उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि

બ્રહ્માએ કહ્યું—ગણો સાથે વીરભદ્ર આ રીતે પ્રસ્થાન કરતો હતો ત્યારે, દક્ષે અને દેવતાઓએ પણ વિનાશ સૂચક અશુભ ચિહ્નો જોયા।

Verse 2

उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः

હે દેવર્ષિ! ગણોથી યુક્ત વીરભદ્ર હાજર થતાં જ અનેક પ્રકારના અપશકુન પ્રગટ થયા—ત્રિવિધ પણ—યજ્ઞવિનાશના સૂચક બન્યા।

Verse 3

दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः

ત્યારે દક્ષનું ડાબું આંખ, હાથ અને જાંઘ ધબકવા લાગ્યાં. હે પ્રિય! તે સર્વથા અશુભનું સૂચક અને નાનાં કષ્ટ આપનારું હતું।

Verse 4

भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च

ત્યારે દક્ષના યજ્ઞસ્થળે ભૂકંપ થયો. અને દક્ષે મધ્યાહ્ને પણ નક્ષત્રોમાં અદ્ભુત, અસ્વાભાવિક લક્ષણો જોયાં।

Verse 5

दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः

દિશાઓ અત્યંત મલિન થઈ ગઈ, સૂર્ય ચિતરાયેલો અને મંદ થયો; હજારો પરિવેષોથી ઘેરાઈ તે ભયંકર સંક્રાંતિ સમો બદલાયો।

Verse 6

नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा

ત્યારે નક્ષત્રો જાણે પડતા હોય તેમ દેખાયા, વીજળી અને અગ્નિપ્રભા જેવી ઝળહળાટ સાથે; નક્ષત્રોની ગતિ વાંકડી બની અને તેમનું ગમન નીચે તરફ વળ્યું।

Verse 7

गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः

ગિધોએ દક્ષના કાપેલા મસ્તકને સ્પર્શ કરતાં જ તેઓ હજારોની સંખ્યામાં ઊભા થયા; તેમના પાંખોની છાયાથી યાગમંડપ ઘની અશુભ છાયાથી ઢંકાઈ ગયો।

Verse 8

ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा

ત્યારે યાગભૂમિમાં શિયાળાં હૂંકારવા લાગ્યાં અને આંખે ભયંકર અપશકુન દેખાયા. ત્યાં જાણે શ્વેત વૃશ્ચિકમાંથી જન્મ્યા હોય તેવી ઉલ્કાવૃષ્ટિ થઈ॥

Verse 9

खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः

ત્યાં ધૂળવર્ષા સાથે ઉગ્ર પવનો ફૂંકાવા લાગ્યા. વાવાઝોડાના ઝોકાથી કંપતાં ટીડાંના ઝુંડ પણ ઊભાં થયા॥

Verse 10

रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः

ત્યારે ઉચ્છૃંખલ પ્રચંડ પવનોએ દેવતાઓ સહિત દક્ષે બનાવેલો તે અદ્ભુત નવનિર્મિત દક્ષ-યજ્ઞમંડપ ઉપર ફેંકી વિખેરી નાખ્યો।

Verse 11

वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः

ત્યારે દક્ષ વગેરે સૌએ અદ્ભુત રીતે લોહીની ધારાઓ ઉલટી; અને વારંવાર કાંટા-શલ્ય લાગેલા માંસના ખંડો પણ ઉગાળ્યા—શિવાપરાધથી ઉપજેલા વિનાશનું ભયાનક ચિહ્ન।

Verse 12

सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव

તે બધા પવનથી આઘાત પામેલા દીવાઓની જેમ કંપવા લાગ્યા; અને શસ્ત્રની ધારથી કપાયેલા હોય તેમ સર્વે શોકાકુલ બન્યા।

Verse 13

तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे

ત્યારે એ જ ક્ષણે કરુણ નાદ ઊઠતાં જ આંસુઓની વર્ષા થઈ—જેમ વનમાં પ્રાતઃકાળે તુષારવર્ષાથી કમળો ટપકતા હોય।

Verse 14

दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे

દક્ષ વગેરેની આંખો પણ અચાનક ક્ષીણ, ફિક્કી અને તેજહીન થઈ ગઈ; અને દિવસે ખીલતા કમળમુખો પણ રાત્રિમાં મ્લાન—જાણે પ્રભાતે કુમુદની જેમ સંકોચાયેલા—દેખાયા।

Verse 15

असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्

ત્યારે ભયંકર અપશકુન ઊભું થયું—રક્તવર્ષા થઈ, દિશાઓ અંધકારથી ઢંકાઈ ગઈ, અને સર્વ દિશામાં વિશેષ કરીને દિગ્દાહ પ્રજ્વલિત થયો, જેનાથી સર્વ જીવો ભયભીત થયા.

Verse 16

एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा

આવા અશુભ નિમિત્તો જોઈ દેવગણ તથા અન્ય દિવ્ય સત્તાઓ અત્યંત ભયભીત થયા; હે મુનિ, તે સમયે વિષ્ણુ આદિ પણ મહાભયથી વ્યાકુળ બન્યા.

Verse 17

भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव

‘હાય! અમે મારાયા!’ એમ રડતાં રડતાં તેઓ મૂર્છિત થઈ ધરતી પર પડી ગયા—જેમ પૂરનાં વેગથી નદીકાંઠાના વૃક્ષો ઉખડીને પડી જાય તેમ.

Verse 18

पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः

પડીને તેઓ ધરતી પર જાણે મારાયેલા ક્રૂર સર્પો તેમ પડ્યા રહ્યા; પછી ફરી બોલની જેમ ઉછળી, વારંવાર પડતા અને ઊઠતા રહ્યા.

Verse 19

ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव

પછી તપ અને શોકના દાહથી દગ્ધ થઈ તેઓ કુરરી પક્ષીની જેમ રડ્યા; તેમનો રોદનધ્વનિ આકાશમાં પ્રતિધ્વનિ સમ—પોકાર અને પ્રતિપોકારની જેમ—ગુંજતો રહ્યો.

Verse 20

सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव

ત્યારે તેઓ બધા—પોતપોતાના વૈકુંઠાદિ ધામોમાં હોવા છતાં—શક્તિ કુંઠિત થઈ ગઈ. પોતપોતાના સ્થાન પાસે કંઠ સુધી ઢળી, કાચબાની જેમ નિર્બળ બની લથડી પડ્યા।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः

એ જ ક્ષણે ત્યાં એક અશરીરી વાણી પ્રગટ થઈ. તેણે સર્વ દેવોને સંભળાવ્યું અને વિશેષ કરીને દક્ષને સંબોધ્યો.

Verse 22

आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्

આકાશવાણી બોલી—“ધિક્ તારા જન્મને, હે દક્ષાદિ! તું મહામૂઢ છે, પાપબુદ્ધિવાળો છે. હર (શિવ)થી ઉદ્ભવતું અનિવાર્ય મહાદુઃખ નિશ્ચિત થશે.”

Verse 23

हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः

“હાહા! અહીં તારા પક્ષે ઊભેલા મૂઢ દેવાદિ—તેમને પણ મહાદુઃખ થશે; તેમાં શંકા નથી.”

Verse 24

ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह

બ્રહ્માએ કહ્યું—આકાશવાણી સાંભળી અને તે અપશકુનો જોઈ, દક્ષ અત્યંત ભયને પામ્યો; અન્ય દેવો તથા દિવ્યજન પણ ભયભીત થયા.

Verse 25

वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः

ત્યારે દક્ષ કંપતો અને મનથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, પોતાના પ્રભુ—ઇંદિરાપતિ વિષ્ણુ—ના શરણે ગયો।

Verse 26

सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्

તે ભયથી વ્યાકુળ થઈ ઊંડો પ્રણામ કરીને, ચિત્ત અસ્થિર હોવા છતાં સ્તુતિ કરી, પોતાના ભક્તો પ્રત્યે સ્નેહાળ દેવદેવ વિષ્ણુને કહ્યું।

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘દુશ્શકુનદર્શન’ નામનો ચોત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।