व्योमवाणी-श्रवणं, गणानां शरणागमनं, सती-दाह-वृत्तान्तः — Hearing the Heavenly Voice; The Gaṇas Seek Refuge; Account of Satī’s Self-Immolation
અધ્યાય ૩૨માં દક્ષના યજ્ઞમાં થયેલા સંઘર્ષ પછીની ઘટનાઓ વર્ણવાય છે. નારદ બ્રહ્માને ‘વ્યોમવાણી’ (દિવ્ય ઘોષણા)ના પરિણામ, દક્ષ વગેરે શું કર્યા અને પરાજિત શિવગણ ક્યાં ગયા—એ પૂછે છે. બ્રહ્મા કહે છે કે આકાશવાણી સાંભળીને દેવો અને યજ્ઞસભાના લોકો સ્તબ્ધ થઈ મૌન રહે છે અને મોહમાં પડે છે. ભૃગુના મંત્રબળથી પાછા હટેલા શૂર ગણો ફરી એકત્ર થાય છે; બચેલા ગણો શરણ માટે ભગવાન શિવ પાસે જાય છે. તેઓ નમસ્કાર કરીને સમગ્ર ઘટના કહે છે—દક્ષનો દર્પ, સતીનું અપમાન, શિવના યજ્ઞભાગનો ઇનકાર, કઠોર વચનો અને દેવતાઓનો અવમાન. શિવને યજ્ઞમાંથી વંચિત જોઈ સતીનો ક્રોધ, પિતાની નિંદા અને પોતાના દેહનો દાહ—આ બધું શક્તિનું નિર્ણાયક પ્રસંગ બની ગર્વભર્યા કર્મકાંડની ખોખલાશ પ્રગટ કરે છે. અધ્યાય શિવશરણાગતિ, દૈવી અપમાનની ગંભીરતા અને અધર્મયજ્ઞના કર્મ-વિશ્વવ્યાપી પરિણામો પર ભાર મૂકે છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । श्रुत्वा व्योमगिरं दक्षः किमकार्षीत्तदाऽबुधः । अन्ये च कृतवंतः किं ततश्च किमभूद्वद
નારદ બોલ્યા—આકાશવાણી સાંભળી તે સમયે અવિવેકી દક્ષે શું કર્યું? અને બીજાઓએ શું કર્યું? ત્યારપછી શું બન્યું તે પણ કહો.
Verse 2
पराजिताः शिवगणा भृगुमंत्रबलेन वै । किमकार्षुः कुत्र गतास्तत्त्वं वद महामते
ભૃગુના મંત્રબળથી શિવગણો ખરેખર પરાજિત થયા. પછી તેમણે શું કર્યું અને ક્યાં ગયા? હે મહામતે, સાચો વર્ણન કહો.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा व्योमगिरं सर्वे विस्मिताश्च सुरादयः । नावोचत्किंचिदपि ते तिष्ठन्तस्तु विमोहिताः
બ્રહ્માએ કહ્યું: આકાશમાંથી ઉદ્ભવેલી વાણી સાંભળીને દેવતાઓ વગેરે સૌ અચંબિત થયા. મોહગ્રસ્ત થઈ તેઓ ત્યાં જ ઊભા રહ્યા અને એક શબ્દ પણ બોલી શક્યા નહીં.
Verse 4
पलायमाना ये वीरा भृगुमंत्रबलेन ते । अवशिष्टा श्शिवगणाश्शिवं शरणमाययुः
ભૃગુના મંત્રબળથી દબાઈ જે વીરો ભાગ્યા હતા, તે બાકી રહેલા શિવગણો શિવની શરણમાં ગયા.
Verse 5
सर्वं निवेदयामासू रुद्रायामिततेजसे । चरित्रं च तथाभूतं सुप्रणम्यादराच्च ते
તેઓએ આદરપૂર્વક પ્રણામ કરીને અપરિમિત તેજવાળા રુદ્રને સર્વ વાત નિવેદન કરી અને જે રીતે બન્યું હતું તે રીતે સમગ્ર વર્ણન કહ્યું.
Verse 6
गणा ऊचुः । देवदेव महादेव पाहि नश्शरणागतान् । संशृण्वादरतो नाथ सती वार्तां च विस्तरात्
ગણોએ કહ્યું: હે દેવોના દેવ મહાદેવ, શરણાગત એવા અમારું રક્ષણ કરો. હે નાથ, સતીની વાર્તા વિસ્તારપૂર્વક અને આદર સાથે સાંભળો.
Verse 7
गर्वितेन महेशानदक्षेन सुदुरात्मना । अवमानः कृतस्सत्याऽनादरो निर्जरैस्तथा
અભિમાની અને દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા દક્ષે મહેશનો દ્વેષ કરીને સતીનું અપમાન કર્યું; અને દેવોએ પણ તેમનો અનાદર કર્યો.
Verse 8
तुभ्यं भागमदात्रो स देवेभ्यश्च प्रदत्तवान् । दुर्वचांस्यवदत्प्रोच्चैर्दुष्टो दक्षस्सुगर्वितः
તે દુષ્ટ અને અત્યંત અભિમાની દક્ષે તમને યજ્ઞનો ભાગ ન આપ્યો, પણ અન્ય દેવોને આપ્યો. અને તેણે મોટેથી કઠોર શબ્દો કહ્યા.
Verse 9
ततो दृष्ट्वा न ते भागं यज्ञेऽकुप्यत्सती प्रभो । विनिंद्य बहुशस्तातमधाक्षीत्स्वतनुं तदा
હે પ્રભુ, યજ્ઞમાં તમારો ભાગ ન જોઈને સતી અત્યંત ક્રોધિત થયા. પોતાના પિતાની વારંવાર નિંદા કરીને, તેમણે ત્યારે પોતાના દેહને અગ્નિમાં હોમી દીધો.
Verse 10
गणास्त्वयुतसंख्याका मृतास्तत्र विलज्जया । स्वांगान्याछिद्य शस्त्रैश्च क्रुध्याम ह्यपरे वयम्
ત્યાં હજારોની સંખ્યામાં ગણો લજ્જાને કારણે મૃત્યુ પામ્યા; અને અમારામાંના કેટલાકે ક્રોધમાં આવીને શસ્ત્રોથી પોતાના જ અંગો કાપી નાખ્યા.
Verse 11
तद्यज्ञे ध्वंसितुं वेगात्सन्नद्धास्तु भयावहाः । तिरस्कृता हि भृगुणा स्वप्रभावाद्विरोधिना
તે યજ્ઞને ધ્વસ્ત કરવા તેઓ મહાવેગે દોડી નીકળ્યા—સંપૂર્ણ સન્નદ્ધ અને ભયંકર; કારણ કે ભૃગુએ પોતાના પ્રભાવથી વિરોધી બની તેમને અપમાનિત કર્યા હતા।
Verse 12
ते वयं शरणं प्राप्तास्तव विश्वंभर प्रभो । निर्भयान् कुरु नस्तस्माद्दयमानभवाद्भयात्
હે વિશ્વંભર પ્રભુ! અમે તમારી શરણમાં આવ્યા છીએ; તેથી કૃપા કરીને અમને નિર્ભય કરો—નિર્દયજનથી ઉપજતા ભયથી અમારી રક્ષા કરો।
Verse 13
अपमानं विशेषेण तस्मिन् यज्ञे महाप्रभो । दक्षाद्यास्तेऽखिला दुष्टा अकुर्वन् गर्विता अति
હે મહાપ્રભુ! તે યજ્ઞમાં તેમણે ખાસ કરીને અપમાન કર્યું; દક્ષ વગેરે બધા દુષ્ટ અને અતિ ગર્વિત બની તે કૃત્ય કર્યું।
Verse 14
इत्युक्तं निखिलं वृत्तं स्वेषां सत्याश्च नारद । तेषां च मूढबुद्धीनां यथेच्छसि तथा कुरु
આ રીતે, હે નારદ! સત્યાએ પોતાના લોકો તથા પોતાના વિષયનો સમગ્ર વર્તાંત તને કહી દીધો; હવે જેમની બુદ્ધિ મોહગ્રસ્ત છે, તેમના વિષે તને જેમ ઇચ્છા હોય તેમ કર।
Verse 15
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यवचस्तस्य स्वगणानां वचः प्रभुः । सस्मार नारदं सर्वं ज्ञातुं तच्चरितं लघु
બ્રહ્માએ કહ્યું—તેના વચનો તથા પોતાના ગણોના વચનો સાંભળી પ્રભુ બ્રહ્માએ સમગ્ર વર્તાંત શીઘ્ર જાણવા ઇચ્છી નારદને બોલાવ્યો।
Verse 16
आगतस्त्वं द्रुतं तत्र देवर्षे दिव्यदर्शन । प्रणम्य शंकरं भक्त्या सांजलिस्तत्र तस्थिवान्
હે દિવ્યદર્શન દેવર્ષિ! તમે ત્વરિત ત્યાં આવ્યા; અને ભક્તિપૂર્વક શંકરને પ્રણામ કરીને, અંજલિ બાંધી ત્યાં જ ઊભા રહ્યા.
Verse 17
त्वां प्रशस्याथ स स्वामी सत्या वार्त्तां च पृष्टवान् । दक्षयज्ञगताया वै परं च चरितं तथा
પછી સ્વામીએ તમારી પ્રશંસા કરીને સતીના સમાચાર પૂછ્યા; અને ખાસ કરીને તે દક્ષયજ્ઞમાં ગઈ ત્યારે જે પરમ ઘટના બની, તે પણ પૂછ્યું.
Verse 18
पृष्टेन शंभुना तात त्वयाश्वेव शिवात्मना । तत्सर्वं कथितं वृतं जातं दक्षाध्वरे हि यत्
હે તાત! શંભુએ પૂછતાં જ તમે—શિવાત્મસ્વરૂપ—દક્ષના અધ્વરમાં જે કંઈ બન્યું તે સર્વ વૃત્તાંત તરત કહી દીધો.
Verse 19
तदाकर्ण्येश्वरो वाक्यं मुने तत्त्वन्मुखोदितम् । चुकोपातिद्रुतं रुद्रो महारौद्रपराक्रमः
હે મુને! તમારા મુખથી ઉચ્ચારાયેલા તે વચનો સાંભળીને ઈશ્વર તત્ક્ષણે ક્રોધિત થયા; મહારૌદ્ર પરાક્રમી રુદ્ર તરત જ પ્રચંડ રોષે ભરાયા.
Verse 20
उत्पाट्यैकां जटां रुद्रो लोकसंहारकारकः । आस्फालयामास रुषा पर्वतस्य तदोपरि
લોકસંહાર કરનાર રુદ્રે ક્રોધમાં પોતાની જટામાંથી એક જટા ઉપાડી, ત્યાં જ પર્વત પર જોરથી પછાડી દીધી।
Verse 21
तोदनाच्च द्विधा भूता सा जटा च मुने प्रभोः । संबभूव महारावो महाप्रलयभीषणः
હે મુનિ, પ્રહાર થતાં પ્રભુની તે જટા બે ભાગે વિભાજિત થઈ; અને મહાપ્રલય સમાન ભયંકર મહાગર્જના ઉઠી।
Verse 22
तज्जटायास्समुद्भूतो वीरभद्रो महाबलः । पूर्वभागेन देवर्षे महाभीमो गणाग्रणीः
હે દેવર્ષિ, એ જ જટામાંથી મહાબલી વીરભદ્ર પ્રગટ થયો—અતિ ભયંકર રૂપવાળો, શિવગણોનો અગ્રણી—અગ્રભાગમાંથી ઉત્પન્ન થયો।
Verse 23
स भूमिं विश्वतो वृत्त्वात्यतिष्ठद्दशांगुलम् । प्रलयानलसंकाशः प्रोन्नतो दोस्सहस्रवान्
તે સર્વ દિશાઓથી પૃથ્વીને ઘેરીને, પૃથ્વીથી દસ અંગુલ ઊંચે ઊભો રહ્યો; પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજસ્વી, અતિઉન્નત, અને સહસ્ર ભુજાવાળો—અસહ્ય પરાક્રમી।
Verse 24
कोपनिश्वासतस्तत्र महारुद्रस्य चेशितुः । जातं ज्वराणां शतकं संनिपातास्त्रयोदश
ત્યાં પરમેશ્વર મહારુદ્રના ક્રોધભર્યા શ્વાસથી જ્વરોનું એક શતક ઉત્પન્ન થયું; તેમજ ત્રયોદશ સન્નિપાત-જ્વરો પણ પ્રગટ થયા।
Verse 25
महाकाली समुत्पन्ना तज्जटापरभा गतः । महाभयंकरा तात भूतकोटिभिरावृता
મહેશ્વરની જટાઓમાંથી તે જ જટાઓની તેજસ્વિતા ધારણ કરીને મહાકાળી પ્રગટ થઈ. હે પ્રિય, તે અતિ ભયંકર હતી અને શિવના ભૂતગણોના કરોડો સમૂહથી ઘેરાયેલી હતી.
Verse 26
सर्वे मूर्त्तिधराः क्रूराः स्वर लोकभयंकराः । स्वतेजसा प्रज्वलंतो दहंत इव सर्वतः
તેઓ બધા મૂર્તિધારી, ક્રૂર અને સ્વર્ગલોકને પણ ભયંકર હતા. પોતાના સ્વતેજથી પ્રજ્વલિત થઈ તેઓ સર્વત્ર બધું જ દહન કરતા હોય તેમ જણાતા હતા.
Verse 27
अथ वीरो वीरभद्रः प्रणम्य परमेश्वरम् । कृतांजलिपुटः प्राह वाक्यं वाक्यविशारदः
પછી વીર વીર્ભદ્રે પરમેશ્વર (શિવ)ને પ્રણામ કર્યો અને કરજોડીને—વાણીમાં નિપુણ બની—આ વચન કહ્યું.
Verse 28
वीरभद्र उवाच । महारुद्र महारौद्र सोमसूर्याग्निलोचन । किं कर्तव्यं मया कार्यं शीघ्रमाज्ञापय प्रभो
વીરભદ્ર બોલ્યો—હે મહારુદ્ર, હે મહારૌદ્ર! જેમના નેત્ર ચંદ્ર, સૂર્ય અને અગ્નિ છે—મારે શું કરવું? કયું કાર્ય કરું? હે પ્રભુ, શીઘ્ર આજ્ઞા આપો.
Verse 29
शोषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव सिंधवः । पेषणीयाः किमीशान क्षणार्द्धेनैव पर्वताः
હે ઈશાન! એવું શું છે જે થઈ ન શકે? અર્ધ ક્ષણમાં સમુદ્રો સુકવી શકાય; અર્ધ ક્ષણમાં પર્વતો પીસી ચૂર્ણ કરી શકાય.
Verse 30
क्षणेन भस्मसात्कुर्यां ब्रह्मांडमुत किं हर । क्षणेन भस्मसात्कुर्याम्सुरान्वा किं मुनीश्वरान्
હે હર! હું એક ક્ષણમાં જ બ્રહ્માંડને ભસ્મસાત કરી શકું છું—એમાં શું અચરજ? એક ક્ષણમાં દેવોને કે મુનિશ્રેષ્ઠોને પણ ભસ્મસાત કરવા હું સમર્થ છું।
Verse 31
व्याश्वासः सर्वलोकानां किमु चार्यो हि शंकर । कर्तव्य किमुतेशान सर्वप्राणिविहिंसनम्
જો સર્વ જીવો પ્રત્યે થોડો પણ અવિશ્વાસ અયોગ્ય હોય, તો હે શંકરાચાર્ય, આપ પ્રત્યે તો તે કેટલો વધુ અયોગ્ય! હે ઈશાન, કોઈ પણ પ્રાણીનું હિંસન કેવી રીતે ‘કર્તવ્ય’ બની શકે?
Verse 32
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे वीरभद्रोत्पत्तिशिवोपदेशवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘વીરભદ્રોત્પત્તિ તથા શિવોપદેશ વર્ણન’ નામનો બત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 33
यत्र यत्कार्यमुद्दिश्य प्रेषयिष्यसि मां प्रभो । तत्कार्यं साधयाम्येव सत्वरं त्वत्प्रसादतः
હે પ્રભુ, જે કાર્ય માટે તમે મને પ્રેષિત કરશો, તે કાર્યને તમારા પ્રસાદ-બળથી હું નિશ્ચયે તત્કાળ સિદ્ધ કરી દઈશ।
Verse 34
क्षुद्रास्तरंति लोकाब्धिं शासनाच्छंकरस्य ते । हरातोहं न किं तर्तुं महापत्सागरं क्षमः
શંકરના શાસન અને અનુગ્રહથી ક્ષુદ્ર લોકો પણ સંસાર-સમુદ્ર તરિ જાય છે. તો હર દ્વારા રક્ષિત હું આ મહાવિપત્તિ-સમુદ્ર પાર કરવા અસમર્થ કેમ હોઉં?
Verse 35
त्वत्प्रेषिततृणेनापि महत्कार्यं मयत्नतः । क्षणेन शक्यते कर्तुं शंकरात्र न संशयः
હે શંકર! તમે મોકલેલા એક તૃણમાત્રથી પણ અયત્ને ક્ષણમાં મહાન કાર્ય સિદ્ધ થઈ શકે છે—એમાં કોઈ સંશય નથી।
Verse 36
लीलामात्रेण ते शंभो कार्यं यद्यपि सिद्ध्यति । तथाप्यहं प्रेषणीयो तवैवानुग्रहो ह्ययम्
હે શંભો! તમારી લીલામાત્રથી જ કાર્ય સિદ્ધ થતું હોવા છતાં, મને તમારો દૂત બનાવી મોકલવામાં આવે છે—આ જ મારા પર તમારો અનુગ્રહ છે।
Verse 37
शक्तिरेतादृशी शंभो ममापि त्वदनुग्रहात् । विना शक्तिर्न कस्यापि शंकर त्वदनुग्रहात्
હે શંભો! આવી શક્તિ મને પણ માત્ર તમારા અનુગ્રહથી પ્રાપ્ત થઈ છે। હે શંકર! શક્તિ વિના કોઈમાં સામર્થ્ય નથી; બધું તમારા કૃપાથી જ ચાલે છે।
Verse 38
त्वदाज्ञया विना कोपि तृणादीनपि वस्तुतः । नैव चालयितुं शक्तस्सत्यमेतन्न संशयः
તમારી આજ્ઞા વિના કોઈ પણ ખરેખર તૃણાદિ વસ્તુને પણ હલાવી શકતો નથી। આ સત્ય છે—એમાં સંશય નથી।
Verse 39
शंभो नियम्यास्सर्वेपि देवाद्यास्ते महेश्वर । तथैवाहं नियम्यस्ते नियंतुस्सर्वदेहिनाम्
હે શંભો, હે મહેશ્વર! દેવો વગેરે સર્વે તારા નિયમ અને શાસનમાં બંધાયેલા છે. તેવી જ રીતે હું પણ તારા અધિન છું, કારણ કે તું સર્વ દેહધારીઓનો પરમ નિયંતા છે.
Verse 40
प्रणतोस्मि महादेव भूयोपि प्रणतोस्म्यहम् । प्रेषय स्वेष्ट सिद्ध्यर्थं मामद्य हर सत्वरम्
હે મહાદેવ, હું તમને પ્રણામ કરું છું; ફરી ફરી પ્રણામ કરું છું. હે હર, મારા પરમ અભિષ્ટની સિદ્ધિ માટે આજે જ મને શીઘ્ર મારા નિયત અંત તરફ પ્રેષિત કરો.
Verse 41
स्पंदोपि जायते शंभो सख्यांगानां मुहुर्मुहुः । भविष्यत्यद्य विजयो मामतः प्रेषय प्रभो
હે શંભુ, મારા સાથીઓના અંગોમાં વારંવાર કંપન થાય છે. આજે નિશ્ચયે વિજય થશે; તેથી હે પ્રભુ, મને અહીંથી પ્રેષિત કરો.
Verse 42
हर्षोत्साहविशेषोपि जायते मम कश्चन । शंभो त्वत्पादकमले संसक्तश्च मनो मम
હે શંભુ, મારા અંતરમાં હર્ષ અને ઉત્સાહનો વિશેષ ભાવ જાગ્યો છે, અને મારું મન તમારા પાદકમળમાં સંપૂર્ણ રીતે આસક્ત થયું છે.
Verse 43
भविष्यति प्रतिपदं शुभसंतानसंततिः
પ્રતિદિન શુભ સંતાનની અવિરત પરંપરા ઉત્પન્ન થશે.
Verse 44
तस्यैव विजयो नित्यं तस्यैव शुभमन्वहम् । यस्य शंभौ दृढा भक्तिस्त्वयि शोभनसंश्रये
જેનામાં શંભુ પ્રત્યે દૃઢ ભક્તિ છે, હે શોભન આશ્રય! તેના માટે જ સદા વિજય છે, તેના માટે જ દરરોજ શુભતા છે.
Verse 45
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं तद्वचः श्रुत्वा संतुष्टो मंगलापतिः । वीरभद्र जयेति त्वं प्रोक्ताशीः प्राह तं पुनः
બ્રહ્માએ કહ્યું: એમ કહેલા વચનો સાંભળી મંગલાપતિ (શિવ) પ્રસન્ન થયા અને ફરી તેને આશીર્વાદ આપતાં બોલ્યા—“હે વીરભદ્ર, વિજયી થા!”
Verse 46
महेश्वर उवाच । शृणु मद्वचनं तात वीरभद्र सुचेतसा । करणीयं प्रयत्नेन तद्द्रुतं मे प्रतोषकम्
મહેશ્વરે કહ્યું: હે તાત વીરભદ્ર, શુદ્ધ ચિત્તથી મારું વચન સાંભળ. જે કરવાનું છે તે પ્રયત્નપૂર્વક કર; ઝડપથી કર—એ જ મને સંતોષ આપશે.
Verse 47
यागं कर्तुं समुद्युक्तो दक्षो विधिसुतः खलः । मद्विरोधी विशेषेण महागर्वोऽबुधोऽधुना
બ્રહ્માનો પુત્ર એ દુષ્ટ દક્ષ યજ્ઞ કરવા માટે ઉદ્યત થયો છે. તે ખાસ કરીને મારો વિરોધી છે; અત્યારે તે મહાગર્વથી ફૂલેલો અને અજ્ઞાનથી અંધ છે.
Verse 48
तन्मखं भस्मसात्कृत्वा सयागपरिवारकम् । पुनरायाहि मत्स्थानं सत्वरं गणसत्तम
તે યજ્ઞને તેના સમગ્ર યાગ-પરિવાર સહિત ભસ્મસાત કરીને, હે ગણશ્રેષ્ઠ, તત્કાળ ફરી મારા ધામમાં આવી જા।
Verse 49
सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन । तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
દેવો હોય, ગંધર્વો હોય, યક્ષો હોય કે અન્ય કોઈ પણ—તેમને પણ આજેજ, અચાનક અને વિલંબ વિના, ભસ્મસાત કરી દે।
Verse 50
तत्रास्तु विष्णुर्ब्रह्मा वा शचीशो वा यमोपि वा । अपि चाद्यैव तान्सर्वान्पातयस्व प्रयत्नतः
ત્યાં વિષ્ણુ હોય કે બ્રહ્મા હોય, શચીપતિ ઇન્દ્ર હોય કે યમ પણ હોય—આજ જ, સંપૂર્ણ પ્રયત્નથી, તેમને સૌને પાડી દેજે।
Verse 51
सुरा भवंतु गंधर्वा यक्षा वान्ये च केचन । तानप्यद्यैव सहसा भस्मसात्कुरु सत्वरम्
તેઓ દેવ હોય, ગંધર્વ હોય, યક્ષ હોય કે અન્ય કોઈ પણ—તેમને પણ આજ જ, અચાનક અને વિલંબ વિના, તત્કાળ ભસ્મસાત્ કર।
Verse 52
दधीचिकृतमुल्लंघ्य शपथं मयि तत्र ये । तिष्ठंति ते प्रयत्नेन ज्वालनीयास्त्वया ध्रुवम्
જે ત્યાં દધીચિએ કરેલા વ્રત-શપથને લંઘીને મારી સામે વૈરભાવથી અડગ રહે છે—તેમને તારા પ્રયત્નથી નિશ્ચયે દગ્ધ (દંડિત) કર।
Verse 53
प्रमथाश्चागमिष्यंति यदि विष्ण्वादयो भ्रमात् । नानाकर्षणमंत्रेण ज्वालयानीय सत्वरम्
પ્રમથો આવે, અથવા ભ્રમથી વિષ્ણુ આદિ પણ નજીક આવે—તો વિવિધ આકર્ષણ-મંત્રોથી તત્કાળ (રક્ષા) અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરવી જોઈએ।
Verse 54
ये तत्रोल्लंघ्य शपथं मदीयं गर्विताः स्थिताः । ते हि मद्द्रोहिणोऽतस्तान् ज्वालयानलमालया
જે ત્યાં મારા શપથ-વ્રતને લંઘીને ગર્વથી ઊભા છે—તેઓ મારા દ્રોહી છે; તેથી તેમને અગ્નિમાળાથી દગ્ધ કર।
Verse 55
सपत्नीकान्ससारांश्च दक्षयागस्थलस्थितान् । प्रज्वाल्य भस्मसात्कृत्वा पुनरायाहि सत्वरम्
દક્ષના યજ્ઞસ્થળે હાજર રહેલા સૌને—પત્નીઓ સહિત અને સમગ્ર પરિકર સહિત—પ્રજ્વલિત કરીને ભસ્મસાત કરી દે, અને પછી તાત્કાલિક અહીં પાછો આવ.
Verse 56
तत्र त्वयि गते देवा विश्वाद्य अपि सादरम् । स्तोष्यंति त्वां तदाप्याशु ज्वालया ज्वालयैव तान्
ત્યાં તું ગયા પછી વિશ્વદેવ વગેરે દેવો આદરપૂર્વક તારી સ્તુતિ કરશે. તોય તું પોતાની જ્વાળાથી તેમને તુરંત દહન કર—હા, તરત જ દહન કર.
Verse 57
देवानपि कृतद्रोहान् ज्वालामालासमाकुलः । ज्वालय ज्वलनैश्शीघ्रं माध्यायाध्यायपालकम्
દ્રોહ કરનાર દેવોને પણ—જ્વાળામાળાઓથી ઘેરાયેલા—પ્રજ્વલિત અગ્નિથી તરત દહન કર, હે વેદપાઠ અને તેના ક્રમના રક્ષક.
Verse 58
दक्षादीन्सकलांस्तत्र सपत्नीकान्सबांधवान् । प्रज्वाल्य वीर दक्षं नु सलीलं सलिलं पिब
હે વીર, ત્યાં સંહારાગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને દક્ષ વગેરે સર્વને—તેમની પત્નીઓ અને સગાંસંબંધીઓসহ—દહન કર; પછી રમતાં રમતાં પાણી પી લે.
Verse 59
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तो रोषताम्राक्षो वेदमर्यादपालकः । विरराम महावीरं कालारिस्सकलेश्वरः
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહ્યા પછી પણ, ક્રોધથી લાલ આંખોવાળો તે મહાવીર, વેદમર્યાદાનો રક્ષક, સર્વેશ્વર અને કાળ (મૃત્યુ)નો વૈરી, વિરમ્યો અને અટકી ગયો.
Frequently Asked Questions
The immediate aftermath of Dakṣa’s sacrifice: the devas’ bewilderment after a heavenly proclamation, the defeated gaṇas retreating and taking refuge in Śiva, and the gaṇas recounting Satī’s self-immolation due to Dakṣa’s insult and Śiva’s denied share.
It frames the Dakṣa-yajña not merely as a quarrel but as a doctrinal demonstration that sacrifice without reverence to Rudra is spiritually defective; Satī’s act functions as a śakti-driven correction of cosmic order and a condemnation of ego-based ritualism.
Bhṛgu’s mantra-bala (ritual/mantric power) is contrasted with Śiva’s role as ultimate refuge; the ‘vyoma-vāṇī’ underscores supra-human divine governance, while Satī’s śakti is shown as transformative power capable of overturning sacrificial authority.