दधीच-शाप-हेतु-वर्णनम् / The Cause of Dadhīca’s Curse (Explaining Viṣṇu’s Role at Dakṣa’s Sacrifice)

Verse 1

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विधेरमितधीमतः । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या विस्मितस्तं द्विजोत्तमः

સૂત બોલ્યા—અપરિમિત બુદ્ધિવાળા વિધાતા બ્રહ્માના તે વચનો સાંભળી, આનંદિત અને આશ્ચર્યચકિત શ્રેષ્ઠ મુનિ નારદે શ્રદ્ધાપૂર્વક તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 2

नारद उवाच । शिवं विहाय दक्षस्य सुरैर्यज्ञं हरिर्गतः । हेतुना केन तद् ब्रूहि यत्रावज्ञाऽ भवत्ततः

નારદ બોલ્યા—શિવને બાજુ પર રાખીને હરિ દેવતાઓ સાથે દક્ષના યજ્ઞમાં ગયા. જ્યાં શિવની અવજ્ઞા થઈ હતી, ત્યાં તેઓ કયા કારણથી ગયા—મને કહો।

Verse 3

जानाति किं स शंभुं नो हरिः प्रलयविक्रमम् । रणं कथं च कृतवान् तद्गणैरबुधो यथा

પ્રલય સમાન પરાક્રમ ધરાવતા શંભુને હરિ કેવી રીતે જાણી શકે? તો પછી શિવગણો સાથે તેણે અજ્ઞાનીની જેમ યુદ્ધ કેવી રીતે કર્યું?

Verse 4

एष मे संशयो भूयांस्तं छिंधि करुणानिधे । चरितं ब्रूहि शंभोस्तु चित्तोत्साहकरं प्रभो

મારા અંદર આ મોટો સંશય ઊભો થયો છે; હે કરુણાનિધિ, તેને છેદી નાખો. પ્રભો, ચિત્તને ઉત્સાહ અને બળ આપતું શંભુનું પાવન ચરિત્ર કહો।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । द्विजवर्य शृणु प्रीत्या चरितं शशिमौलिनः । यत्पृच्छते कुर्वतश्च सर्वसंशयहारकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, પ્રીતિ-ભક્તિથી શશિમૌલિ ભગવાન શિવનું પાવન ચરિત્ર સાંભળ. તું જે પૂછ્યું છે અને તું જે કરી રહ્યો છે—બન્ને વિષયના સર્વ સંશયો આ દૂર કરશે.

Verse 6

दधीचस्य मुनेः शापाद्भ्रष्टज्ञानो हरिः पुरा । सामरो दक्षयज्ञं वै गतः क्षुवसहायकृत्

દધીચિ મુનિના શાપથી પ્રાચીન કાળે હરિ (વિષ્ણુ)નું સમ્યક્ વિવેક ભ્રષ્ટ થયું. ત્યારબાદ તેઓ દેવતાઓ સાથે, ક્ષુવને સહાયક બનાવી, દક્ષના યજ્ઞમાં ગયા.

Verse 7

नारद उवाच । किमर्थं शप्तवान्विष्णुं दधीचो मुनिसत्तमः । कोपाकारः कृतस्तस्य हरिणा तत्सहायिना

નારદે કહ્યું—મુનિશ્રેષ્ઠ દધીચિએ વિષ્ણુને કયા કારણથી શાપ આપ્યો? અને હરિએ પોતાના સહાયક સાથે તેમની સામે ક્રોધભાવ કેમ ધારણ કર્યો?

Verse 8

ब्रह्मोवाच । समुत्पन्नो महातेजा राजा क्षुव इति स्मृतः । अभून्मित्रं दधीचस्य मुनीन्द्रस्य महाप्रभोः

બ્રહ્માએ કહ્યું—મહાતેજસ્વી ‘ક્ષુવ’ નામે એક રાજા ઉત્પન્ન થયો. તે મહાપ્રભુ, મુનીન્દ્ર દધીચિનો મિત્ર બન્યો.

Verse 9

चिरात्तपःप्रसंगाद्वै वादः क्षुवदधीचयोः । महानर्थकरः ख्यातस्त्रिलोकेष्वभवत्पुरा

ઘણાં પહેલાં તપસ્યાના દીર્ઘ પ્રસંગને કારણે ક્ષુવ અને મુનિ દધીચિ વચ્ચે વિવાદ ઊભો થયો. તે કલહ મહા અનર્થનું કારણ બની ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 10

तत्र त्रिवर्णतः श्रेष्ठो विप्र एव न संशयः । इति प्राह दधीचो हि शिवभक्तस्तु वेदवित्

તે પ્રસંગે ત્રિવર્ણોમાં વિપ્ર (બ્રાહ્મણ) જ શ્રેષ્ઠ છે—એમાં સંશય નથી. એમ વેદવિદ્ અને શિવભક્ત દધીચિ મુનિએ કહ્યું.

Verse 11

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दधीचस्य महामुने । क्षुवः प्राहेति नृपतिः श्रीमदेन विमोहितः

મહામુનિ દધીચિના વચન સાંભળી, વૈભવ અને ગર્વથી મોહીત થયેલો રાજા ક્ષુવ આ રીતે બોલ્યો.

Verse 12

क्षुव उवाच । अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः । तस्मान्नृपो वरिष्ठो हि वर्णाश्रमपतिः प्रभुः

ક્ષુવ બોલ્યો—રાજા અષ્ટ લોકપાલોના તેજને ધારણ કરે છે. તેથી રાજા જ શ્રેષ્ઠ; તે વર્ણ-આશ્રમવ્યવસ્થાનો અધિપતિ અને પ્રભુ છે.

Verse 13

सर्वदेवमयोराजा श्रुति प्राहेति तत्परा । महती देवता या सा सोहमेव ततो मुने

શ્રુતિ કહે છે—રાજા સર્વદેવમય છે અને તે પરમ તત્ત્વમાં તત્પર રહે છે. અને જે મહાન દેવતા—જે કોઈ હોય—તે તો ‘સોઽહમ્’ (હું એ જ શિવ), હે મુને.

Verse 14

तस्माद्विप्राद्वरो राजा च्यवनेय विचार्यताम् । नावमंतव्य एवातः पूज्योऽहं सर्वथा त्वया

અતએવ, હે ચ્યવનપુત્ર, સારી રીતે વિચાર કર—રાજા પણ બ્રાહ્મણથી નીચો છે. તેથી મને અવમાન ન કરવો; સર્વ રીતે તું મને પૂજ્ય માન.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा तथा मतं तस्य क्षुवस्य मुनिसत्तमः । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं तं चुकोपातीव भार्गवः

બ્રહ્માએ કહ્યું—ક્ષુવનું તે મત સાંભળી મુનિશ્રેષ્ઠ ભાર્ગવ અત્યંત ક્રોધિત થયો, કારણ કે તે શ્રુતિ અને સ્મૃતિ બંનેના વિરુદ્ધ હતું.

Verse 16

अथ क्रुद्धो महातेजा गौरवाच्चात्मनो मुने । अताडयत्क्षुवं मूर्ध्नि दधीचो वाममुष्टितः

પછી, હે મુનિ, મહાતેજસ્વી દધીચિ ક્રોધિત થયો; અને પોતાના આત્મગૌરવના ભારથી તેણે ડાબી મુઠ્ઠીથી ક્ષુવના મસ્તક પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 17

वज्रेण तं च चिच्छेद दधीचं ताडितः क्षुवः । जगर्जातीव संक्रुद्धो ब्रह्मांडाधिपतिः कुधीः

વજ્રથી આઘાત પામીને ક્ષુવે દધીચિને ચીરી નાખ્યો. ક્રોધથી બુદ્ધિ મલિન થયેલો તે બ્રહ્માંડાધિપતિ ઉગ્ર રીતે ગર્જ્યો.

Verse 18

पपात भूमौ निहतो तेन वज्रेण भार्गवः । शुक्रं सस्मार क्षुवकृद्भार्गवस्य कुलंधरः

તે વજ્રથી ઘાયલ થઈ ભાર્ગવ ધરતી પર પડી ગયો. ત્યારબાદ ભાર્ગવકુલના વિનાશક કુલંધર—ક્ષુવકૃત—એ શુક્રનું સ્મરણ (આહ્વાન) કર્યું.

Verse 19

शुक्रोथ संधयामास ताडितं च क्षुवेन तु । योगी दधीचस्य तदा देहमागत्य सद्रुतम्

પછી શુક્રે ક્ષુવ દ્વારા આઘાત પામેલાને તરત જ સંધાન કરીને પૂર્વવત્ કર્યો; એ જ સમયે યોગી દધીચિ પોતાના દેહ સાથે ઝડપથી ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 20

संधाय पूर्ववद्देहं दधीचस्याह भार्गवः । शिवभक्ताग्रणीर्भृत्यं जयविद्याप्रवर्तकः

દધીચનું દેહ પૂર્વવત્ સંધાવી ભાર્ગવે કહ્યું—એ શિવભક્તોમાં અગ્રણી, નિષ્ઠાવાન ભૃત્ય અને જયદાયિની વિદ્યાનો પ્રવર્તક છે।

Verse 21

शुक्र उवाच । दधीच तात संपूज्य शिवं सर्वेश्वरं प्रभुम् । महामृत्युंजयं मंत्रं श्रौतमग्र्यं वदामि ते

શુક્ર બોલ્યા—તાત દધીચ! સર્વેશ્વર પ્રભુ શિવની સમ્યક્ પૂજા કરીને હવે હું તને શ્રૌત મંત્રોમાં અગ્ર્ય મહામૃત્યુઞ્જય મંત્ર કહું છું।

Verse 22

त्र्यम्बकं यजामहे त्रैलोक्यं पितरं प्रभुम् । त्रिमंडलस्य पितरं त्रिगुणस्य महेश्वरम्

અમે ત્ર્યંબકનું યજન કરીએ છીએ—ત્રૈલોક્યના પિતા અને પ્રભુ; ત્રિમંડળના પિતા તથા ત્રિગુણોના અધિષ્ઠાતા મહેશ્વરનું।

Verse 23

त्रितत्त्वस्य त्रिवह्नेश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः । त्रिदिवस्य त्रिबाहोश्च त्रिधाभूतस्य सर्वतः

તે ત્રિતત્ત્વ અને ત્રિવહ્નિ સ્વરૂપ છે; સર્વત્ર ત્રિધા થઈ પ્રગટે છે। તે ત્રિદિવનો અધિપતિ અને ત્રિબાહુ છે; સર્વત્ર ત્રિરূপે સ્થિત છે।

Verse 24

त्रिदेवस्य महादेवस्सुगंधि पुष्टिवर्द्धनम् । सर्वभूतेषु सर्वत्र त्रिगुणेषु कृतौ यथा

મહાદેવ ત્રિદેવોના પરમ અધિપતિ છે; તેઓ સુગંધમય છે અને પુષ્ટિ તથા કલ્યાણ વધારનાર છે. તેઓ સર્વત્ર સર્વભૂતોમાં વ્યાપ્ત છે અને ત્રિગુણોમાં પણ સ્થિત છે—જેમ પ્રગટ સૃષ્ટિમાં તેઓ પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 25

इन्द्रियेषु तथान्येषु देवेषु च गणेषु च । पुष्पे सुगंधिवत्सूरस्सुगंधिममरेश्वरः

ઇન્દ્રિયોમાં તથા અન્ય સત્તાઓમાં—દેવોમાં અને ગણોમાં પણ—એ જ વિરાજે છે. જેમ પુષ્પમાં સુગંધ વસે છે, તેમ અમરોના ઈશ્વર તેજસ્વી પ્રભુ સર્વના અંતરમાં સૂક્ષ્મ સારરૂપ સુગંધ બનીને સ્થિત છે.

Verse 26

पुष्टिश्च प्रकृतेर्यस्मात्पुरुषाद्वै द्विजोत्तम । महदादिविशेषांतविकल्पश्चापि सुव्रत

હે દ્વિજોત્તમ, પુરુષમાંથી જ પ્રકૃતિનું વિકાસ અને પોષણ પ્રવર્તે છે. તેથી મહતથી આરંભ કરીને વિશેષ તત્ત્વો સુધીની ભેદ-પરંપરા પણ અલગ ક્રમથી ઉત્પન્ન થાય છે, હે સુવ્રત.

Verse 27

विष्णोः पितामहस्यापि मुनीनां च महामुने । इन्द्रियस्य च देवानां तस्माद्वै पुष्टिवर्द्धनः

હે મહામુને, વિષ્ણુ, પિતામહ (બ્રહ્મા), મુનિઓ, દેવો અને તેમની ઇન્દ્રિયો માટે પણ એ જ પુષ્ટિ અને બળ વધારનાર છે. તેથી તે ખરેખર સર્વનું કલ્યાણ વધારનાર છે.

Verse 28

तं देवममृतं रुद्रं कर्मणा तपसापि वा । स्वाध्यायेन च योगेन ध्यानेन च प्रजापते

હે પ્રજાપતિ, તે દિવ્ય અમૃતસ્વરૂપ રુદ્રને કર્મથી કે તપથી, સ્વાધ્યાયથી, યોગથી અને ધ્યાનથી ઉપાસી સાક્ષાત્કાર કરવો જોઈએ.

Verse 29

सत्येनान्येन सूक्ष्माग्रान्मृत्युपाशाद्भवः स्वयम् । वंधमोक्षकरो यस्मादुर्वारुकमिव प्रभुः

સત્યથી અને સૂક્ષ્મ આંતરિક ઉપાયથી પણ ભવ (ભગવાન શિવ) સ્વયં દેહીને મૃત્યુના પાશમાંથી મુક્ત કરે છે; કારણ કે એ પ્રભુ જ બંધન અને મોક્ષ આપનાર છે—જેમ પાકેલું કાકડીનું ફળ વેલથી સહેજે છૂટે છે।

Verse 30

मृतसंजीवनीमन्त्रो मम सर्वोत्तमः स्मृतः । एवं जपपरः प्रीत्या नियमेन शिवं स्मरन्

‘મૃતસંજીવની’ મંત્રને મારો સર્વોત્તમ મંત્ર માનવામાં આવે છે. તેથી નિયમનું પાલન કરીને પ્રેમપૂર્વક જપમાં તત્પર રહી સદા શિવનું સ્મરણ કરવું જોઈએ।

Verse 31

जप्त्वा हुत्वाभिमंत्र्यैव जलं पिब दिवानिशम् । शिवस्य सन्निधौ ध्यात्वा नास्ति मृत्युभयं क्वचित्

જપ અને હવન કરીને, મંત્રોથી જળને અભિમંત્રિત કરી દિવસ-રાત પીવો. શિવની સન્નિધિમાં ધ્યાન કરવાથી ક્યાંય મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી.

Verse 32

कृत्वा न्यासादिकं सर्वं संपूज्य विधिवच्छिवम् । संविधायेदं निर्व्यग्रश्शंकरं भक्तवत्सलम्

ન્યાસ વગેરે સર્વ પૂર્વવિધિઓ કરીને, વિધિ પ્રમાણે શિવની યોગ્ય પૂજા કરો. પછી અવ્યગ્ર મનથી, ભક્તવત્સલ શંકરને કેન્દ્રમાં રાખી આ અનુષ્ઠાન કરવું.

Verse 33

ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि यथा ध्यात्वा जपन्मनुम् । सिद्ध मन्त्रो भवेद्धीमान् यावच्छंभुप्रभावतः

હવે હું આનું ધ્યાન કહું છું. આ રીતે ધ્યાન કરીને મંત્રનો જપ કરવાથી, બુદ્ધિમાન સાધકનો મંત્ર સિદ્ધ થાય છે—આ બધું શંભુની કૃપા-પ્રભાવથી છે.

Verse 34

हस्तांभोजयुगस्थकुंभयुगलादुद्धृत्यतोयं शिरस्सिंचंतं करयोर्युगेन दधतं स्वांकेभकुंभौ करौ । अक्षस्रङ्मृगहस्तमंबुजगतं मूर्द्धस्थचन्द्रस्रवत्पीयूषार्द्रतनुं भजे सगिरिजं त्र्यक्षं च मृत्युंजयम्

હું ગિરિજાસહિત ત્રિનેત્ર મૃત્યુઞ્જય શિવને ભજું છું—જે બે કમળહસ્તોથી બે કલશ ઉઠાવી પોતાના શિરે જળાભિષેક કરે છે; અને બીજા બે હાથોથી પોતાના અંકમાં સ્થિત કલશો ધારણ કરે છે; જપમાળા, સ્રક્ અને મૃગ ધારણ કરી પદ્માસનસ્થ છે, તથા મસ્તકસ્થ ચંદ્રમાંથી વહેતા અમૃતથી જેમનું દેહ ભીનું છે।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । उपदिश्येति शुक्रः स्वं दधीचिं मुनिसत्तमम् । स्वस्थानमगमत्तात संस्मरञ् शंकरं प्रभुम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત! આ રીતે પોતાના શિષ્ય, મુનિશ્રેષ્ઠ દધીચિને ઉપદેશ આપી, શુક્ર શંકર પ્રભુનું સ્મરણ કરતાં પોતાના સ્થાનને ગયો.

Verse 36

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दधीचो हि महामुनिः । वनं जगाम तपसे महाप्रीत्या शिवं स्मरन्

તેના તે વચન સાંભળી મહામુનિ દધીચિ, મહાપ્રેમથી ભગવાન શિવનું સ્મરણ કરતાં, તપ માટે વનમાં ગયા।

Verse 37

तत्र गत्वा विधानेन महामृत्युंजयाभिधम् । तं मनुं प्रजपन् प्रीत्या तपस्तेपे शिवं स्मरन्

ત્યાં જઈ વિધાનપૂર્વક ‘મહામૃત્યુંજય’ નામના તે મંત્રનો પ્રેમથી જપ કરતાં, શિવસ્મરણ સાથે તેમણે તપ કર્યું।

Verse 38

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीयसतीखंडे क्षुवदधीचवादवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘ક્ષુવ અને દધીચિ સંવાદનું વર્ણન’ નામનો અડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 39

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा तज्जपाद्भक्तवत्सलः । आविर्बभूव पुरतस्तस्य प्रीत्या महामुने

ત્યારે શંભુ પ્રસન્નહૃદય થયા; ભક્તવત્સલ એવા તેઓ તે જપથી દ્રવિત થઈ—હે મહામુને—પ્રેમવશાત્ તેના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 40

तं दृष्ट्वा स्वप्रभुं शंभुं स मुमोद मुनीश्वरः । प्रणम्य विधिवद्भक्त्या तुष्टाव सुकृतांजलिः

પોતાના પ્રભુ શંભુને જોઈ મુનીશ્વર અત્યંત આનંદિત થયો. વિધિપૂર્વક ભક્તિથી પ્રણામ કરીને, સુશોભિત અંજલિ બાંધી તેણે તેમની સ્તુતિ કરી।

Verse 41

अथ प्रीत्या शिवस्तात प्रसन्नश्च्यावनिं मुने । वरं ब्रूहीति स प्राह सुप्रसन्नेन चेतसा

પછી પ્રીતિવશાત્ ભગવાન શિવ પ્રસન્ન થયા. હે મુને, તેમણે અતિ શાંત ચિત્તે ચ્યવનને કહ્યું—“વર બોલ, જે ઇચ્છો તે માગ.”

Verse 42

तच्छुत्वा शंभुवचनं दधीचो भक्तसत्तमः । सांजलिर्नतकः प्राह शंकरं भक्तवत्सलम्

શંભુના વચન સાંભળી ભક્તશ્રેષ્ઠ દધીચિએ અંજલિ બાંધી, નમ્રતાથી મસ્તક નમાવી, ભક્તવત્સલ શંકરને કહ્યું।

Verse 43

दधीच उवाच । देवदेव महादेव मह्यं देहि वरत्रयम् । वज्रास्थित्वादवध्यत्वमदीनत्वं हि सर्वतः

દધીચે કહ્યું— “દેવદેવ મહાદેવ! મને ત્રણ વર આપો— મારી અસ્થિઓ વજ્રસમાન દૃઢ થાય, હું અવધ્ય રહું, અને સર્વ રીતે દીનતા કે અસહાયતા મને ન સ્પર્શે.”

Verse 44

ब्रह्मोवाच । तदुक्तवचनं श्रुत्वा प्रसन्नः परमेश्वरः । वरत्रयं ददौ तस्मै दधीचाय तथास्त्विति

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે વચનો સાંભળી પરમેશ્વર શિવ પ્રસન્ન થયા અને ઋષિ દધીચિને ત્રણ વરદાન આપી કહ્યું—“તથાસ્તુ।”

Verse 45

वरत्रयं शिवात्प्राप्य सानंदश्च महामुनिः । क्षुवस्थानं जगामाशु वेदमार्गे प्रतिष्ठितः

શિવ પાસેથી ત્રણ પવિત્ર વર પ્રાપ્ત કરીને મહામુનિ દધીચિ આનંદિત થયા; વેદમાર્ગમાં સ્થિર રહી તેઓ ત્વરિત ક્ષુવના સ્થાને ગયા.

Verse 46

ब्रह्मोवाच । प्राप्यावध्यत्वमुग्रात्स वज्रास्थित्वमदीनताम् । अताडयच्च राजेन्द्रं पादमूलेन मूर्द्धनि

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે ઉગ્ર (શિવ) પાસેથી અવધ્યતા, વજ્ર સમ દૃઢ દેહ અને અચલ નિર્ભયતા મેળવી, તેણે રાજાધિરાજના મસ્તક પર પગના તળિયાથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 47

क्षुवो दधीचं वज्रेण जघानोरस्यथो नृपः । क्रोधं कृत्वा विशेषेण विष्णुगौरवगर्वितः

હે નૃપ! ત્યારે ક્ષુવ—વિષ્ણુના ગૌરવથી ગર્વિત થઈ—વિશેષ ક્રોધ કરીને, વજ્રથી દધીચિના વક્ષસ્થળ પર પ્રહાર કર્યો.

Verse 48

नाभून्नाशाय तद्वज्रं दधीचस्य महात्मनः । प्रभावात्परमेशस्य धातृपुत्रो विसिस्मिये

મહાત્મા દધીચિમાંથી ઉત્પન્ન તે વજ્ર વિનાશનું કારણ બન્યું નહીં—આ પરમેશ્વર શિવના પ્રભાવથી હતું. તે જોઈ ધાતૃપુત્ર અચંબિત થયો.

Verse 49

दृष्ट्वाप्यवध्यत्वमदीनतां च वज्रस्य चात्यंतपरप्रभावम् । क्षुवो दधीचस्य मुनीश्वरस्य विसिस्मिये चेतसि धातृपुत्रः

મુનીશ્વર દધીચિની અવધ્યતા અને અડગ નિર્ભયતા, તેમજ વજ્રની અત્યંત પ્રબળ પરાક્રમશક્તિ જોઈને પણ ધાતૃપુત્ર મનમાં વિસ્મિત થયો.

Verse 50

आराधयामास हरिं मुकुन्दमिन्द्रानुजं काननमाशु गत्वा । प्रपन्नपालश्च पराजितो हि दधीचमृत्युंजयसेवकेन

તે તુરંત વનમાં જઈ હરિ મુકુન્દ—ઇન્દ્રના અનુજ—ની આરાધના કરવા લાગ્યો. પરંતુ ‘શરણાગત-પાલક’ પણ મૃ્ત્યુઞ્જય-સેવક દધીચિ દ્વારા પરાજિત થયો.

Verse 51

पूजया तस्य सन्तुष्टो भगवान् मधुसूदनः । प्रददौ दर्शनं तस्मै दिव्यं वै गरुडध्वजः

તેની પૂજાથી સંતોષ પામીને ભગવાન મધુસૂદન—ગરુડધ્વજ—એ તેને પોતાનું દિવ્ય દર્શન આપ્યું.

Verse 52

दिव्येन दर्शनेनैव दृष्ट्वा देवं जनार्दनम् । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः प्रणम्य गरुडध्वजम्

દિવ્ય દર્શનથી ભગવાન જનાર્દનને જોઈ તેણે ગરુડધ્વજ પ્રભુને પ્રણામ કર્યો અને પ્રિય તથા યોગ્ય વચનોથી તે દેવની સ્તુતિ કરી।

Verse 53

सम्पूज्य चैवं त्रिदशेश्वराद्यैः स्तुतं देवमजेयमीशम् । विज्ञापयामास निरीक्ष्य भक्त्या जनार्दनाय प्रणिपत्य मूर्ध्ना

આ રીતે ઇન્દ્ર વગેરે દેવાધિપતિઓ દ્વારા સ્તુત અજય ઈશ્વરદેવનું વિધિવત્ પૂજન કરીને, તેણે ભક્તિપૂર્વક નિહાળી મસ્તક નમાવી પ્રણામ કર્યો અને જનાર્દન (વિષ્ણુ) સમક્ષ પોતાની વિનંતી રજૂ કરી।

Verse 54

राजोवाच । भगवन् ब्राह्मणः कश्चिद्दधीच इति विश्रुतः । धर्मवेत्ता विनीतात्मा सखा मम पुराभवत्

રાજાએ કહ્યું—હે ભગવન્! દધીચ નામે પ્રસિદ્ધ એક બ્રાહ્મણ હતો. તે ધર્મનો જાણકાર, વિનમ્ર સ્વભાવનો હતો અને પૂર્વકાળે મારો મિત્ર હતો.

Verse 55

अवध्यस्सर्वदा सर्वैश्शंकरस्य प्रभावतः । तमाराध्य महादेवं मृत्युंजयमनामयम्

શંકરના પ્રભાવથી મનુષ્ય સદા સર્વે માટે અવધ્ય બને છે. તેથી તે મહાદેવ—મૃત્યુઞ્જય, નિરામય—ની આરાધના કર।

Verse 56

सावज्ञं वामपादेन मम मूर्ध्नि सदस्यपि । ताडयामास वेगेन स दधीचो महातपाः

સભામાં બેઠા હોવા છતાં, મહાતપસ્વી દધીચે અવજ્ઞાભાવે પોતાના ડાબા પગથી મારા મસ્તક પર વેગથી પ્રહાર કર્યો.

Verse 57

उवाच तं च गर्वेण न बिभेमीति सर्वतः । मृत्युंजयाप्त सुवरो गर्वितो ह्यतुलं हरिः

તે ગર્વથી તેને બોલ્યો—“હું કોઈ દિશાથી પણ ડરતો નથી.” મૃત્યુઞ્જયનો ઉત્તમ વર મેળવી તે અતુલ હરિ અત્યંત અહંકારથી ભરાઈ ગયો.

Verse 58

ब्रह्मोवाच । अथ ज्ञात्वा दधीचस्य ह्यवध्यत्वं महात्मनः । सस्मारास्य महेशस्य प्रभावमतुलं हरिः

બ્રહ્માએ કહ્યું—પછી મહાત્મા દધીચિ અવધ્ય છે એમ જાણી, હરિએ મહેશ્વર (શિવ)ના અતુલ પ્રભાવ અને મહિમાનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 59

एवं स्मृत्वा हरिः प्राह क्षुवं विधिसुतं द्रुतम् । विप्राणां नास्ति राजेन्द्र भयमण्वपि कुत्रचित्

આ રીતે સ્મરી હરિએ વિધિપુત્ર ક્ષુવને ત્વરિત કહ્યું— “રાજેન્દ્ર, વિપ્રોને ક્યાંય અણુમાત્ર પણ ભય નથી.”

Verse 60

विशेषाद्रुद्रभक्तानां भयं नास्ति च भूपते । दुःखं करोति विप्रस्य शापार्थं ससुरस्य मे

હે ભૂપતે, વિશેષ કરીને રુદ્રભક્તોને સર્વથા ભય નથી. પરંતુ મારા સસરા પર શાપ થાય એ હેતુથી આ વિપ્રને દુઃખ અપાઈ રહ્યું છે.

Verse 61

भविता तस्य शापेन दक्षयज्ञे सुरेश्वरात् । विनाशो मम राजेन्द्र पुनरुत्थानमेव च

રાજેન્દ્ર, તેના શાપથી દક્ષયજ્ઞમાં દેવેશ્વરના હાથે મારો વિનાશ થશે; અને ફરી મારું પુનરુત્થાન પણ નિશ્ચિત થશે.

Verse 62

तस्मात्समेत्य राजेन्द्र सर्वयज्ञो न भूयते । करोमि यत्नं राजेन्द्र दधीचविजयाय ते

અતએવ રાજેન્દ્ર, સર્વ સામગ્રી એકત્ર થઈ જાય તોય પૂર્ણ યજ્ઞ સિદ્ધ થતો નથી. તેથી રાજેન્દ્ર, દધીચ પર વિજય માટે હું પ્રયત્ન કરીશ.

Verse 63

श्रुत्वा वाक्यं क्षुवः प्राह तथास्त्विति हरेर्नृपः । तस्थौ तत्रैव तत्प्रीत्या तत्कामोत्सुकमानसः

એ વચન સાંભળી હરિભક્ત રાજા ક્ષુવે કહ્યું—“તથાસ્તુ.” હૃદયે પ્રસન્ન થઈ તે ત્યાં જ રહ્યો; તેનું મન તે જ કાર્યસિદ્ધિ માટે ઉત્સુક હતું.