संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
આ અધ્યાયમાં સૂત કહે છે કે પૂર્વ પ્રસંગ સાંભળ્યા પછી નારદ બ્રહ્માને સંધ્યા વિષે પૂછે છે—માનસપુત્રો પોતાના ધામે ગયા પછી સંધ્યા ક્યાં ગઈ, પછી તેણે શું કર્યું અને તેનો વિવાહ કોની સાથે થયો. તત્ત્વવિદ બ્રહ્મા શંકરનું સ્મરણ કરીને વંશ-તત્ત્વની કથા આરંભે છે. સંધ્યા બ્રહ્માની માનસી પુત્રી હતી; તેણે તપ કર્યું, દેહત્યાગ કર્યો અને પુનર્જન્મે અરુન્ધતી રૂપે જન્મી. આમ સંધ્યાનું આદિચરિત્ર તપસ્યા અને બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-મહેશના દૈવી વિધાનથી અરુન્ધતીના પતિવ્રતા આદર્શ સાથે જોડાય છે.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
સૂત બોલ્યા—બ્રહ્માના આ વચનો સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ તે ઋષિ પ્રેમથી પ્રસન્ન મનથી શંકરનું સ્મરણ કરી આનંદપૂર્વક બોલ્યા.
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
નારદ બોલ્યા— હે બ્રહ્મન, હે વિધે, હે મહાભાગ, હે વિષ્ણુશિષ્ય મહામતે! તમે ચંદ્રમૌલિ ભગવાન શિવની અદ્ભુત લીલા વર્ણવી છે।
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
કામદેવે કાર્ય સ્વીકારી હર્ષિત થઈ પોતાના ગૃહે પરત ગયો અને દક્ષ પણ પોતાના ઘરે ગયો—તથાપિ, હે કર્તા (શિવ), બનેલી સર્વ ઘટનાઓના અંતરમાં તમે જ અધિષ્ઠાતા કર્તા રહ્યા।
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
માનસપુત્રો પોતાના-પોતાના ધામે ગયા પછી બ્રહ્માએ વિચાર્યું—“બ્રહ્માની પુત્રી અને પિતૃઓની જનની એવી સંધ્યા ક્યાં ગઈ?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં “સંધ્યાચરિત્રવર્ણન” નામનો પાંચમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
સૂત બોલ્યા—તે ધીમાન બ્રહ્મપુત્ર (નારદ) ના વચન સાંભળી, તેણે શક્તિ-એકાગ્રતાથી શંકરનું સ્મરણ કર્યું; ત્યારબાદ તત્ત્વજ્ઞ બ્રહ્માએ કહ્યું।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને, સંધ્યાનું સર્વ શુભ ચરિત્ર સાંભળ. તેને સાંભળતાં, હે મુને, સર્વ કામનાઓ ધરાવતી સ્ત્રીઓ પણ સદા સાધ્વી અને દૃઢવ્રતા બને છે.
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
એ સંધ્યા ખરેખર મારી પુત્રી હતી; પૂર્વે તે મારા મનમાંથી જન્મેલી હતી. તપ કરીને દેહ ત્યજી, એ જ ફરી પતિવ્રતા અરુન્ધતી રૂપે જન્મી.
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
તે બુદ્ધિમાન મુનિશ્રેષ્ઠ મેધાતિથિની પુત્રી બની. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશાન (શિવ) ના વચન અનુસાર તેણે નિષ્ઠાપૂર્વક વ્રતાચાર પાળ્યો.
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
તેણે પ્રશંસિત વ્રત ધરાવતા મહાત્મા વસિષ્ઠને પતિ તરીકે વર્યા. તે પતિવ્રતાઓમાં શ્રેષ્ઠ બની, વંદનીય અને પૂજનીય બની, અને તપોબળના પ્રભાવથી મહાતેજસ્વી (ભયંકર પ્રતિાપવાળી) બની.
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
નારદ બોલ્યા—તેણે તપ કેવી રીતે કર્યું, કયા હેતુથી અને કઈ સંધ્યા-સમયે/સ્થળે? તે શરીર ત્યજી કેવી રીતે મેધાતિથિની પુત્રી બની? અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ તથા શિવ દેવોએ તેના માટે પતિ કેવી રીતે નિર્ધારિત કર્યો કે તેણે પ્રશંસિત વ્રતવાળા મહાત્મા વસિષ્ઠને વર્યો?
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
હે પિતામહ! હું સાંભળવા ઉત્સુક છું; કૌતૂહલજનક અરુન્ધતીનું આશ્ચર્યચરિત તત્ત્વ મુજબ વિસ્તારે મને કહો।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
બ્રહ્માએ કહ્યું—પૂર્વે મારી પોતાની પુત્રી સંધ્યાને જોઈ મારું મન તુરંત કામ તરફ ખેંચાઈ ગયું; પરંતુ તે શિવભયથી તેને ત્યજી દૂર થઈ ગઈ।
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
સંધ્યાકાળે કામના બાણોથી ઉથલપાથલ થઈ, સંયમિત મન ધરાવતા મહાત્મા ઋષિઓનું પણ ચિત્ત ચંચળ બની જાય છે।
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
મારા પ્રત્યે ઉપહાસભર્યા ભર્ગના વચન સાંભળી મેં પોતાના અંતરમાં ધૈર્ય ડગમગતું જાણ્યું, અને ઋષિઓ પ્રત્યેના વ્યવહારમાં મર્યાદાભંગ પણ જોયો।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
કામની એવી સ્થિતિ—જે વારંવાર જોતા મુનિઓને પણ મોહમાં નાખે—જોઈને સંધ્યા પોતે દુઃખિત થઈ ત્યાં આવી અને શરણ લીધી।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
ત્યારબાદ, હે મુનિ, બ્રહ્મા અને મારા દ્વારા શાપિત મદન મારા અંદર જ લય પામ્યો; અને હું શિવ મારા પોતાના ધામે પરત ગયો.
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે સંધ્યા રોષના વશમાં આવી ગઈ. મારી પુત્રીએ આમ વિચારીને ત્યારે સંપૂર્ણપણે ધ્યાનપરાયણ બની.
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
દૃઢમનવાળી સતીએ ક્ષણમાત્રમાં જ અગાઉ બનેલું ધ્યાનમાં લીધું. એ જ સમયે સંધ્યાએ વિચાર કરીને જે યથોચિત અને યોગ્ય હતું તે નક્કી કર્યું.
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
સંધ્યાએ કહ્યું—હું જન્મતાની સાથે જ મને યુવતીરૂપે જોઈ, કામદેવથી પ્રેરિત મારા પિતાના મનમાં સાનુરાગ અભિલાષા જાગી ઊઠી।
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
મનને સંયમિત રાખનારા ભાવિતાત્મા મુનિઓ પણ જોતા જોતા, મને મર્યાદા વિના વર્તતી જોઈ, ક્ષણમાત્રમાં કામનાથી ઉદ્વેલિત થયા।
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
આ પાપકર્મનું ફળ સ્વયં મદને જ મેળવ્યું; કારણ કે શંભુના સમક્ષ ક્રોધિત પિતામહ બ્રહ્માએ તેને શાપ આપ્યો હતો.
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
મને પ્રત્યક્ષ જોઈ મારા પિતા અને ભાઈઓ કામવશ લોભદૃષ્ટિથી મારી તરફ સ્પૃહા કરવા લાગ્યા; તેથી મારે કરતાં મોટો પાપી કોઈ નથી.
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
તેમને મર્યાદા વિના વર્તતા જોઈ મને પણ કામભાવ થયો; અને જાણે તેઓ મારા જ પતિ હોય તેમ, તે બધા સહચરો પ્રત્યે પણ મારું અંતર ઝુકી ગયું.
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
હું જે પાપ કરવા જઈ રહી છું તેનું પ્રાયશ્ચિત્ત હું જાતે જ બનીશ; વેદમાર્ગ અનુસાર હું મારા આત્માને પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપી દઈશ.
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
પરંતુ હું આ ભૂમિ પર એક મર્યાદા સ્થાપીશ—કે દેહધારી જીવો જન્મતાં જ કામના અને ભોગલાલસાથી પ્રેરિત ન થાય.
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
આ હેતુ માટે હું અતિ દારુણ તપ કરીશ; ધર્મની મર્યાદા સ્થાપી પછી આ જીવન ત્યજી દઈશ.
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
જે દેહ વિષે મારા પિતાએ સ્વયં ઇચ્છા ધારણ કરી છે, તે દેહથી ભાઈઓ વચ્ચે મને શું પ્રયોજન રહે?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
મારા જે દેહથી સ્વાભાવિક સગાંઓમાં પણ કામભાવ ઉદ્ભવ્યો, તે કદી પુણ્યનું સાધન નથી.
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
આ રીતે મનમાં નિશ્ચય કરીને સંધ્યા તે ઉત્તમ પર્વત પરથી નીકળી અને જ્યાં ચન્દ્રભાગા નદી વહે છે તે ‘ચન્દ્રભાગા’ નામના સ્થાને ગઈ.
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
પછી સંધ્યા તપ માટે મનને નિયંત્રિત કરીને શ્રેષ્ઠ પર્વત તરફ ત્યાં ગઈ છે એમ જાણી બ્રહ્માએ મને—પોતાના પુત્રને—કહ્યું.
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
નજીક જ વસિષ્ઠ બેઠા હતા—આત્મસંયમી, સર્વજ્ઞ, જ્ઞાનયોગમાં સ્થિત—પોતાની નજીકની આસન પર ઉપવિષ્ટ, વેદ અને વેદાંગોમાં પારંગત.
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
બ્રહ્માએ કહ્યું— હે વસિષ્ઠપુત્ર! તું સંધ્યા પાસે જા; તે દૃઢમન બની તપસ્યાનો સંકલ્પ ધારણ કરી ચૂકી છે. વિધિ મુજબ તેને તપોદીક્ષા આપ।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! પહેલાં કામાસક્ત લોકોને માત્ર જોઈ લેતાં જ તેની નજર નમી જતી; અને તે તમને, મને તથા પોતાને પણ કામથી સ્પર્શિત માનતી હતી।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
તે અભૂતપૂર્વ કર્મ પર વિચાર કરીને અને પહેલેથી જ મૃત્યુનું મનન કરીને, હવે તે તમારાં જ કારણે—તમારાં પ્રત્યે—પોતાના પ્રાણ ત્યાગવા ઇચ્છે છે।
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
મર્યાદાનું પાલન કરનારાઓમાં મર્યાદા સ્થાપવા માટે, સાધ્વી સતીએ તપસ્યા દ્વારા યોગ્ય સીમા સ્થાપવાનો સંકલ્પ કર્યો; અને તપ કરવા ચન્દ્રભાગા નામના પર્વત પર ગઈ।
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
હે પ્રિય, બીજાના તપનો આંતરિક ભાવ અને ફળ કોઈ પણ સાચે નક્કી કે મંજૂર કરી શકતું નથી. તેથી જેમ ઉપદેશ મળ્યો છે તેમ જ કર, જેથી તે પોતાનું ઇષ્ટ પ્રાપ્ત કરે।
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
હે મુને, આ રૂપ ત્યજી પોતાના જ બીજા રૂપને ધારણ કરીને તેઓ તેની નજીક રહ્યા અને તપશ્ચર્યાનું અનુશાસન દર્શાવતા શૈવ તપનો માર્ગ પ્રગટ કર્યો।
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
અહીં પહેલાં તમારું આ જ સ્વરૂપ જોઈ લીધું હોવાથી તેને હવે કંઈ નવું પ્રાપ્ત નહીં થાય; તેથી તમે બીજું રૂપ ધારણ કરો.
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ, દયાળુ વશિષ્ઠે મને આ રીતે આદેશ આપ્યો. ‘યથાસ્તુ’ કહી તે મુનિ સંધ્યા-કર્મ કરવા પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
ત્યાં તેણે શુભ ગુણોથી પરિપૂર્ણ અને પવિત્ર માનસ સરોવર સમાન એક દિવ્ય સરોવર જોયું. પછી વશિષ્ઠે તેના કાંઠે ચાલતી સંધ્યા દેવીને પણ દર્શન કર્યું.
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
કાંઠે ઊભેલી તે દેવીએ તે કમલ-ઉજ્જ્વલ સરોવરને તેજસ્વી બનાવ્યું; જેમ પ્રદોષકાળે ઉગતા ચંદ્ર અને નક્ષત્રસમૂહથી આકાશ ઝગમગે છે.
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
મુનિએ તેણીને ત્યાં અત્યંત શુભ અને ઉત્તમ લક્ષણોથી યુક્ત જોઈ, કૌતુકથી સર્વત્ર નજર ફેરવી અને ત્યાં ‘બૃહલ્લોહિત’ નામે પ્રસિદ્ધ સરોવર જોયું।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
તે પ્રાકારથી ચન્દ્રભાગા નદી દક્ષિણ તરફ સમુદ્ર તરફ વહેતી દેખાઈ; અને તે વહેતી વહેતી, આસપાસના પર્વતો સાથેનું વિશાળ અને ભવ્ય દૃશ્ય પણ તેણે જોયું।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
એ ચન્દ્રભાગા નદી પશ્ચિમ દિશાને ભેદીને આગળ વહેવા લાગી. જેમ હિમવતમાંથી નીકળેલી ગંગા સાગર સુધી પહોંચે છે, તેમ એ પણ સમુદ્ર તરફ જાય છે.
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
ચન્દ્રભાગા નામના તે પર્વત પર વસિષ્ઠે બૃહલ્લોહિત નદીના કિનારેથી આવતી સંધ્યાને જોઈ, ત્યારે આદરપૂર્વક તેને પ્રશ્ન કર્યો.
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
વસિષ્ઠે કહ્યું—હે ભદ્રે, તું આ નિર્જન પર્વત પર શા માટે આવી છે? તું કોની પુત્રી છે, અને ખરેખર તારો અભિપ્રાય શું છે?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
હું આ સાંભળવા ઇચ્છું છું—જો આ ગુપ્ત રાખવાનું ન હોય તો કહો. પૂર્ણચંદ્ર સમું તેજસ્વી તમારું મુખ કેવી રીતે નિશ્ચેષ્ટ અને નિર્વિકાર થઈ ગયું?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—મહાત્મા વશિષ્ઠના વચન સાંભળી અને અગ્નિ સમા જ્વલંત તે મહર્ષિને જોઈ તેઓ આશ્ચર્ય અને સતર્કતાથી ભરાઈ ગયા.
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં તેજસ્વી, જટાધારી અને સંયમથી દેહ ધારણ કરનાર તે તપસ્વીને જોઈ સંધ્યાએ આદરપૂર્વક પ્રણામ કર્યો અને પછી તે તપોધનને કહ્યું.
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
સંધ્યાએ કહ્યું—“હે વિભો, કયા હેતુથી તમે આ સિદ્ધ પર્વત પર આવ્યા છો તે મને સ્પષ્ટ કહો. તમારા માત્ર દર્શનથી મારું શું સિદ્ધ થવાનું છે?”
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
“હે બ્રહ્મન, તપ કરવા માટે હું આ નિર્જન પર્વત પર આવી છું. હું બ્રહ્માદેવની પુત્રી તરીકે જન્મી છું અને ‘સંધ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ છું.”
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
જો આ તમને યોગ્ય અને સહ્ય લાગે, તો મને સંપૂર્ણ રીતે ઉપદેશ આપો. મારી આ ઇચ્છા ગુપ્ત છે; અન્ય કોઈને તેનો કશોય જ્ઞાન નથી.
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
તપસ્યાનો સાચો ભાવ ન જાણીને હું આ તપોવનમાં આશ્રય લીધી છે. પરંતુ અહીં ચિંતાથી હું ક્ષીણ થાઉં છું અને મારું મન ખરેખર કંપે છે.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેણાં વચનો સાંભળી બ્રહ્મવિદોમાં શ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠ, જે પોતે સર્વ કર્તવ્ય અને વિધિનો જાણકાર હતો, તેણે આગળ કંઈ પણ પૂછ્યું નહીં.
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
તેણે આત્મસંયમી અને તપ માટે દૃઢ નિશ્ચયવાળી છે એમ જોઈ, દક્ષે—મનમાં ભક્તવત્સલ શંકરનું સ્મરણ કરીને—તેણે કહ્યું.
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
વસિષ્ઠે કહ્યું—જે પરમ તેજસ્વી, પરમ તપસ્વી, પરમ શ્રેષ્ઠ અને પરમ આરાધ્ય છે, તે શંભુને મનમાં ધારણ કરવો.
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—આ ચાર પુરુષાર્થોના એકમાત્ર આદિકારણ જે છે, સર્વ જગતોના આદ્ય એવા તે એક પુરુષોત્તમને ભજ।
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
હે શુભાનને! આ જ મંત્રથી દેવેશ શંભુને ભજ; તેનાથી તને સર્વ પ્રાપ્તિ અને પૂર્ણ સિદ્ધિ થશે—કોઈ સંશય નથી।
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
‘ૐ નમઃ શંકરાય’—અંતે ‘ૐ’ની મુદ્રા રાખીને સતત જપ કર. હવે મૌન-તપસ્યાના આરંભનું વિધાન હું કહું છું; સાંભળ.
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
સ્નાન મૌનમાં કરવું અને મૌનમાં જ હર (શિવ)નું પૂજન કરવું. બંને સમયે માત્ર પૂર્ણ જલાહાર લેવો—પ્રથમ અને ષષ્ઠ કાળે.
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
ત્રીજા તબક્કામાં, ષષ્ઠ નિર્ધારિત કાળે, ઉપવાસમાં પરાયણ રહેવું. આ રીતે તપસ્યા પૂર્ણ થાય ત્યારે પણ ષષ્ઠ કાળે જ ક્રિયા (અનુષ્ઠાન) કરવું.
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
હે દેવી! આ રીતે ‘મૌન-તપ’ કહેવાતો આ નિયમ બ્રહ્મચર્યનું ફળ આપનાર છે. તે સર્વ અભીષ્ટ આપે છે—આ સત્ય છે, સત્ય જ છે; તેમાં શંકા નથી.
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
આ રીતે ચિત્તને સ્થિર કરીને અને લોકિક કામના ત્યજીને શંકરનું ચિંતન કર. તેઓ તારા પર પ્રસન્ન થાય તો અચિર સમયમાં જ તારો અભીષ્ટ અર્થ આપશે.
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી વસિષ્ઠ બેઠા અને સંધ્યા-તપની ક્રિયા કરી. તે વિધિ યથાન્યાય (તેણે) સમજાવીને, મુનિ ત્યાં જ અંતર્ધાન થયા.
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.