सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં “સતીના સંક્ષિપ્ત ચરિત્રવર્ણન” નામે પ્રથમ અધ્યાય છે.

Verse 2

त्वन्मुखांभोजसंवृत्तां श्रुत्वा शिवकथां पराम् । अतृप्तो हि पुनस्तां वै श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

હે પ્રભુ! તમારા કમલમુખમાંથી નીકળેલી પરમ શિવકથા સાંભળ્યા છતાં હું તૃપ્ત થયો નથી; એ જ કથા ફરી સાંભળવા ઇચ્છું છું.

Verse 3

पूर्णांशश्शंकरस्यैव यो रुद्रो वर्णितः पुरा । विधे त्वया महेशानः कैलासनिलयो वशी

હે વિધિ (બ્રહ્મા)! તમે અગાઉ જે રુદ્રનું વર્ણન કર્યું, તે શંકરનો પૂર્ણ અંશ જ છે—કૈલાસનિવાસી, વશી મહેશાન।

Verse 4

स योगी सर्वविष्ण्वादिसुरसे व्यस्सतां गतिः । निर्द्वंद्वः क्रीडति सदा निर्विकारी महाप्रभुः

એ પરમ પ્રભુ જ સાચા યોગી છે, વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોથી સેવિત. સંસારકર્મમાં વિખરાયેલા જનનો આશ્રય અને પરમ ગતિ તેઓ છે; દ્વંદ્વાતીત, નિર્વિકાર મહાપ્રભુ પોતાના સ્વાતંત્ર્યમાં સદા ક્રીડા કરે છે.

Verse 5

सोऽभूत्पुनर्गृहस्थश्च विवाह्य परमां स्त्रियम् । हरिप्रार्थनया प्रीत्या मंगलां स्वतपस्विनीम्

ત્યારબાદ તે ફરી ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ્યો અને હરિની પ્રાર્થનાથી પ્રસન્ન થઈ, સ્વયં તપસ્વિની એવી પરમ ઉત્તમ સ્ત્રી મંગલાને વિવાહ કર્યો.

Verse 6

प्रथमं दक्षपुत्री सा पश्चात्सा पर्वतात्मजा । कथमेकशरीरेण द्वयोरप्यात्मजा मता

પ્રથમ તે દક્ષની પુત્રી માનવામાં આવી, પછી તે જ પર્વતરાજ (હિમાલય)ની પુત્રી. એક જ દેહથી બંનેની પુત્રી કેવી રીતે ગણાય?

Verse 7

कथं सती पार्वती सा पुनश्शिवमुपागता । एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रह्मन् गदितुमर्हसि

હે બ્રહ્મન, સતી કેવી રીતે ફરી પાર્વતી બની અને પુનઃ શિવને પ્રાપ્ત થઈ—આ બધું કહો. તેમજ સંબંધિત અન્ય જે કંઈ હોય તે પણ કૃપા કરીને વર્ણવો.

Verse 8

सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरर्षेः शंकरात्मनः । प्रसन्नमानसो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

સૂત બોલ્યા—શંકરમાં આત્મા અર્પિત એવા દેવર્ષિના વચન સાંભળી, બ્રહ્મા પ્રસન્ન મનથી ઉત્તર આપવા લાગ્યા.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । शृणु तात मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां शुभाम् । यां श्रुत्वा सफलं जन्म भविष्यति न संशयः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે તાત, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, સાંભળ. હું તને એક શુભ પવિત્ર કથા કહું છું; જેને સાંભળવાથી માનવજન્મ નિશ્ચયે સફળ થાય છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 10

पुराहं स्वसुतां दृष्ट्वा संध्याह्वां तनयैस्सह । अभवं विकृतस्तात कामबाणप्रपीडितः

એક વખત મેં મારી જ પુત્રી ‘સંધ્યા’ને તેના પુત્રો સાથે જોઈ; હે તાત, ત્યારે હું અંતરમાં વ્યાકુળ થયો—કામના બાણોથી વિદ્ધ અને પીડિત થયો.

Verse 11

धर्मः स्मृतस्तदा रुद्रो महायोगी परः प्रभुः । धिक्कृत्य मां सुतैस्तात स्वस्थानं गतवानयम्

ત્યારે રુદ્ર—પરમ પ્રભુ, મહાયોગી, ધર્મમાં સ્થિત—એણે મને અને મારા પુત્રોને ધિક્કારી પોતાના સ્વસ્થાન (સ્વધામ) તરફ ગમન કર્યું।

Verse 12

यन्मायामोहितश्चाहं वेदवक्ता च मूढधीः । तेनाकार्षं सहाकार्य परमेशेन शंभुना

માયાથી મોહિત થઈ હું—વેદોના વક્તા હોવા છતાં—બુદ્ધિથી ભ્રમિત થયો. તેથી મારા સહકાર્યો સાથે મેં પરમેશ્વર શંભુના વિરોધમાં તેમ કર્યું.

Verse 13

तदीर्षयाहमाकार्षं बहूपायान्सुतैः सह । कर्तुं तन्मोहनं मूढः शिवमाया विमोहितः

તેના પ્રત્યે ઈર્ષ્યાથી પ્રેરાઈ હું—શિવમાયાથી વિમોહિત—મૂર્ખતામાં પુત્રો સાથે તેને મોહવવા અનેક ઉપાયો અજમાવ્યા.

Verse 14

अभवंस्तेऽथ वै सर्वे तस्मिञ् शंभो परप्रभो । उपाया निष्फलास्तेषां मम चापि मुनीश्वर

હે શંભુ, પરપ્રભુ! ત્યારે તેઓ બધા ત્યાં જ રહી ગયા; અને તેમના બધા ઉપાયો નિષ્ફળ થયા—મારા પણ તેમ જ—હે મુનીશ્વર.

Verse 15

तदाऽस्मरं रमेशानं व्यथोपायस्तुतैस्सह । अबोधयत्स आगत्य शिवभक्तिरतस्सुधीः

ત્યારે સદા શિવભક્તિમાં રત તે સુધી આવી, વ્યથા-નિવારક સ્તુતિઓ સાથે રમેશાનને સ્મરણ કરાવી (તેને) બોધ આપ્યો.

Verse 16

प्रबोधितो रमेशेन शिवतत्त्वप्रदर्शिना । तदीर्षामत्यजं सोहं तं हठं न विमोहितः

શિવતત્ત્વ દર્શાવનાર રમેશે મને જાગૃત કર્યો; ત્યારે મેં તે ઈર્ષ્યા ત્યજી દીધી અને મોહરહિત થઈ તે હઠ પણ છોડ્યો.

Verse 17

शक्तिं संसेव्य तत्प्रीत्योत्पादयामास तां तदा । दक्षादशिक्न्यां वीरिण्यां स्वपुत्राद्धरमोहने

પોતાની શક્તિ સાથે પ્રેમપૂર્વક સંયોગ કરીને તેમણે ત્યારે તેણીને પ્રગટ કરી. તે દક્ષ અને વીરિણીની પુત્રી ‘સતી’ રૂપે જન્મી, જે આગળ જઈ પોતાના પ્રિય હર (શિવ)ને પણ મોહીત કરનાર બની.

Verse 18

सोमा भूत्वा दक्षसुता तपः कृत्वा तु दुस्सहम् । रुद्रपत्न्यभवद्भक्त्या स्वभक्तहितकारिणी

દક્ષની પુત્રી સોમા બની તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું. ભક્તિથી તે રુદ્રપત્ની બની અને સદા પોતાના ભક્તોના હિત માટે કાર્ય કરતી રહી.

Verse 19

सोमो रुद्रो गृही भूत्वाऽकार्षील्लीलां परां प्रभुः । मोहयित्वाथ मां तत्र स्वविवाहेऽविकारधीः

સોમસ્વરૂપ ભગવાન રુદ્ર ગૃહસ્થ બની પરમ દિવ્ય લીલા કરી. પછી પોતાના જ વિવાહના પ્રસંગે, અવિકાર બુદ્ધિવાળા પ્રભુએ ત્યાં મને મોહમાં નાખ્યો.

Verse 20

विवाह्य तां स आगत्य स्वगिरौ सूतिकृत्तया । रेमे बहुविमोहो हि स्वतंत्रस्स्वात्तविग्रहः

તેણે તેણીને વિવાહ કરીને સતી સાથે પોતાના પર્વત-નિવાસે પરત આવ્યો. ત્યાં સ્વતંત્ર, પોતાની ઇચ્છાથી સ્વરૂપ ધારણ કરનાર પ્રભુ ક્રીડાભાવે વિહાર કરી અને તેણીમાં બહુ આનંદિત થયો.

Verse 21

तया विहरतस्तस्य व्यातीयाय महान् मुने । कालस्सुखकरश्शभोर्निर्विकारस्य सद्रतेः

હે મહાન મુને, તેણી સાથે વિહાર કરતાં તે શુભ પ્રભુનો સમય સુખદ રીતે વીત્યો; તે નિર્વિકાર અને સદ્વ્રતધારી છે.

Verse 22

ततो रुद्रस्य दक्षेण स्पर्द्धा जाता निजेच्छया । महामूढस्य तन्मायामोहितस्य सुगर्विणः

પછી દક્ષે પોતાની ઇચ્છાથી રુદ્ર પ્રત્યે સ્પર્ધાનો ભાવ ઊભો કર્યો. તે મહામૂઢ તે જ માયાથી મોહિત થઈ અત્યંત ગર્વિત બન્યો.

Verse 23

तत्प्रभावाद्धरं दक्षो महागर्वी विमूढधीः । महाशांतं निर्विकारं निनि द बहुमोहितः

તે પ્રભાવથી મહાગર્વી અને વિમૂઢબુદ્ધિ દક્ષ અત્યંત મોહિત થયો અને મહાશાંત, નિર્વિકાર ભગવાન હરનું અપમાન કરવા લાગ્યો.

Verse 24

ततो दक्षः स्वयं यज्ञं कृतवान्गर्वितोऽहरम् । सर्वानाहूय देवादीन् विष्णुं मां चाखिलाधिपः

ત્યારબાદ ગર્વથી મત્ત દક્ષે પોતાની ઇચ્છાથી યજ્ઞ કર્યો. સર્વ દેવતાઓ વગેરેને બોલાવી, તે তথાકથિત ‘અખિલાધિપ’એ વિષ્ણુને પણ આમંત્રિત કર્યો; પરંતુ અહંકારથી મને—શિવને—બહાર રાખ્યો.

Verse 25

नाजुहाव तथाभूतो रुद्रं रोषसमाकुलः । तथा तत्र सतीं नाम्ना स्वपुत्रीं विधिमोहितः

રુદ્ર પ્રત્યે ક્રોધથી વ્યાકુલ થયેલો તે તેવી જ સ્થિતિમાં હવનની આહુતિ ન આપી શક્યો. પછી બ્રહ્માની વિધિથી મોહિત થઈ તેણે ત્યાં પોતાની પુત્રીને જન્મ આપ્યો; તેનું નામ સતી હતું.

Verse 26

यदा नाकारिता पित्रा मायामोहित चेतसा । लीलां चकार सुज्ञाना महासाध्वी शिवा तदा

જ્યારે માયાથી મોહિત ચિત્તવાળા પિતાએ તેને બોલાવી નહીં, ત્યારે મહાસાધ્વી અને સુજ્ઞા શિવા (સતી)એ પોતાની દિવ્ય લીલા આરંભી।

Verse 27

अथागता सती तत्र शिवाज्ञामधिगम्य सा । अनाहूतापि दक्षेण गर्विणा स्वपितुर्गृहम्

પછી સતી શિવની આજ્ઞા (અનુમતિ) મેળવી ત્યાં—પિતાના ગૃહે—ગઈ, જો કે ગર્વિત દક્ષે તેને આમંત્રણ આપ્યું ન હતું।

Verse 28

विलोक्य रुद्रभागं नो प्राप्यावज्ञां च ताततः । विनिंद्य तत्र तान्सर्वान्देहत्यागमथाकरोत्

રુદ્રનો યોગ્ય ભાગ ન મળ્યો અને ઉપરથી અવમાનના થઈ તે જોઈ, સતીએ ત્યાં હાજર સૌને ધિક્કાર્યા અને ત્યારબાદ દેહત્યાગ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો।

Verse 29

तच्छुत्वा देव देवेशः क्रोधं कृत्वा तु दुस्सहम् । जटामुत्कृत्य महतीं वीरभद्रमजीजनत्

તે સાંભળીને દેવોના દેવેશ્વર શંભુ અસહ્ય ક્રોધથી વ્યાપ્ત થયા. તેમણે પોતાની જટામાંથી એક મહાન લટ ઉપાડી વીરભદ્રને પ્રગટ કર્યો.

Verse 30

सगणं तं समुत्पाद्य किं कुर्य्या मिति वादिनम् । सर्वापमानपूर्वं हि यज्ञध्वंसं दिदेश ह

તે ગણસમૂહને પ્રગટ કરીને, તેણે ‘હું શું કરું?’ એમ પૂછ્યું ત્યારે શંભુએ પહેલાં દક્ષના યજ્ઞને સર્વથા અપમાનિત થવો નિશ્ચિત કરી, પછી યજ્ઞધ્વંસનો આદેશ આપ્યો.

Verse 31

तदाज्ञां प्राप्य स गणाधीशो बहुबलान्वितः । गतोऽरं तत्र सहसा महाबलपराक्रमः

તે આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને ગણાધીશ—અતિબળ અને મહાપરાક્રમથી યુક્ત—તત્કાળ જ ત્યાં ઝડપથી ગયો.

Verse 32

महोपद्रवमाचेरुर्गणास्तत्र तदाज्ञया । सर्वान्स दंडयामास न कश्चिदवशेषितः

તેની આજ્ઞાથી ત્યાં ગણોએ મહા ઉપદ્રવ મચાવ્યો. તેણે સૌને દંડ આપ્યો; કોઈ પણ બચ્યો કે છૂટ્યો નહીં.

Verse 33

विष्णुं संजित्य यत्नेन सामरं गणसत्तमः । चक्रे दक्षशिरश्छेदं तच्छिरोग्नौ जुहाव च

પછી ગણોમાં શ્રેષ્ઠે, સેનાસહિત વિષ્ણુને પ્રયત્નપૂર્વક જીત્યા પછી, દક્ષનું શિર કાપ્યું અને તે શિરને યજ્ઞાગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું.

Verse 34

यज्ञध्वंसं चकाराशु महोपद्रवमाचरन् । ततो जगाम स्वगिरिं प्रणनाम प्रभुं शिवम्

તેણે તત્કાળ યજ્ઞનો ધ્વંસ કરી મહા ઉપદ્રવ મચાવ્યો. ત્યારબાદ તે પોતાના પર્વત-ધામે ગયો અને પરમ પ્રભુ ભગવાન શિવને પ્રણામ કર્યો.

Verse 35

यज्ञध्वंसोऽभवच्चेत्थं देवलोके हि पश्यति । रुद्रस्यानुचरैस्तत्र वीरभद्रादिभिः कृतः

આ રીતે યજ્ઞધ્વંસ થયો—દેવલોકમાં પણ તે દેખાયો. ત્યાં રુદ્રના અનુચરો, વીરભદ્ર વગેરે દ્વારા તે કાર્ય કરવામાં આવ્યું.

Verse 36

मुने नीतिरियं ज्ञेया श्रुतिस्मृतिषु संमता । रुद्रे रुष्टे कथं लोके सुखं भवति सुप्रभो

હે મુને, આ નીતિ શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં સંમત અને જાણવાની છે—રુદ્ર (ભગવાન શિવ) રોષે ભરાય તો લોકમાં સુખ કેવી રીતે રહે, હે તેજસ્વી?

Verse 37

ततो रुद्रः प्रसन्नोभूत्स्तुतिमाकर्ण्य तां पराम् । विज्ञप्तिं सफलां चक्रे सर्वेषां दीनवत्सलः

પછી રુદ્રે તે પરમ સ્તુતિ સાંભળી સંપૂર્ણ પ્રસન્નતા પામી. દીન પર દયાળુ પ્રભુએ સૌની વિનંતીને સફળ કરી અને તેમની પ્રાર્થનાને ફળવતી કરી।

Verse 38

पूर्ववच्च कृतं तेन कृपालुत्वं महात्मना । शंकरेण महेशेन नानालीलावि हारिणा

પૂર્વવત્, અનેક દિવ્ય લીલાઓમાં વિહાર કરનાર મહાત્મા મહેશ શંકરે ફરી પોતાની કૃપા પ્રગટ કરી।

Verse 39

जीवितस्तेन दक्षो हि तत्र सर्वे हि सत्कृताः । पुनस्स कारितो यज्ञः शंकरेण कृपालुना

તેમણે જ દક્ષને જીવિત કર્યો અને ત્યાં સૌનું યથોચિત સન્માન થયું। પછી કૃપાળુ શંકરે યજ્ઞ ફરી કરાવ્યો।

Verse 40

रुद्रश्च पूजितस्तत्र सर्वैर्देवैर्विशेषतः । यज्ञे विश्वादिभिर्भक्त्या सुप्रसन्नात्मभिर्वने

તે વન-યજ્ઞમાં રુદ્રની વિશેષ રીતે સર્વ દેવોએ પૂજા કરી; વિશ્વદેવ આદિ દેવગણ ભક્તિથી પરમ પ્રસન્નચિત્ત થયા।

Verse 41

सतीदेहसमुत्पन्ना ज्वाला लोकसुखावहा । पतिता पर्वते तत्र पूजिता सुखदायिनी

સતીના દેહમાંથી એક પવિત્ર જ્વાળા પ્રગટ થઈ, જે લોકોને કલ્યાણ અને સુખ આપનારી હતી. તે જ્વાળા તે પર્વત પર પડી ત્યાં પૂજિત બની અને ભક્તોને સુખ આપતી રહી.

Verse 42

ज्वालामुखीति विख्याता सर्वकामफलप्रदा । बभूव परमा देवी दर्शनात्पापहारिणी

તે ‘જ્વાલામુખી’ તરીકે વિખ્યાત થઈ—સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓના ફળ આપનારી પરમા દેવી. તેના દર્શનમાત્રથી પાપ નાશ પામે અને બંધનો કપાઈ જાય.

Verse 43

इदानीं पूज्यते लोके सर्वकामफलाप्तये । संविधाभिरनेकाभिर्महोत्सवपरस्परम्

આજ પણ લોકમાં સર્વ કામ્ય ફળની પ્રાપ્તિ માટે તેની પૂજા થાય છે. અનેકવિધ વિધિ-વિધાનોથી, પરસ્પર અનુસરી મહોત્સવો દ્વારા, વારંવાર આરાધના કરવામાં આવે છે.

Verse 44

ततश्च सा सती देवी हिमालयसुता ऽभवत् । तस्याश्च पार्वतीनाम प्रसिद्धमभवत्तदा

ત્યારબાદ એ જ સતી દેવી હિમાલયની પુત્રી બની જન્મી. તે સમયે જ તેનું ‘પાર્વતી’ નામ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું.

Verse 45

सा पुनश्च समाराध्य तपसा कठिनेन वै । तमेव परमेशानं भर्त्तारं समुपाश्रिता

પછી તેણે કઠોર તપસ્યા દ્વારા પરમેશ્વરને આરાધી પ્રસન્ન કર્યા. એ જ પરમેશાનને પતિ રૂપે સ્વીકારી તેણે તેમની જ શરણ લીધી.

Verse 46

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टोहं मुनीश्वर । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

હે મુનીશ્વર, તમે જે પૂછ્યું હતું તે બધું મેં સંપૂર્ણ રીતે કહી દીધું. આ સાંભળવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—એમાં શંકા નથી।