दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

દક્ષે કહ્યું—હે દેવદેવ! હે હરિ, હે વિષ્ણુ! હે દીનબંધુ, કૃપાનિધિ! મારી તથા આ ધર્મનિષ્ઠ ભક્તની પણ રક્ષા આપને કરવી જોઈએ।

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

આ યજ્ઞના રક્ષક તમે જ છો; યજ્ઞકર્મ પણ તમે, યજ્ઞનું અંતઃસ્વરૂપ પણ તમે જ. હે પ્રભુ, કૃપા કરો—આ યજ્ઞ ભંગ ન થાય।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે આદરપૂર્વક અનેક પ્રકારની વિનંતીઓ કરીને, ભયથી વ્યાકુળ મનવાળો દક્ષ તેના ચરણોમાં પડી ગયો।

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

પછી ભગવાન વિષ્ણુએ ખિન્ન અને વ્યાકુળ મનવાળા દક્ષને ઊભો કર્યો. તેની કુમતિમાંથી નીકળેલા વચન સાંભળી વિષ્ણુએ ભગવાન શિવનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

શિવ—મહેશાન, પોતાના સ્વામી અને પરમેશ્વર—નું સ્મરણ કરીને, શિવતત્ત્વના જ્ઞાતા હરિ (વિષ્ણુ) દક્ષને સમજાવતા, તેની બુદ્ધિ જગાવતા બોલ્યા।

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

હરિએ કહ્યું—હે દક્ષ, સાંભળ; હું તત્ત્વતઃ કહું છું, મારા વચન સાંભળ. તે સર્વ રીતે તારા હિતકારી છે અને મહામંત્રનું સુખ આપનાર છે।

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

હે દક્ષ, તત્ત્વને ન જાણતાં તું નિશ્ચયે અવજ્ઞા કરી છે—સકલના અધિઈશ્વર, પરાત્મા શંકર પ્રત્યે।

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

ઈશ્વરની અવજ્ઞાથી દરેક કાર્ય સર્વથા નિષ્ફળ બને છે; તે માત્ર ફળરહિત જ નથી રહેતું, પરંતુ પગલે પગલે વિપત્તિ પણ આવે છે.

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

જ્યાં અપુજ્યોને પૂજવામાં આવે છે અને પૂજનીયને પૂજવામાં આવતો નથી, ત્યાં નિશ્ચિત ત્રણ પરિણામ થાય છે—દારિદ્ર્ય, મરણ અને ભય.

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી વૃષધ્વજ મહેશનું યોગ્ય સન્માન કરવું જોઈએ; કારણ કે મહેશનો અપમાન થતાં મહાભય (આપત્તિ) અવશ્ય આવી પડે છે.

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

આજેય આપણે સૌ સ્વતંત્ર પ્રભુત્વનો સાચો દાવો કરી શકતા નથી. તમારા દુર્નય વર્તનને કારણે મને આ સત્ય સ્પષ્ટ કહેવું પડે છે.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુના તે વચન સાંભળીને દક્ષ ચિંતામાં ડૂબી ગયો. તેનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું અને ધરતી પર ઊભો રહી મૌન રહ્યો.

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

એ સમયે ગણોના નાયક વીરભદ્ર, સૈન્યসহિત, રુદ્રની આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ યજ્ઞસ્થળ તરફ ગયો.

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

કેટલાક પાછળથી આવી પહોંચ્યા અને કેટલાક આકાશમાર્ગે આવ્યા; અન્યોએ સર્વ દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ ઢાંકી ચારેય તરફથી ઘેરી લીધું.

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

શર્વની આજ્ઞાથી તે શૂર ગણો નિર્ભય અને રુદ્રના પરાક્રમથી યુક્ત બની, અસંખ્ય સંખ્યામાં શ્રેષ્ઠ વીરોની જેમ સિંહનાદ કરતા આગળ વધ્યા.

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

તે મહાન નાદથી ત્રિભુવન ગુંજી ઊઠ્યું. રજસથી આકાશ ઢંકાઈ ગયું અને તમસથી દિશાઓ આવૃત થઈ ગઈ.

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

ત્યારે સાત દ્વીપો સહિત પૃથ્વી અતિભયથી કંપી ઊઠી. પર્વતો અને વનો સાથે ત્યાં સર્વ સમુદ્રો ઉછળી ને મથાઈ ઉથલપાથલ થયા.

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

લોકક્ષય કરનારું એવું તે મહાન સૈન્ય જોઈ દેવતાઓ વગેરે સૌ આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા।

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

સેનાની તૈયારી જોઈ દક્ષ વ્યાકુળ થયો; તેનું મુખ રક્તથી કલુષિત અને ગભરાયેલું હતું. પત્ની સહિત દંડવત્ પ્રણામ કરીને તેણે ભગવાન વિષ્ણુને વિનયથી સંબોધ્યા.

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

દક્ષ બોલ્યો—હે વિષ્ણુ! તમારા બળથી જ મેં આ મહાયજ્ઞ આરંભ્યો છે. હે મહાપ્રભુ, આ સત્કર્મની સિદ્ધિ માટે તમે જ પ્રમાણ અને આશ્રય છો.

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

હે વિષ્ણુ! તમે સર્વ કર્મોના સાક્ષી અને યજ્ઞોના પ્રતિપાલક છો. વેદગર્ભ ધર્મના ધારક તમે જ છો; હે મહાપ્રભુ, બ્રહ્માના પણ તમે જ આધાર છો.

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

અતએવ હે પ્રભુ, મારા આ યજ્ઞની રક્ષા કરાવવી જોઈએ. કારણ કે તમારા સિવાય કોણ સમર્થ છે? તમે જ સર્વના સ્વામી છો.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

બ્રહ્મા બોલ્યા— દક્ષના વચન સાંભળી વિષ્ણુ તે સમયે વધુ દીન થયા અને શિવતત્ત્વથી પરાઙ્મુખ દક્ષને બોધ કરાવવા માટે બોલ્યા।

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

વિષ્ણુ બોલ્યા— હે દક્ષ! તારા યજ્ઞની રક્ષા મને નિશ્ચયે કરવી જ પડશે; કારણ કે મારી પ્રસિદ્ધ સત્ય પ્રતિજ્ઞા આ જ છે— ધર્મનું પરિપાલન।

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

તમે કહ્યું તે નિશ્ચયે સત્ય છે—તો તેનું ઉલ્લંઘન શા માટે? હે દક્ષ, સાંભળો; હું કહું છું—હમણાં જ આ ક્રૂર બુદ્ધિ ત્યજી દો।

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

નૈમિષના પવિત્ર નિમિષ-ક્ષેત્રમાં જે અદ્ભુત ઘટના બની, હે દક્ષ, તે કેમ યાદ નથી આવતી? કુમતિથી શું તે વિસ્મૃત થઈ ગઈ છે?

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

રુદ્રનો કોપ પ્રગટે ત્યારે અહીં તારી રક્ષા કરવા કોણ સમર્થ છે? હે દક્ષ, જે તેના અભિમતના વિરુદ્ધ ચાલ્યો, તેને કયો દુર્મતિ રક્ષક બચાવી શકે?

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

હે દુર્મતિ! ‘કર્મ શું અને અકર્મ શું’ એમ તું ત્યાં ઉલટું જોતો છે. માત્ર કર્મ જ સર્વદા સમર્થ નથી (પરમ કલ્યાણ આપવા).

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

પોતાનું કર્મ જાણ—તેના દ્વારા જ સમર્થતા અને યોગ્યતા જન્મે છે. પરંતુ કર્મફળ આપનાર શંભુ ઈશ્વર સિવાય બીજો કોઈ નથી.

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

જે ઈશ્વરની ભક્તિથી શાંત બને છે અને જેના મનનું નિવાસ તેમાં જ છે—તેના કર્મનું સાચું ફળ ત્યારે શિવ જ આપે છે.

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

માત્ર (શુષ્ક) જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને, ‘ઈશ્વર નથી’ એવા મતને પકડી બેઠેલા લોકો નિશ્ચયે નરકમાં જાય છે અને કરોડો કલ્પો સુધી ત્યાં રહે છે.

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

કર્મમય પાશોથી બંધાઈ તેઓ જન્મે જન્મે ફરી ફરી બંધાય છે. જે માત્ર કર્મરૂપ (કર્તૃત્વ-અહંકારમાં) રહે છે, તેઓ નરકલોકોમાં દહે છે.

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

આ રુદ્રગણોના અધીશ્વર, શત્રુઓનો મર્દન કરનાર વીરભદ્ર છે. રુદ્રના કોપાગ્નિમાંથી ઉત્પન્ન થઈ હવે તે યજ્ઞના આંગણે આવી પહોંચ્યો છે।

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

કોઈ સંશય નથી—એ આપણો વિનાશ કરવા જ આવ્યો છે. તેના માટે કંઈ પણ અશક્ય નથી; ખરેખર એવું કશું નથી જે તે કરી ન શકે।

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં, સતી-ઉપાખ્યાન અંતર્ગત ‘વિષ્ણુવાક્યવર્ણન’ નામનો પાંત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

ભ્રમવશ મેં શ્રીમહાદેવના નામે કરેલી પવિત્ર શપથનું ઉલ્લંઘન કર્યું. તું જ્યાં જે સ્થિતિમાં સ્થિત હતો, એ જ સ્થિતિને પામી હું પણ તારી સાથે દુઃખમાં પડ્યો।

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

દક્ષ વગેરેના આ કર્મને રોકવાની મારી પાસે કશી શક્તિ નથી; શપથનું ઉલ્લંઘન કરવાથી જ હું શિવદ્રોહી થયો છું।

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

ત્રણે કાળમાં મહેશદ્રોહીઓને સુખ નથી; તેથી આજે તારી સાથે મને અનિવાર્ય રીતે દુઃખ પ્રાપ્ત થયું છે।

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

‘સુદર્શન’ નામનું ચક્ર પણ આ પર અસરકારક નહીં થાય; કારણ કે આ શૈવચક્ર છે, જે સ્વભાવથી અશૈવ (શિવવિરોધી)નો નાશ કરનાર છે।

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

“વીરભદ્ર વિના પણ આ ઐશ્વર્યમય દિવ્ય ચક્ર હવે અપરાધીને વધ કરીને ઝડપથી હરનાં સાન્નિધ્યમાં જશે.”

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

શૈવ શપથનું ઉલ્લંઘન કરીને હું પણ આ ચક્રની જેમ અસ્થિર સ્થિતિમાં આવી ગયો; છતાં તૂટ્યા વિના, અચાનક માત્ર કૃપાથી જ હું પરમ અવસ્થામાં ફરી સ્થિર થયો।

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

અતઃ હવે આ ચક્ર પણ ધ્રુવ અને સ્થિર રહી શકશે નહીં. હવે તે જ્વાળાઓની માળાથી વ્યાકુળ થઈ ઝડપથી આગળ ધસી જશે.

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

અમે આદરપૂર્વક તરત જ વીરભદ્રની પૂજા કરીએ તોય, મહાક્રોધથી આવૃત થઈ તે અમારું રક્ષણ નહીં કરે.

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

હાય હાય! આજે અમારા પર અકાંડ પ્રલય આવી પડ્યો છે. હાય—હવે તારો વિનાશ અને અમારો પણ નાશ સામે આવી ઊભો છે.

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

હવે અમારા માટે ત્રિલોકમાં ખરેખર ક્યાંય શરણ નથી. આ લોકમાં શંકરદ્રોહીઓ માટે રક્ષક અને આશ્રય કોણ બનશે?

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

દેહ નાશ પામ્યા પછી પણ તેમને યમની યાતનાઓ ભોગવવી પડે છે. અનેક દુઃખ આપનારી તે પીડાઓ ખરેખર માત્ર તેઓ (પાપીઓ) જ સહન કરી શકે છે.

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

શિવદ્રોહીને જોઈ યમ પોતે દાંત કચકચાવી ક્રોધે તેને ઉકળતા તેલના કડાહોમાં જ ફેંકી દે છે; અન્યથા થતું નથી.

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

હું સર્વ રીતે શપથ કરીને જવા માટે જ તૈયાર હતો; છતાં દુષ્ટસંગથી ઉપજેલા પાપના કારણે હું તરત જઈ શક્યો નહીં.

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

જો આજે આપણે અહીંથી ભાગવાનો પ્રયત્ન કરીએ, તો શાર્વ (ભગવાન શિવ) નિશ્ચયે ખેડૂત જેમ પોતાના સાધનો વડે ખેંચે તેમ આપણને પાછા ખેંચી લાવશે।

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

સ્વર્ગમાં હોય, ધરતી પર હોય કે પાતાળમાં—જ્યાં ક્યાંય હોય—શ્રી વીરભદ્રના શસ્ત્રોનું પહોંચવું અને પ્રહાર કરવો ખરેખર દુષ્કર નથી।

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

ત્રિશૂલધારી શ્રીરુદ્રના જેટલા પણ ગણો છે, તે સૌમાં નિશ્ચયે આ જ શક્તિ અચૂક રીતે વિદ્યમાન છે।

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

કાશીમાં શ્રીકાલભૈરવે માત્ર નખના અગ્રભાગથી, દિવ્ય લીલા રૂપે, પ્રાચીન કાળે બ્રહ્માના અચલ પાંચમા મસ્તકને છેદી નાખ્યું હતું.

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

આવું કહીને વિષ્ણુ અત્યંત ભયથી વ્યાકુળ, કમળમુખવાળા, ત્યાં જ સ્થિર રહ્યા. એ જ ક્ષણે વીરભદ્ર પણ યજ્ઞમંડપમાં આવી પહોંચ્યો.

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

ગોવિંદ આમ બોલતા હતા ત્યારે દેવતાઓ વગેરેને સમુદ્ર સમાન વિશાળ સૈન્યદળ આવતું દેખાયું; તે વીરભદ્ર સાથે હતું.