાથી ભીના પદાર્થોમાંથી ધુમાડો ઉત્પન્ન થયો।
Verse 24
प्रादुर्भूतस्ततो धूमो भूयांस्तत्र समंततः । तादृग् येन तमो भूतं वेदीभूमिविनिर्मितम्
ત્યારે ત્યાં ચારે બાજુ એટલો બધો ધુમાડો પ્રગટ થયો કે જેનાથી વેદીની ભૂમિ અંધકારમય બની ગઈ।
Verse 25
ततो धूमाकुले नेत्रे महेशः परमेश्वरः । हस्ताभ्यां छादयामास बहुलीलाकरः प्रभुः
ત્યારે ધુમાડાથી વ્યાકુળ નેત્રોવાળા પરમેશ્વર મહેશે, જે અનેક લીલાઓ કરનારા પ્રભુ છે, પોતાના બંને હાથોથી આંખો ઢાંકી દીધી।
Verse 26
ततो वस्त्रं समुत्क्षिप्य सतीवक्त्रमहं मुने । अवेक्षं किल कामार्तः प्रहृष्टेनांतरात्मना
હે મુનિ! ત્યારે વસ્ત્ર હટાવીને મેં સતીનું મુખ જોયું; કામથી પીડિત હોવા છતાં મારો અંતરાત્મા અત્યંત હર્ષિત થયો।
Verse 27
मुहुर्मुहुरहं तात पश्यामि स्म सतीमुखम् । अथेन्द्रियविकारं च प्राप्तवानस्मि सोऽवशः
હે તાત, હું વારંવાર સતીનું મુખ નિહાળતો રહ્યો; પછી અવશ બની ઇન્દ્રિયવિકાર મને પ્રાપ્ત થયો અને મારી ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગઈ।
Verse 28
मम रेतः प्रचस्कंद ततस्तद्वीक्षणाद्द्रुतम् । चतुर्बिन्दुमित भूमौ तुषारचयसंनिभम्
“મારું રેતઃ સ્ખલિત થયું; અને તેને જોતા જ તે ઝડપથી ઘન બની ગયું. ધરતી પર તે ચાર બિંદુ જેટલું માપ ધરાવી તુષારના ઢગલા સમાન લાગ્યું.”
Verse 29
ततोहं शंकितो मौनी तत्क्षणं विस्मितो मुने । आच्छादयेस्म तद्रेतो यथा कश्चिद्बुबोध न
પછી હું, મૌની અને સંયમી હોવા છતાં, શંકિત થયો અને એ જ ક્ષણે, હે મુને, વિસ્મિત પણ થયો. કોઈને ખબર ન પડે એ માટે મેં તે રેતઃ ઢાંકી દીધું.
Verse 30
अथ तद्भगवाञ्छंभुर्ज्ञात्वा दिव्येन चक्षुषा । रेतोवस्कंदनात्तस्य कोपादेतदुवाच ह
ત્યારે ભગવાન શંભુએ દિવ્ય દૃષ્ટિથી તે જાણી, તે રેતોવિસર્જનના કારણે ક્રોધિત થઈ આ વચનો કહ્યા.
Verse 31
रुद्र उवाच । किमेतद्विहितं पाप त्वया कर्म विगर्हितम् । विवाहे मम कांताया वक्त्रं दृष्टं न रागतः
રુદ્ર બોલ્યા—હે પાપી! તું આ નિંદનીય કર્મ કેમ કર્યું? મારી પ્રિયાના વિવાહ સમયે તું તેના મુખને ભક્તિથી નહીં, પણ કામભાવથી જોયું.
Verse 32
त्वं वेत्सि शंकरेणैतत्कर्म ज्ञातं न किंचन । त्रैलोक्येपि न मेऽज्ञातं गूढं तस्मात्कथं विधे
તું જાણે છે કે શંકરને આ કર્મ જાણીતું છે—તેમને કશું અજાણ નથી. ત્રિલોકમાં પણ મને કોઈ ગુપ્ત વાત અજાણી નથી; તેથી હે વિધિ (બ્રહ્મા)! તને તે કેમ અજાણ રહે?
Verse 33
यत्किंचित्त्रिषु लोकेषु जंगमं स्थावरं तथा । तस्याहं मध्यगो मूढ तैलं यद्वत्तिलांति कम्
ત્રણેય લોકોમાં જે કંઈ છે—ચર કે અચર—તેના મધ્યમાં હું, આ મોહગ્રસ્ત, તલના દાણામાં છુપાયેલા તેલની જેમ સ્થિત છું।
Verse 34
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रिय विष्णुर्मां तदा विष्णुवचः स्मरन् । इयेष हंतुं ब्रह्माणं शूलमुद्यम्य शंकरः
બ્રહ્માએ કહ્યું: આમ કહી પ્રિય વિષ્ણુએ મને વિષ્ણુવચનનું સ્મરણ કરાવ્યું. ત્યારે શંકરે ત્રિશૂલ ઉઠાવી બ્રહ્માને હણવા ઇચ્છા કરી।
Verse 35
शभुंनोद्यमिते शूले मां च हंतुं द्विजोत्तम । मरीचिप्रमुखास्ते वै हाहाकारं च चक्रिरे
હે દ્વિજોત્તમ! શંભુએ મને હણવા માટે ત્રિશૂલ ઉઠાવ્યું ત્યારે, મરીચિપ્રમુખ ઋષિઓ ભયથી હાહાકાર કરવા લાગ્યા।
Verse 36
ततो देवगणास्सर्वे मुनयश्चाखिलास्तथा । तुष्टुवुश्शंकरं तत्र प्रज्वलंतं भयातुराः
ત્યારે સર્વ દેવગણો તથા સર્વ મુનિઓ ભયથી વ્યાકુળ થઈ, ત્યાં પ્રજ્વલિત ભયંકર તેજવાળા શંકરનું સ્તવન કરવા લાગ્યા।
Verse 37
देवा ऊचुः । देव देव महादेव शरणागतवत्सल । ब्रह्माणं रक्ष रक्षेश कृपां कुरु महेश्वर
દેવોએ કહ્યું— હે દેવોના દેવ મહાદેવ, શરણાગતવત્સલ! હે રક્ષેશ, બ્રહ્માનું રક્ષણ કર; હે મહેશ્વર, કૃપા કર।
Verse 38
जगत्पिता महेश त्वं जगन्माता सती मता । हरिब्रह्मादयस्सर्वे तव दासास्सुरप्रभो
હે મહેશ, તમે જગતના પિતા છો અને સતી જગતની માતા માનવામાં આવે છે. હે સુરપ્રભો, હરિ, બ્રહ્મા વગેરે સર્વે તમારા દાસ છે.
Verse 39
अद्भुताकृतिलीलस्त्वं तव मायाद्भुता प्रभो । तया विमोहितं सर्वं विना त्वद्भक्तिमीश्वर
હે પ્રભો, તમારી લીલા અદ્ભુત રૂપોથી યુક્ત છે અને તમારી માયા પણ અદ્ભુત છે. હે ઈશ્વર, તે માયાથી સર્વ મોહિત છે—તમારી ભક્તિ ધરાવનાર સિવાય.
Verse 40
ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुतरं दीना निर्जरा मुनयश्च ते । तुष्टुवुर्देवदेवेशं क्रोधाविष्टं महेश्वरम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે અત્યંત દિન થયેલા તે દેવો અને મુનિઓ, ક્રોધથી આવિષ્ટ દેવદેવેશ મહેશ્વરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા.
Verse 41
दक्षो मैवं मैवमिति पाणिमुद्यम्य शंकितः । वारयामास भूतेशं क्षिप्रमेत्य पुरोगतः
શંકિત દક્ષ ઝડપથી આગળ જઈ ભૂતેશ (ભગવાન શિવ) સામે ઊભો રહ્યો. હાથ ઊંચો કરી—“આવું ન કરો, આવું ન કરો” એમ કહી તેમને અટકાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
Verse 42
अथाग्रे संगतं वीक्ष्य तदा दक्षं महेश्वरः । प्रत्युवाचाप्रियमिदं संस्मरन्प्रार्थनां हरेः
ત્યારે સામે ઊભેલા દક્ષને જોઈ મહેશ્વરે—હરિની પૂર્વ પ્રાર્થનાનું સ્મરણ કરીને—દક્ષને અપ્રિય લાગે એવા વચનો કહ્યા.
Verse 43
महेश्वर उवाच । विष्णुना मेतिभक्तेन यदिदानीमुदीरितम् । मयाप्यंगीकृतं कर्तुं तदिहैव प्रजापते
મહેશ્વરે કહ્યું—હે પ્રજાપતે! મારા પરમ ભક્ત વિષ્ણુએ હમણાં જે કહ્યું છે, તે હું પણ સ્વીકારું છું અને અહીં જ તેને અમલમાં મૂકીશ.
Verse 44
सतीं यस्याभिलाषस्सन् वीक्षेत वध तं प्रभो । इति विष्णुवचस्सत्यं विधिं हत्वा करोम्यहम्
‘હે પ્રભુ! જે કોઈ સતીની ઇચ્છાથી ભરાઈને તેણીને જુએ, તેને વધ કરો.’—વિષ્ણુના આ વચનને સત્ય માનીને હું વિધિ (બ્રહ્મા)નો વધ કરી તેને અમલમાં મૂકીશ.
Verse 45
साभिलाषः कथं ब्रह्मा सतीं समवलोकयत् । अभवत्त्यक्तरेतास्तु ततो हन्मि कृतागसम्
ઇચ્છાથી ભરાઈને બ્રહ્મા સતીને કેવી રીતે જોઈ શક્યો? રેતસ-ત્યાગની સ્થિતિમાં પડી તે દોષી બન્યો; તેથી હું તે પાપીને દંડ આપીશ.
Verse 46
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तवति देवेश महेशे क्रोधसंकुले । चकंपिरे जनाः सर्वे सदेवमुनिमानुषाः
બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવેશ મહેશ ક્રોધથી ભરાઈ આમ બોલ્યા ત્યારે દેવો, મુનિઓ અને મનુષ્યો સહિત સર્વે જીવો કંપી ઊઠ્યા।
Verse 47
हाहाकारो महानासीदौदासीन्यं च सर्वशः । अभूवम्बिकलोऽतीव तदाहं तद्विमोहकः
પછી મહાન હાહાકાર ઊઠ્યો અને સર્વત્ર ઘોર નિરાશા વ્યાપી ગઈ। તે સમયે હું પણ અત્યંત વ્યાકુળ અને મોહગ્રસ્ત થયો।
Verse 48
अथ विष्णुर्महेशातिप्रियः कार्यविचक्षणः । तमेवंवादिनं रुद्रं तुष्टाव प्रणतस्सुधीः
પછી મહેશને અત્યંત પ્રિય અને કાર્યમાં વિવેકી એવા વિષ્ણુએ, શુદ્ધ બુદ્ધિથી નમસ્કાર કરીને, આમ બોલનાર રુદ્રની પ્રસન્નતાથી સ્તુતિ કરી।
Verse 49
स्तुत्वा च विविधैः स्तोत्रैश्शंकरं भक्तवत्सलम् । इदमूचे वारयंस्तं क्षिप्रं भूत्वा पुरस्सरः
ભક્તવત્સલ શંકરને વિવિધ સ્તોત્રોથી સ્તુતિ કરીને, તેમને અટકાવવા માટે તે ઝડપથી આગળ વધ્યો અને આ વચન બોલ્યો।
Verse 50
विष्णुरुवाच । विधिन्न जहि भूतेश स्रष्टारं जगतां प्रभुम् । अयं शरणगस्तेद्य शरणागतवत्सलः
વિષ્ણુએ કહ્યું— હે ભૂતેશ! વિધિ, જગતના પ્રભુ સ્રષ્ટા બ્રહ્માને ન મારશો. આજે તે તમારી શરણમાં આવ્યો છે; અને તમે તો શરણાગતવત્સલ છો।
Verse 51
अहं तेऽतिप्रियो भक्तो भक्तराज इतीरितः । विज्ञप्तिं हृदि मे मत्त्वा कृपां कुरु ममोपरि
હું તમારો અતિપ્રિય ભક્ત છું, ‘ભક્તરાજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ. મારી વિનંતીને હૃદયમાં ધારણ કરી મારા ઉપર કૃપા કરો.
Verse 52
अन्यच्च शृणु मे नाथ वचनं हेतुगर्भितम् । तन्मनुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि
હે નાથ, હેતુથી ભરેલું મારું બીજું વચન પણ સાંભળો. હે મહેશાન, તેને સારી રીતે વિચારી મારા ઉપર દયા કરો.
Verse 53
प्रजास्स्रष्टुमयं शंभो प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः । अस्मिन्हते प्रजास्रष्टा नास्त्यन्यः प्राकृतोऽधुना
હે શંભો! પ્રજાઓ સર્જવા માટે આ ચતુર્મુખ (બ્રહ્મા) પ્રગટ થયો છે. જો તે હણાય, તો હાલ જગતમાં સ્વાભાવિક પ્રજાસ્રષ્ટા બીજો કોઈ રહેશે નહીં।
Verse 54
सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि करिष्यामः पुनः पुनः । त्रयो देवा वयं नाथ शिवरूप त्वदाज्ञया
હે નાથ, શિવરૂપ! તમારી આજ્ઞાથી અમે ત્રણ દેવો વારંવાર સર્જન, પાલન અને લયનાં કાર્યો કરીશું।
Verse 55
एतस्मिन्निहते शम्भो कस्त्वत्कर्म करिष्यति । तस्मान्न वध्यो भवता सृष्टिकृल्लयकृद्विभो
હે શંભો! આ હણાય તો તમારું કાર્ય કોણ કરશે? તેથી, હે વિભુ, આ સર્જન અને લયનો કર્તા છે; તમારે તેને વધ ન કરવો જોઈએ।
Verse 56
अनेनैव सती कन्या दक्षस्य च शिवा विभो । सदुपायेन वै भार्या भवदर्थे प्रकल्पिता
હે વિભો, આ જ ઉપાયથી દક્ષની શુભા પુત્રી સતીને યોગ્ય યોજનાથી તમારા દિવ્ય પ્રયોજન માટે તમારી પત્ની થવા સમ્યક રીતે નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्तु विज्ञप्तिं विष्णुना कृताम् । प्रत्युवाचाखिलांस्तांश्च श्रावयंश्च दृढव्रतः
બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુએ કરેલી વિનંતી સાંભળી, દૃઢવ્રતી મહેશ્વરે ઉત્તર આપ્યો અને ત્યાં એકત્રિત સૌને પોતાનું વચન સંભળાવ્યું।
Verse 58
महेश उवाच । देव देव रमेशान विष्णो मत्प्राणवल्लभ । न निवारय मां तात वधादस्य खलस्त्वयम्
મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવદેવ, હે રમેશાન, હે વિષ્ણુ, મારા પ્રાણ સમાન પ્રિય; હે તાત, આ દુષ્ટના વધથી મને રોકશો નહીં—મને અટકાવનાર તો તું જ છે।
Verse 59
पूरयिष्यामि विज्ञप्तिं पूर्वान्तेंगीकृतां मया । महापापकरं दुष्टं हन्म्येनं चतुराननम्
હું અગાઉ સ્વીકારેલી પ્રતિજ્ઞા પૂર્ણ કરીશ. આ ચતુરાનન દુષ્ટ છે અને મહાપાપનું કારણ છે; તેથી હું તેનો વધ કરીશ।
Verse 60
अहमेव प्रजास्स्रक्ष्ये सर्वाः स्थिरचरा अपि । अन्यं स्रक्ष्ये सृष्टिकरमथवाहं स्वतेजसा
હું જ સર્વ પ્રજાઓને—સ્થાવર અને જંગમ—સર્જીશ; અથવા મારા સ્વતેજથી સૃષ્ટિકાર્ય કરનાર બીજો સ્રષ્ટા રચી દઈશ।
Verse 61
हत्वैनं विधिमेवाहं स्वपणं पूरयन् कृतम् । स्रष्टारमेकं स्रक्ष्यामि न निवारय मेश माम्
આ વિધાતા બ્રહ્માને વધ કરીને હું કરેલો સંકલ્પ પૂર્ણ કરીશ. હું માત્ર એક જ સ્રષ્ટાને સ્થાપિત કરીશ; હે પ્રભુ, મને રોકશો નહીં, મને પાછો ન ખેંચશો।
Verse 62
ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचश्श्रुत्वा गिरीश स्याह चाच्युतः । स्मितप्रभिन्नहृदयः पुनर्मैवमितीरयन्
બ્રહ્મા બોલ્યા: તેના વચન સાંભળી અવિનાશી ગિરીશ (શિવ) ફરી બોલ્યા. સૌમ્ય સ્મિતથી તેમનું હૃદય દ્રવિત થયું અને તેમણે કહ્યું—“એવું નથી; આવી રીતે ન બોલ।”
Verse 63
अच्युत उवाच । प्रतिज्ञापूरणं योग्यं परस्मिन्पुरुषेस्ति वै । विचारयस्व वध्येश भवत्यात्मनि न प्रभो
અચ્યુત બોલ્યા—પ્રતિજ્ઞાનું પૂર્ણ કરવું ખરેખર પરમ પુરુષને જ યોગ્ય છે. હે યજ્ઞેશ, વિચાર કર; હે પ્રભુ, દોષ તારમાં નથી, તારા પોતાના અંતઃભાવમાં છે।
Verse 64
त्रयो देवा वयं शंभो त्वदात्मानः परा नहि । एकरूपा न भिन्नाश्च तत्त्वतस्सुविचारय
હે શંભુ, અમે ત્રણ દેવો તારા જ આત્મસ્વરૂપ છીએ; તારા થી પરા નથી. તત્ત્વથી અમે એકરૂપ છીએ, ભિન્ન નથી—સુવિચાર કર।
Verse 65
ततस्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णोस्स्वातिप्रियस्य सः । शंभुरूचे पुनस्तं वै ख्यापयन्नात्मनो गतिम्
પછી સ્વાતી સમાન પ્રિય એવા વિષ્ણુના વચન સાંભળી શંભુએ ફરી તેને કહ્યું અને પોતાની ગતિ તથા દિવ્ય અભિપ્રાય સ્પષ્ટ કર્યો।
Verse 66
शम्भुरुवाच । हे विष्णो सर्वभक्तेश कथमात्मा विधिर्मम । लक्ष्यते भिन्न एवायं प्रत्यक्षेणाग्रतः स्थितः
શંભુએ કહ્યું—હે વિષ્ણુ, સર્વભક્તોના સ્વામી! મારું જ આત્મસ્વરૂપ અને વિધાન કેમ ભિન્ન જણાય છે? આ તો પ્રત્યક્ષ રીતે મારા આગળ પ્રગટ થઈને સ્થિત છે।
Verse 67
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तो महेशेन सर्वेषां पुरतस्तदा । इदमूचे महादेवं तोषयन् गरुडध्वजः
બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે સર્વના સમક્ષ મહેશ્વરની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને, ગરુડધ્વજ વિષ્ણુ મહાદેવને પ્રસન્ન કરવા માટે આ વચનો બોલ્યો।
Verse 68
विष्णुरुवाच । न ब्रह्मा भवतो भिन्नो न त्वं तस्मात्सदाशिव । न वाहं भवतो भिन्नो न मत्त्वं परमेश्वर
વિષ્ણુએ કહ્યું—હે સદાશિવ! બ્રહ્મા આપથી ભિન્ન નથી અને આપ પણ તેનાથી ભિન્ન નથી. હે પરમેશ્વર! હું પણ આપથી ભિન્ન નથી અને આપ પણ મારાથી ભિન્ન નથી।
Verse 69
सर्वं जानासि सर्वज्ञ परमेश सदाशिव । मन्मुखादखिलान्सर्वं संश्रावयितुमिच्छसि
હે સર્વજ્ઞ સદાશિવ, હે પરમેશ્વર! તમે બધું જાણો છો; છતાં સર્વે સાંભળે તે માટે મારા મુખ દ્વારા સર્વ વાતો ઉચ્ચારાવા ઇચ્છો છો।
Verse 70
त्वदाज्ञया वदामीश शृण्वंतु निखिलास्सुराः । मुनयश्चापरे शैवं तत्त्वं संधार्य स्वं मनः
આપની આજ્ઞાથી, હે ઈશ! હું કહું છું. સર્વ દેવો સાંભળો, મુનિઓ અને અન્ય પણ—શૈવ તત્ત્વ ધારણ કરીને, મનને એકાગ્ર અને સંયમિત રાખીને।
Verse 71
प्रधानस्याऽप्रधानस्य भागाभागस्य रूपिणः । ज्योतिर्मयस्य भागास्ते वयं देवाः प्रभोस्त्रयः
જે પ્રભુ પ્રધાન અને અપ્રધાન—બન્ને રૂપે પ્રગટ થાય છે, ભાગ અને અભાગના પણ સ્વરૂપ છે, અને સ્વયં જ્યોતિર્મય છે—અમે ત્રણ દેવો તે પ્રભુના અંશ છીએ.
Verse 72
कस्त्वं कोहं च को ब्रह्मा तवैव परमात्मनः । अंशत्रयमिदं भिन्नं सृष्टिस्थित्यंतकारणम्
હે પરમાત્મન્! તું કોણ, હું કોણ અને બ્રહ્મા કોણ? આ ત્રિરૂપ તો તારા જ ભિન્ન અંશો છે, જે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને પ્રલયના કારણ બને છે.
Verse 73
चिंतयस्वात्मनात्मानं स्वलीलाधृतविग्रहः । एकस्त्वं ब्रह्म सगुणो ह्यंशभूता वयं त्रयः
હે સ્વલીલાથી દેહ ધારણ કરનાર! પોતાના અંતર્જ્ઞાનથી પોતાના આત્મસ્વરૂપનું ચિંતન કર. તું જ એકમાત્ર સગુણ બ્રહ્મ છે; અમે ત્રણે તારા અંશમાત્ર છીએ।
Verse 74
शिरोग्रीवादिभेदेन यथैकस्यैव वर्ष्मणः । अंगानि ते तथेशस्य तस्य भगत्रयं हर
જેમ એક જ શરીરના શિર, ગ્રીવા વગેરે ભેદથી અંગો કહેવાય છે, તેમ હે હર, તે ઈશ્વરના પણ અંગો (પહેલુઓ) સમજવા. આ રીતે તેના ભગત્રયને ઓળખવું જોઈએ।
Verse 75
यज्ज्योतिरभ्रं स्वपुरं पुराणं कूटस्थमव्यक्तमनंतरूपम् । नित्यं च दीर्घादिविशेषणाद्यैर्हीनं शिवस्त्वं तत एव सर्वम्
તું જ તે નિર્મળ, નિઃમેઘ જ્યોતિ છે—તું જ તારો પરમ ધામ—પુરાતન, કૂટસ્થ, અવ્યક્ત અને અનંતરૂપ. તું નિત્ય છે અને ‘દીર્ઘ’ વગેરે મર્યાદિત વિશેષણોથી રહિત છે. હે શિવ, તારા પરથી જ સર્વનું પ્રાગટ્ય અને અસ્તિત્વ છે।
Verse 76
ब्रह्मोवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महादेवो मुनीश्वर । बभूव सुप्रसन्नश्च न जघान स मां ततः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનીશ્વર! તેના વચનો સાંભળી મહાદેવ અતિ પ્રસન્ન થયા; ત્યાર પછી તેમણે મને પ્રહાર કર્યો નહિ।
Frequently Asked Questions
It stages a ceremonial moment after Dakṣa’s gifting/donations where Viṣṇu (with Lakṣmī) formally praises Śiva–Satī and petitions Śiva for protective and auspicious boons; Śiva assents.
It frames the divine couple’s manifest life as purposeful cosmic play: sustaining dharma (welfare of the righteous) while checking adharma (restraint of the wicked), integrating theology with narrative action.
Śiva is emphasized as devadeva, parameśvara, and karuṇāsāgara; Satī is affirmed as universal mother (akhila-mātā); Viṣṇu appears as Garuḍadhvaja/Madhusūdana, accompanied by Lakṣmī (Kamalā/Padmā).