सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī
આ અધ્યાયમાં અંતઃસંવાદરૂપ કથા છે. નારદ પોતાના પ્રસ્થાન પછી રુદ્રની પાસે શું બન્યું તે બ્રહ્માને પૂછે છે. બ્રહ્મા હિમવત પ્રદેશમાં મહાદેવ પાસે જઈને જુએ છે કે શિવ સતીપ્રાપ્તિ વિષે વારંવાર સંશય અને વિરહવ્યાકુલતાથી આંતરિક રીતે ઉદ્વિગ્ન છે. શિવ લોકગતિ પ્રમાણે જાણે પ્રાકૃત ભાષામાં દેવજ્યેષ્ઠ બ્રહ્માને પૂછે છે—સતીના હેતુ માટે શું પગલાં લેવાયા? અને મારા મનમથતાપને શમાવતો વર્તાંત કહો. તેઓ સતી પ્રત્યે એકનિષ્ઠા દૃઢ કરીને અન્ય વિકલ્પો નકારી, અભેદભાવથી તેની પ્રાપ્તિ નિશ્ચિત કહે છે. ત્યારે બ્રહ્મા શિવને સાંત્વના આપે છે, તેમના વચનને લોકાચારસંગત માને છે અને કહે છે કે સતી મારી પુત્રી હોવાથી તમને જ અર્પિત થશે—આ વિવાહ દૈવી નિર્ધારથી પહેલેથી જ નક્કી છે; આગળના શ્લોકોમાં આશ્વાસન, વિધિક્રમ અને દૈવી-લોકવ્યવસ્થાની સુસંગતિ વર્ણવાય છે।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्
નારદ બોલ્યા: હે પ્રિય, તું રુદ્રના સાન્નિધ્યે ગયો પછી શું બન્યું? ત્યારે કઈ વાર્તા ઊભી થઈ, અને સ્વયં હર—શિવ—એ શું કર્યું?
Verse 2
ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે મન પ્રસન્ન કરીને હું પરમેશ્વર ભગવાન શિવને લાવવા નીકળ્યો; અને હિમવદ્ગિરિ પર સ્થિત મહાદેવને જઈ મળ્યો।
Verse 3
मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः
મને—લોકસ્રષ્ટાને—આવતો જોઈ વૃષભધ્વજ (શિવ) સતીપ્રાપ્તિ વિષે મનમાં વારંવાર સંશય કરવા લાગ્યા।
Verse 4
अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा
ત્યારે પ્રસન્ન થયેલા હરએ લીલાથી લોકરીતિનો આશ્રય લીધો; અને સતીની સત્ય ભક્તિથી પ્રેરિત થઈ મને તરત જ સામાન્ય માણસની જેમ બોલ્યા।
Verse 5
ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् । कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि
ઈશ્વરે કહ્યું—હે દેવશ્રેષ્ઠ, સત્ય માટે તારા પુત્રે મારી સાથે શું કર્યું? તારા અંતરમાં જે છે તે યથાર્થ કહો; કારણ કે મન્મથથી હું કંપતો કે વિખૂટો થતો નથી।
Verse 6
धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, આ ધાવતું વિયોગદુઃખ માત્ર મને અને સતીને જ આઘાત કરે છે; અન્ય પ્રાણધારીઓને ત્યજીને તે અમારાં બે પર જ આવી પડે છે।
Verse 7
सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा
હે બ્રહ્મન, ‘સતી, સતી’ એમ સતત બોલતા રહો; હું કરવાનું કાર્ય કરીશ। તે મારીથી અભેદ છે, તેથી તે જ મને પ્રાપ્ત થવાની—અતએવ તે મુજબ યોગ્ય વિધિ ગોઠવવામાં આવે।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદમુને, લોકાચારથી ગર્ભિત રુદ્રના વચનો સાંભળી, મેં નિર્દોષ ભગવાન શિવને સાંત્વના આપી।
Verse 9
ब्रह्मोवाच । सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે વૃષધ્વજ (વૃષચિહ્નધારી શિવ), મારા પુત્રે જે કહ્યું તે સત્યાર્થ અને અર્થસભર છે. તે સાંભળ; તેને તારો પોતાનો અચૂક ઉપાય, સિદ્ધ અને નિશ્ચિત જાણ।
Verse 10
देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः
હું તેને મારી પુત્રી આપું; તે ખાસ આ હેતુ માટે જ નિર્ધારિત છે. આ કાર્ય મને અત્યંત અભીષ્ટ છે—ફરીથી, તારા વચનોથી પણ વધુ પ્રબળ।
Verse 11
मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे
મારી પુત્રીએ આ હેતુ માટે જ શંભુની આરાધના કરી છે; તેથી તેઓ સ્વયં ફરી મને શોધવા આવશે. કારણ કે તેઓ મને શોધશે, હે હરિ, ત્યારે હું તેમને (પુત્રીને) અર્પણ કરીશ।
Verse 12
शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे
“શુભ લગ્ન અને ઉત્તમ મુહૂર્ત નજીક આવે. ત્યારે, હે વિધાતા બ્રહ્મા, ભિક્ષાર્થી ભાવથી આવેલા શંભુને હું મારી પુત્રી અર્પણ કરીશ.”
Verse 13
इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च
દક્ષે મને એમ કહ્યું: “અતએવ, હે વૃષભધ્વજ, શુભ મુહૂર્તે તે ઘરમાં જા અને તેને અહીં લઈ આવ.”
Verse 14
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः । उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः
બ્રહ્માએ કહ્યું: “મારા વચન સાંભળી રુદ્રે લોકિક ભાવ ધારણ કર્યો અને હસતાં હસતાં મને કહ્યું, હે મુનિ; કારણ કે તે ભક્તવત્સલ છે.”
Verse 15
रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर
રુદ્ર બોલ્યા—હું તારી સાથે અને નારદ સાથે પણ તે ગૃહે જઈશ. જગતનો સર્જનહાર હું જ છું; તેથી તું નારદનું સ્મરણ કર।
Verse 16
मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे
મરીચિ આદિ ઋષિઓ—તારા પુત્રો તથા માનસપુત્રો—એમને પણ સ્મર। તેમની સાથે, હે વિધાતા (બ્રહ્મા), હું મારા ગણો સહિત દક્ષના નિવાસે જઈશ।
Verse 17
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा
બ્રહ્માએ કહ્યું—લોકાચારની મર્યાદા જાળવનારા ઈશ્વરની એવી આજ્ઞા મળતાં હું નારદ, તને તથા મરીચિ આદિ ઋષિઓના પુત્રોને પણ સ્મરીને પ્રસ્થાન કર્યો.
Verse 18
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથની રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘કન્યાદાનવર્ણન’ નામનો અઢારમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 19
विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च
રુદ્રે સ્મરણ કરતાં જ વિષ્ણુ તત્કાળ આવી પહોંચ્યા—શિવભક્તોના અધિરાજ—પોતાના સૈન્ય સાથે, કમલા (લક્ષ્મી) સહિત, અને ગરુડારૂઢ થઈને।
Verse 20
अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः
પછી ચૈત્ર માસના કૃષ્ણપક્ષમાં, ભગ-દેવતા અધિષ્ઠિત નક્ષત્રે, ત્રયોદશી તિથિના દિવસે, સૂર્ય આગળ વધતો હતો ત્યારે, મહેશ્વર પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 21
सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः
સમસ્ત દેવગણો સાથે, અગ્રસ્થાને બ્રહ્મા અને વિષ્ણુને લઈને, તેમજ તે મુનિઓ દ્વારા પણ સેવિત થઈ, શંકર માર્ગમાં દિવ્ય તેજથી પ્રકાશમાન થઈ આગળ વધ્યા।
Verse 22
मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानंदमनसामति
માર્ગમાં આગળ વધતા દેવાદિ સૌમાં મહોત્સવ ઊભો થયો; તેમ જ આનંદથી ભરેલા મનવાળા હરગણોમાં પણ ઉત્સાહ છવાઈ ગયો।
Verse 24
ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः
પછી ક્ષણમાત્રમાં, બળવાન યોગેશ્વર, શક્તિશાળી વृषભવાહન હર, વિષ્ણુપ્રમુખ દેવો સાથે પ્રીતિપૂર્વક ગમન કરીને દક્ષના નિવાસે પહોંચ્યા।
Verse 25
ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः
પછી વિનમ્ર મનવાળા દક્ષ, આનંદથી રોમાંચિત દેહ સાથે, પોતાના સર્વ સ્વજનોને લઈને, તેમના સમક્ષ મળવા આગળ વધ્યા।
Verse 26
सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्
ત્યાં સર્વ દેવગણોને દક્ષે સ્વયં સન્માનિત કર્યા. મુનિઓ પણ યથાક્રમે તેની બાજુએ શ્રેષ્ઠ આસનો પર બેઠા।
Verse 27
परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्
સમસ્ત દેવો, ગણો અને મુનિઓને યથાવિધી એકત્ર કરીને દક્ષે શિવને પોતાના ગૃહના આંતરિક ભાગમાં લઈ ગયો।
Verse 28
अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्
પછી પ્રસન્નહૃદય દક્ષે સ્વયં સર્વેશ્વર હર (શિવ)ની વિધિપૂર્વક પૂજા કરી અને તેમને અનુત્તમ માનાસન અર્પણ કર્યું।
Verse 29
ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः
પછી તેણે યથોચિત વિધાન મુજબ સદ્ભક્તિથી વિષ્ણુ અને મને (શિવને), તેમજ બ્રાહ્મણો, સર્વ દેવો અને ગણોની યોગ્ય રીતે પૂજા કરી।
Verse 30
कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः
તે પૂજ્ય ઋષિઓની જરૂરી અર્ઘ્ય-આદર સહિત યથોચિત પૂજા કરીને, દક્ષે ફરી માનસ (મનોજાત) મુનિઓ સાથે પરામર્શ અને વિચારણા કરી।
Verse 31
ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो
પછી મારો પુત્ર દક્ષ પ્રેમથી પોતાના પિતા એવા મને બોલ્યો— “હે વિભો! પ્રણામ કરીને આપને વૈવાહિક કર્મ (વિધિ) કરવી જ જોઈએ।”
Verse 32
बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा
મેં પણ “બરાબર” કહીને ઉત્તર આપ્યો; આંતરથી પ્રસન્ન થઈ ઊભો થયો અને પછી તે સમગ્ર કાર્ય એ જ રીતે પૂર્ણ કર્યું।
Verse 33
ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे
પછી શુભ મુહૂર્તે—જ્યારે લગ્ન ગ્રહબળથી બળવાન હતું—દક્ષે આનંદથી પોતાની પુત્રી સતીને શંભુ (ભગવાન શિવ)ને વિવાહમાં અર્પણ કરી।
Verse 34
उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः
વિવાહવિધિ અનુસાર તે જ સમયે વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ આનંદિત થઈ વરતનુ દાક્ષાયણી (સતી)નો પાણિગ્રહણ કર્યો।
Verse 35
अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्
હું હરિ (વિષ્ણુ) અને તમારાથી આરંભ કરીને મુનિઓ તથા દેવગણ—અમે સૌએ નમસ્કાર કરીને સ્તુતિઓ દ્વારા પરમેશ્વર ઈશ્વરની સ્તુતિ કરી।
Verse 36
समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः
નૃત્ય-ગાનની આગેવાનીમાં મહોત્સવ ઊભો થયો. સર્વ મુનિગણ અને દેવગણ પરમાનંદને પામ્યા—શિવના શુભ સાન્નિધ્ય અને મહિમામાં રમતાં।
Verse 37
कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्
કન્યાદાન કરીને ત્યારે મારો પુત્ર દક્ષ કૃતાર્થ થયો. અને શિવ તથા શિવા (સતી) પ્રસન્ન થયા; સર્વત્ર મંગળનું ધામ બની ગયું।
Frequently Asked Questions
A Brahmā–Śiva exchange in which Brahmā approaches Śiva in the Himavat region and confirms the intended giving of Satī (Brahmā’s daughter) to Śiva, framing the union as already determined.
Śiva’s insistence that Satī is attainable due to abheda encodes a Śaiva metaphysic: Śakti is not ‘other’ than Śiva, so the narrative of marriage functions as a symbolic articulation of ontological unity.
Śiva appears in multiple epithets—Hara/Rudra/Vṛṣabhadhvaja/Mahādeva—signaling a single deity operating across relational (lover), cosmic (lord), and social (participant in lokācāra) registers.