कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता

નારદે કહ્યું—હે વિષ્ણુશિષ્ય, મહાપ્રાજ્ઞ વિધે! હે લોકકર્તા પ્રભુ! શિવલીલાના અમૃતથી ભરપૂર આ અદ્ભુત કથા કહાઈ છે।

Verse 2

ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना । अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्

પછી શું બન્યું, હે પ્રિય? તે ચરિત હવે કહો. હું શ્રદ્ધાથી યુક્ત છું; મારું મન શંભુ-કથામાં આશ્રિત છે, તેથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि । दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંભુ પોતાના ધામે ગયા પછી અને હું સૃષ્ટિકર્તા વેધસ ત્યાંથી અંતર્ધાન થયો ત્યારે, દક્ષે મારા તે વચનને સ્મરી કંદર્પને કહ્યું.

Verse 4

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीस० कामविवाहवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતા (સતીખંડ) માં ‘કામવિવાહવર્ણન’ નામનો ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 5

एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी

આ મહાતેજસ્વી સદા તારી સહચારિણી રહેશે. ધર્મ અનુસાર તારા વશમાં રહી, અધર્મ વિના, ઇચ્છિત કાર્ય યથાકામ પૂર્ણ કરશે.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહીને તેમણે પોતાના દેહના સ્વેદજલમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી તે કન્યાને તેણીને અર્પણ કરી; અને કંદર્પ (કામદેવ)ની સામે રાખીને તેનું નામ ‘રતિ’ રાખ્યું.

Verse 7

विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्

હે નારદ! તેનું વિવાહ કરાવી સ્મર (કામદેવ) પણ અતિ આનંદિત થયો; કારણ કે તે દક્ષની રમણીય પુત્રી હતી, એવી મોહિની કે મુનિઓનાં મન પણ ચંચળ થાય.

Verse 8

अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः

પછી મદને પોતાની શુભ પત્ની ‘રતિ’ને જોઈ; તેના ગુણ-સૌંદર્યથી વિંધાઈ, રતિરસે રંજિત થઈ તે મોહમાં પડી ગયો.

Verse 9

क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ

ક્ષણમાં પ્રિયા મૃગનયની, આનંદમયી ગૌરી બની ગઈ; ચપળ અપાંગ દૃષ્ટિથી તે જાણે તેની જ પત્ની બની, પ્રેમ-આનંદમાં તેને સમાન।

Verse 10

तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्

તેના ભ્રૂયુગલને જોઈ મદનને સંશય થયો; જાણે વિધાતાએ મારા દમનકારી કોદંડને તેના મુખમાં—ભ્રૂરૂપે—સ્થાપિત કર્યો હોય.

Verse 11

कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम । आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्

હે દ્વિજોત્તમ, તેના કટાક્ષોની અતિશીઘ્ર ગતિ જોઈ તેણે પોતાના અસ્ત્રોની ઝડપ અને તેમની અસરકારક શોભા પર પણ વિશ્વાસ રાખ્યો નહીં.

Verse 12

तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके

મલય પર્વતની નજીક, સતીના સ્વભાવસિદ્ધ સુગંધિત અને સ્થિર શ્વાસને વહન કરતી પવનને સૂંઘતાં જ મદને તરત પોતાનો પૂર્વ સંકલ્પ ત્યજી દીધો અને શ્રદ્ધાથી ભરાઈ ગયો.

Verse 13

पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः

તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન અને શુભ લક્ષણોથી ચિહ્નિત જોઈ મદન તે મુખચંદ્ર અને આકાશસ્થ ચંદ્રમાં કોઈ ભેદ જાણી શક્યો નહીં.

Verse 14

सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्

તેણાં બંને સ્તન સુવર્ણ કમળકળી સમાન ઝળહળતાં હતાં; અને યુગલ ચૂચુક જાણે નીલ ભમરાએ વળગી ઘેર્યાં હોય તેમ, તેથી તેમની શોભા વધુ વધેલી હતી.

Verse 15

दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् । आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्

તેણું વક્ષસ્થળ દૃઢ, ભરેલું અને સૌમ્ય રીતે ઉન્નત હતું; અને સ્તનમધ્યમાંથી એક પાતળી, શુભ માળા લટકતી નાભિ-પ્રદેશ સુધી પહોંચતી હતી—ચંદ્રપ્રભા સમી તેજસ્વી અને મનોહર।

Verse 16

ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् । विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते

પુષ્પધનુષ ધારણ કરનાર કામદેવે ધનુષની પ્રત્યંચાનો ટંકાર અને ભમરાઓની પંક્તિનો ગુંજન પણ ભૂલી ગયો; ધનુષ છોડીને તેણે એની તરફ જ દૃષ્ટિ સ્થિર કરી.

Verse 17

गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् । आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा

તેની નાભિ ગહેરી હતી અને તેનો ખાડો ચારેય બાજુની ત્વચાથી સુશોભિત હતો. તેના કમળમુખ પર નેત્રયુગલ લાલિમાથી ઝળહળતું હતું—જાણે પક્વ કાફલ ફળ સમાન.

Verse 18

मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा । रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा

પાતળી કમર અને સ્વભાવથી જ શુદ્ધ સોનાં જેવી દેહપ્રભા ધરાવતી તે રમણી, કામદેવના પ્રભાવથી જાણે સુવર્ણ વેદી સમી દેખાઈ।

Verse 19

रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्

રંભા તથા કેળાના થાંભલા સમું, સ્નિગ્ધ, મૃદુ અને તેજસ્વી તેનું ઊરુયુગલ કામદેવે નિહાળ્યું—અત્યંત મનોહર, જાણે તેની પોતાની મોહશક્તિ સમાન।

Verse 20

आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः

એડી, આંગળીઓના અગ્ર અને પાદપ્રાંતમાં હળવી લાલાશ ધરાવતાં તેના બે પગ જાણે અનુરાગનું મૂર્ત સ્વરૂપ જણાયા; તેથી મનોભવ (કામ) જાણે તેનો સખા બની ગયો।

Verse 21

तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्

તેણાં બંને હાથ અરুণ-લાલ હતા; નખો કિન્શુક-પુષ્પ સમાન શોભતા હતા. ગોળ આંગળીઓ અને સૂક્ષ્મ, નાજુક અગ્રભાગોથી તે અત્યંત મનોહર લાગતા હતા।

Verse 22

तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् । मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्

તેણાં મનોહર બે ભુજાઓ બે કમળ-નાળ જેવી દીર્ઘ—કોમળ, સ્નિગ્ધ અને સદા તેજસ્વી; તેજદાર લાલ પ્રવાળ સમી ઝળહળતી।

Verse 23

नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः । चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः

તેમનો કેશપાશ નિલા વરસાદી વાદળ સમો શ્યામ-દીપ્ત અને મનોહર હતો. શોભાયમાન ચામરાના ભારથી તેઓ ઝળહળી ઊઠ્યા—સ્મર (કામદેવ) ને પ્રિય।

Verse 24

एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः

હિમપર્વતથી ઉત્પન્ન ‘રતિ’ નામની તે કન્યાને મહાદેવે આનંદથી વિકસિત નેત્રોથી, જેમ ગંગાને સ્વીકારી હતી તેમ જ સ્વીકારી।

Verse 25

चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्

તેમણે તેણીનું વર્ણન કર્યું—ચક્ર અને પદ્મનાં શુભ લક્ષણો ધરાવતી; સુંદર ભુજાઓવાળી; કમળના તંતુ સમા સુકુમાર અલંકારોથી શોભિત; અને જોડ ભ્રૂઓના લલિત વિભ્રમથી ઊઠતી સૂક્ષ્મ તરંગ જેવી કાંતિથી પરિરાજિત।

Verse 26

कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् । तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्

તેણીના ઊંચા, તરંગોની જેમ વહેતા કટાક્ષપ્રવાહો લહેરોના સમૂહ સમાન હતા; તેના નેત્રો નીલોત્પલ જેવા હતા. દેહના સૂક્ષ્મ રોમ જલશૈવાલ જેટલા કોમળ, અને તે મનોકામના પૂર્ણ કરનાર કલ્પદ્રુમોના ઉપવનમાં લીલાથી વિહરી હૃદય મોહતી હતી।

Verse 27

निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव

તેણીની નાભિ ઊંડા સરોવર જેવી, કમર સુકુમાર અને સર્વ અંગો મનોહર હતા. તે સર્વ લાવણ્યનું ધામ, દેવી રમા (લક્ષ્મી) સમી તેજસ્વી હતી.

Verse 28

द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् । मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश

તે દ્વાદશ આભૂષણોથી શોભિત અને સ્ત્રીના ષોડશ શૃંગારોથી યુક્ત હતી. તે સર્વ લોકોને મોહી દશ દિશાઓને પ્રકાશિત કરતી હતી.

Verse 29

इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्

તેણે તેને આમ જોઈ મદન ઉત્સુક થઈ રતિને આલિંગન કર્યો—જેમ પ્રેમાનુરાગથી નજીક આવેલી ઉત્તમા લક્ષ્મીને હૃષીકેશ (વિષ્ણુ) આનંદથી સ્વીકારે છે તેમ.

Verse 30

नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः

ત્યારે આનંદથી અભિભૂત કામ મોહગ્રસ્ત થઈ દક્ષને બોલ્યો; બ્રહ્માએ આપેલો તે ભયંકર શાપ તેને યાદ રહ્યો નહીં.

Verse 31

तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः । दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम

ત્યારે, હે પ્રિય, સુખ વધારનાર મહોત્સવ થયો. દક્ષ વધુ પ્રીતિમાન થયો અને મારી પુત્રીના કારણે અત્યંત હર્ષિત થયો.

Verse 32

कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः । दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह

કામે જાણે પરમ સુખ પ્રાપ્ત કર્યું અને તેના સર્વ દુઃખનો ક્ષય થયો. અને દક્ષવંશજા રતિ પણ કામને ફરી પામી અત્યંત હર્ષિત થઈ.

Verse 33

रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः । जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया

મધુર વાણીવાળો સ્મર પોતાના અનુચરો સાથે તેજસ્વી રીતે ઝળહળ્યો, છતાં તેમનાથી અલગ જ પ્રકાશિત રહ્યો. તે સંધ્યાકાળના વાદળ સમાન હતો, મનોહર વીજળીથી શોભિત।

Verse 34

इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या

આ રીતે કામપતિ મોહથી વ્યાકુળ થઈ તે રતિને હૃદય પર એમ જ આલિંગન કર્યો જેમ યોગદર્શી સત્ય વિદ્યા ને હૃદયે ધારણ કરે. અને રતિ પણ શ્રેષ્ઠ પતિને પામી હરિ પાસે કમલા જેવી તેજસ્વી બની; તેનું મુખ પૂર્ણચંદ્ર સમાન મનોહર હતું.