विष्णोर्दर्शनं स्तुतिश्च (Viṣṇu’s Manifestation and Brahmā’s Hymn)

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग धन्यस्त्वं शिवसक्तधीः । कथितं सुचरित्रं ते शंकरस्य परात्मनः

નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન, હે વિધાતા, હે મહાભાગ! શિવમાં આસક્ત બુદ્ધિવાળા તમે ધન્ય છો. પરમાત્મા શંકરનું શુભ અને ઉત્તમ ચરિત્ર તમે વર્ણવ્યું છે.

Verse 2

निजाश्रमे गते कामे सगणे सरतौ ततः । किमासीत्किमकार्षीस्त्वं तश्चरित्रं वदाधुना

કામદેવ પોતાના ગણો સાથે પોતાના આશ્રમમાં ગયો અને પછી ભ્રમણ કરવા લાગ્યો ત્યારે આગળ શું બન્યું? તમે શું કર્યું? હવે તેના વર્તનનું વર્ણન વિસ્તારે કહો.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद सुप्रीत्या चरित्रं शशिमौलिनः । यस्य श्रवणमात्रेण निर्विकारो भवेन्नरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ, પ્રસન્ન ભક્તિથી શશિમૌલી (શિવ)નું પાવન ચરિત્ર સાંભળ. જેના માત્ર શ્રવણથી મનુષ્ય નિર્વિકાર અને અચલ બને છે.

Verse 4

निजाश्रमं गते कामे परिवारसमन्विते । यद्बभूव तदा जातं तच्चरित्रं निबोध मे

કામ પરિજનসহ પોતાના આશ્રમમાં ગયો ત્યારે જે કંઈ બન્યું—તે ચરિત્ર મને યથાર્થ રીતે સમજાવી કહો.

Verse 5

नष्टोभून्नारद मदो विस्मयोऽभूच्च मे हृदि । निरानंदस्य च मुनेऽपूर्णो निजमनोरथे

હે નારદ, મારો અહંકાર નષ્ટ થયો અને હૃદયમાં વિસ્મય ઊપજ્યો. હે મુનિ, મારો મનોભાવ અધૂરો રહેતાં હું આનંદવિહોણો થયો.

Verse 6

अशोचं बहुधा चित्ते गृह्णीयात्स कथं स्त्रियम् । निर्विकारी जितात्मा स शंकरो योगतत्परः

જે ચિત્તમાં વારંવાર શોક ધારણ કરે, તે સ્ત્રીને કેવી રીતે સ્વીકારી શકે? શંકર તો નિર્વિકાર, જીતાત્મા અને યોગમાં તત્પર છે।

Verse 7

इत्थं विचार्य बहुधा तदाहं विमदो मुने । हरिं तं सोऽस्मरं भक्त्या शिवात्मानं स्वदेहदम्

આ રીતે અનેક રીતે વિચાર કરીને, હે મુને, હું મોહમુક્ત થયો. પછી ભક્તિથી મેં તે હરિનું સ્મરણ કર્યું—જે તત્ત્વતઃ શિવસ્વરૂપ છે અને ભક્તને પોતાનું જ આત્મસ્વરૂપ અર્પે છે।

Verse 8

अस्तवं च शुभस्तोत्रैर्दीनवाक्यसमन्वितैः । तच्छ्रुत्वा भगवानाशु बभूवाविर्हि मे पुरा

તેણે દીન-વિનયયુક્ત શુભ સ્તોત્રોથી તેમની સ્તુતિ કરી. તે સાંભળી ભગવાન તત્કાળ પ્રગટ થયા—જેમ અગાઉ મારી સાથે થયું હતું।

Verse 9

चतुर्भुजोरविंदाक्षः शंरववार्ज गदाधरः । लसत्पीत पटश्श्यामतनुर्भक्तप्रियो हरिः

હરિ ચતુર્ભુજ, કમલનયન, શંખ-ચક્ર-ગદાધારી હતા. ઝગમગતા પીતાંબર અને શ્યામ દેહથી શોભિત, તેઓ ભક્તોને અત્યંત પ્રિય હતા।

Verse 10

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखण्डे ब्रह्मविष्णुसंवादो नाम दशमोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘બ્રહ્મા-વિષ્ણુ સંવાદ’ નામનો દસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 11

हरिराकर्ण्य तत्स्तोत्रं सुप्रसन्न उवाच माम् । दुःखहा निजभक्तानां ब्रह्माणं शरणं गतम्

તે સ્તોત્ર સાંભળી હરિ (વિષ્ણુ) અત્યંત પ્રસન્ન થઈ મને બોલ્યા— “હું મારા ભક્તોના દુઃખનો હર્તા છું. હે બ્રહ્મા, શરણાગત થયેલા, તારી જરૂર કહો।”

Verse 12

हरिरुवाच । विधे ब्रह्मन् महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं लोककारक । किमर्थं स्मरणं मेऽद्य कृतं च क्रियते नुतिः

હરિ બોલ્યા— “હે વિધાતા બ્રહ્મન, મહાપ્રાજ્ઞ! તું ધન્ય છે, લોકોના કર્તા અને ઉપકારક. આજે તું મને શા માટે સ્મર્યો છે, અને કયા હેતુથી આ સ્તુતિ કરવામાં આવે છે?”

Verse 13

किं जातं ते महद्दुःखं मदग्रे तद्वदाधुना । शमयिष्यामि तत्सर्वं नात्र कार्य्या विचारणा

તને કયું મહાદુઃખ થયું છે? હવે મારા સમક્ષ તે કહો. હું તે બધું શમાવી દઈશ— અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इति विष्णोर्वचश्श्रुत्वा किंचिदुच्छवसिताननः । अवोच वचनं विष्णुं प्रणम्य सुकृतांजलिः

બ્રહ્માએ કહ્યું—વિષ્ણુના વચનો સાંભળી તેમનું મુખ થોડું પ્રસન્ન અને નિશ્વિંત થયું. તેમણે વિષ્ણુને પ્રણામ કરીને સુઘડ અંજલિ બાંધીને કહ્યું.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । देवदेव रमानाथ मद्वार्तां शृणु मानद । श्रुत्वा च करुणां कृत्वा हर दुःखं कमावह

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે રમાનાથ, હે માનદાતા! મારી વાત સાંભળો. સાંભળી કરુણા કરો, હે હર; દુઃખ દૂર કરો અને ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરો.

Verse 16

रुद्रसंमोहनार्थं हि कामं प्रेषितवानहम् । परिवारयुतं विष्णो समारमधुबांधवम्

રુદ્રને મોહીત કરવા માટે જ મેં કામદેવને મોકલ્યો. હે વિષ્ણુ, મધુના બાંધવ! તે પોતાના પરિજન અને સહચરી સાથે પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 17

चक्रुस्ते विविधोपायान् निष्फला अभवंश्च ते । अभवत्तस्य संमोहो योगिनस्समदर्शिनः

તેઓએ અનેક પ્રકારના ઉપાયો કર્યા, પરંતુ બધાં નિષ્ફળ ગયા. ત્યાર પછી સમદર્શી યોગીમાં પણ મોહ ઉત્પન્ન થયો.

Verse 18

इत्याकर्ण्य वचो मे स हरिर्मां प्राह विस्मितः । विज्ञाताखिलदज्ञानी शिवतत्त्वविशारदः

મારા વચનો આ રીતે સાંભળી તે હરિ (વિષ્ણુ) આશ્ચર્યથી મને બોલ્યા—જે જાણવાનાં સર્વને જાણે છે, અજ્ઞાનથી રહિત છે અને શિવતત્ત્વમાં અત્યંત પારંગત છે।

Verse 19

विष्णुरुवाच । कस्माद्धेतोरिति मतिस्तव जाता पितामह । सर्वं विचार्य सुधिया ब्रह्मन् सत्यं हि तद्वद

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે પિતામહ! કયા કારણે તમારા મનમાં આ નિશ્ચય ઉપજ્યો? હે બ્રહ્મન, સર્વનું શુદ્ધ બુદ્ધિથી વિચાર કરીને પછી સત્ય મને કહો।

Verse 20

ब्रह्मोवाच । शृणु तात चरित्रं तत् तव माया विमोहिनी । तदधीनं जगत्सर्वं सुखदुःखादितत्परम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—“હે તાત, સાંભળ; તારી માયા મોહિની અને ભ્રમ પેદા કરનારી છે. તેના આધિન સમગ્ર જગત છે, જે સુખ-દુઃખાદિ અનુભવોમાં સદા તત્પર રહે છે.”

Verse 21

ययैव प्रेषितश्चाहं पापं कर्तुं समुद्यतः । आसं तच्छृणु देवेश वदामि तव शासनात्

એની જ પ્રેરણાથી હું પાપ કરવાનું ઉદ્યત થયો હતો. હે દેવેશ, તે સાંભળો; હું તમારી આજ્ઞાથી જ કહું છું.

Verse 22

सृष्टिप्रारंभसमये दश पुत्रा हि जज्ञिरे । दक्षाद्यास्तनया चैका वाग्भवाप्यतिसुन्दरी

સૃષ્ટિના આરંભ સમયે ખરેખર દસ પુત્રો જન્મ્યા; અને પુત્રીઓમાં પણ એક—વાગ્ભવા—અતિ સુંદર હતી, તેમજ દક્ષ વગેરે પણ (ઉત્પન્ન થયા).

Verse 23

धर्मो वक्षःस्थलात्कामो मनसोन्योपि देहतः । जातास्तत्र सुतां दृष्ट्वा मम मोहो भवद्धरे

ધર્મ (મારા) વક્ષસ્થળમાંથી જન્મ્યો, કામ (મારા) મનમાંથી; અને એક અન્ય (સત્તા) મારા દેહમાંથી ઉત્પન્ન થઈ. પરંતુ ત્યાં તે પુત્રીને જોઈ, હે ધરાધર, મારામાં મોહ ઊપજ્યો.

Verse 24

कुदृष्ट्या तां समद्राक्ष तव मायाविमोहितः । तत्क्षणाद्धर आगत्य मामनिन्दत्सुतानपि

તમારી માયાથી મોહિત થઈ તેણે તેણીને કૂદૃષ્ટિથી જોયી. એ જ ક્ષણે હર (શિવ) આવીને મને અને મારા પુત્રોને પણ ધિક્કાર્યા.

Verse 25

धिक्कारं कृतवान् सर्वान्निजं मत्वा परप्रभुम् । ज्ञानिनं योगिनं नाथाभोगिनं विजितेन्द्रियम्

બધું પોતે જ છે એમ માની તેણે સૌને ધિક્કાર્યા; અને પરમ પ્રભુનું પણ અપમાન કર્યું—જે તત્ત્વજ્ઞ, મહાયોગી, નાથ, ભોગાતીત અને જીતેન્દ્રિય છે.

Verse 26

पुत्रो भूत्वा मम हरेऽनिन्दन्मां च समक्षतः । इति दुःखं महन्मे हि तदुक्तं तव सन्निधौ

“હે હરે, મારા પુત્ર બનીને તું મારી સામે જ મારી નિંદા કરી. આ તો મારું મહાદુઃખ છે—આ વાત મેં તારી સન્નિધિમાં કહી છે.”

Verse 27

गृह्णीयाद्यदि पत्नीं स स्यां सुखी नष्टदुःखधी । एतदर्थं समायातुश्शरणं तव केशव

“જો તે પત્ની સ્વીકારી લે, તો મારું દુઃખ દૂર થઈ હું સુખી થાઉં. આ જ હેતુથી અમે આવ્યા છીએ—હે કેશવ, અમે તારી શરણમાં છીએ.”

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणो मधुसूदनः । विहस्य मां द्रुतं प्राह हर्षयन्भवकारकम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા વચનો આ રીતે સાંભળી મધુસૂદન (વિષ્ણુ) હસ્યા અને તરત જ મને બોલ્યા; મને હર્ષિત કરી મંગલ-કલ્યાણનું કારણ બન્યા।

Verse 29

विष्णुरुवाच । विधे शृणु हि मद्वाक्यं सर्वं भ्रमनिवारणम् । सर्वं वेदागमादीनां संमतं परमार्थतः

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે વિધે (બ્રહ્મા), મારું વાક્ય સાંભળો; તે સર્વ ભ્રમનો નાશ કરનારું છે. પરમાર્થથી તે વેદ, આગમ વગેરે સર્વ શાસ્ત્રોને સંપૂર્ણ સંમત છે।

Verse 30

महामूढमतिश्चाद्य संजातोसि कथं विधे । वेदवक्तापि निखिललोककर्त्ता हि दुर्मतिः

હે વિધિ (બ્રહ્મા)! આજે તું એવી મહામૂઢતા કેવી રીતે પામ્યો? તું તો વેદોના વક્તા અને સર્વ લોકનો કર્તા હોવા છતાં હવે દુર્મતિમાં પડ્યો છે.

Verse 31

जडतां त्यज मन्दात्मन् कुरु त्वं नेदृशीं मतिम् । किं ब्रुवंत्यखिला वेदाः स्तुत्या तत्स्मर सद्धिया

હે મંદાત્મા! આ જડતા ત્યજી દે; આવી મતિ ન કર. સર્વ વેદો શું કહે છે તે શુદ્ધ બુદ્ધિથી સ્મર—પરમ શિવ, સર્વેશ્વરની સ્તુતિ અને સ્મરણ કર.

Verse 32

रुद्रं जानासि दुर्बुद्धे स्वसुतं परमेश्वरम् । वेदवक्तापि विज्ञानं विस्मृतं तेखिलं विधे

હે દુર્બુદ્ધિ! તું રુદ્ર—પરમેશ્વરને—પોતાનો પુત્ર માને છે. હે વિધિ (બ્રહ્મા)! વેદવક્તા હોવા છતાં તારો સર્વ વિવેક ખરેખર વિસ્મૃત થયો છે.

Verse 33

शंकरं सुरसामान्यं मत्वा द्रोहं करोषि हि । सुबुद्धिर्विगता तेद्याविर्भूता कुमतिस्तथा

શંકરને દેવોમાં સામાન્ય દેવ માનીને તું નિશ્ચયે અપરાધ કરે છે. આજે તારી સદ્બુદ્ધિ વિદાય થઈ ગઈ છે અને તારા અંદર વિપરીત કુમતિ પ્રગટ થઈ છે.

Verse 34

तत्त्वसिद्धांतमाख्यातं शृणु सद्बुद्धिमावह । यथार्थं निगमाख्यातं निर्णीय भवकारकम्

સદ્બુદ્ધિ પ્રગટાવતો તત્ત્વસિદ્ધાંત સાંભળો. આ જ વેદોએ પ્રકટ કરેલો યથાર્થ તાત્પર્ય છે; તેને યોગ્ય રીતે નિર્ધારિત કરવાથી ભવનું કારણ અને તેને પાર કરવાની રીત સમજાય છે.

Verse 35

शिवस्सर्वस्वकर्ता हि भर्ता हर्ता परात्परः । परब्रह्म परेशश्च निर्गुणो नित्य एव च

નિશ્ચયે શિવ જ સર્વનો કર્તા, ભર્તા (પાલક) અને હર્તા (સંહારક)—પરાત્પર છે. તેઓ પરબ્રહ્મ, પરેશ અને નિર્ગુણ, સદા નિત્ય છે।

Verse 36

अनिर्देश्यो निर्विकारी परमात्माऽद्वयोऽच्युतः । अनंतोंतकरः स्वामी व्यापकः परमेश्वरः

તેઓ અનિર્દેશ્ય, નિર્વિકારી, પરમાત્મા—અદ્વય અને અચ્યુત છે. તેઓ અનંત, અંતકર, સ્વામી, વ્યાપક અને પરમેશ્વર છે।

Verse 37

सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्त्ता त्रिगुणभाग्विभुः । ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यो रजस्सत्त्व तमःपरः

ત્રિગુણોના અધિપતિ સર્વવ્યાપી પ્રભુ સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયના કર્તા છે. રજસમાં બ્રહ્મા, સત્ત્વમાં વિષ્ણુ અને તમસમાં મહેશ—એ રીતે તે જ કહેવાય છે.

Verse 38

मायाभिन्नो निरीहश्च मायो मायाविशारदः । सगुणोपि स्वतंत्रश्च निजानंदो विकल्पकः

તે માયાથી વિભાજિત થતો નથી, છતાં નિષ્ક્રિય રહે છે; તે જ માયાનો સ્વામી અને તેના વ્યવહારમાં પરમ નિપુણ છે. સગુણ દેખાય છતાં સદા સ્વતંત્ર; પોતાના સ્વાભાવિક આનંદમાં સ્થિત રહી ભેદોની લીલા પ્રગટ કરે છે.

Verse 39

आत्मा रामो हि निर्द्वन्द्वो भक्ताधीनस्सुविग्रहः । योगी योगरतो नित्यं योगमार्गप्रदर्शकः

તે જ અંતરાત્મા છે; તે જ રામ—દ્વંદ્વાતીત. ભક્તોના વશ થઈ તે શુભ અને સુલભ વિગ્રહ ધારણ કરે છે. તે નિત્ય યોગી, સદા યોગમાં રત, અને શિવમોક્ષ તરફ દોરી જતો યોગમાર્ગ દર્શાવે છે.

Verse 40

गर्वापहारी लोकेशस्सर्वदा दीनवत्सलः । एतादृशो हि यः स्वामी स्वपुत्रं मन्यसे हि तम्

લોકોના સ્વામી ગર્વ હરણ કરનાર અને સદા દીન-દુઃખીઓ પર દયાળુ છે. એવો જ તે સ્વામી—તોય તું તેને પોતાનો પુત્ર માને છે.

Verse 41

ईदृशं त्यज कुज्ञानं शरणं व्रज तस्य वै । भज सर्वात्मना शम्भुं सन्तुष्टश्शं विधास्यति

આવું કુજ્ઞાન ત્યજી દો અને ખરેખર તેની શરણમાં જાઓ. સર્વાત્મભાવથી શંભુનું ભજન કરો; પ્રસન્ન થઈને તે તમને શિવમંગળ આપશે.

Verse 42

गृह्णीयाच्छंकरः पत्नीं विचारो हृदि चेत्तव । शिवामुद्दिश्य सुतपः कुरु ब्रह्मन् शिवं स्मरन्

જો તારા હૃદયમાં ખરેખર એવો વિચાર ઊઠે કે શંકર પત્ની સ્વીકારે, તો હે બ્રહ્મન, શિવાને લક્ષ્ય કરીને, શિવસ્મરણ સાથે ઘોર તપ કર; તેથી દેવકાર્ય સિદ્ધ થશે.

Verse 43

कुरु ध्यानं शिवायात्स्वं काममुद्दिश्य तं हृदि । सा चेत्प्रसन्ना देवेशी सर्वं कार्यं विधास्यति

શિવાનું ધ્યાન કરો અને તમારું અભિષ્ટ કામ હૃદયમાં સ્થિર કરો. દેવેશી દેવી પ્રસન્ન થાય તો તે નિશ્ચયે સર્વ કાર્ય સિદ્ધ કરશે.

Verse 44

कृत्वावतारं सगुणा यदि स्यान्मानुषी शिवा । कस्यचित्तनया लोके सा तत्पत्नी भवेद्ध्रुवम्

જો સગુણા શિવા અવતાર ધારણ કરીને માનુષી બને, તો આ લોકમાં તે કોઈની પુત્રી બની જન્મશે અને નિશ્ચયે એ જ વ્યક્તિની પત્ની બનશે.

Verse 45

दक्षमाज्ञापय ब्रह्मन् तपः कुर्य्यात्प्रयत्नतः । तामुत्पादयितुं पत्नीं शिवार्थं भक्तितत्स्वतः

હે બ્રહ્મન્, તમે દક્ષને આજ્ઞા આપો કે તે પ્રયત્નપૂર્વક તપ કરે, જેથી શિવાર્થ માટે નિયત, સ્વભાવથી ભક્ત એવી તે પત્ની (કન્યા)ને ઉત્પન્ન કરી શકે.

Verse 46

भक्ताधीनौ च तौ तात सुविज्ञेयौ शिवाशिवौ । स्वेच्छया सगुणौ जातौ परब्रह्मस्वरूपिणौ

હે પ્રિય! સારી રીતે જાણ કે શિવ અને શિવા (શક્તિ) બંને ભક્તાધીન છે. પરબ્રહ્મસ્વરૂપ હોવા છતાં તેઓ પોતાની સ્વેચ્છાથી સગુણ રૂપે પ્રગટ થાય છે, જેથી ભક્તો તેમને સહેલાઈથી પૂજી શકે।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तत्क्षणं मेशश्शिवं सस्मार स्वप्रभुम् । कृपया तस्य संप्राप्य ज्ञानमूचे च मां ततः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહી તે જ ક્ષણે મેષે પોતાના પ્રભુ શિવનું સ્મરણ કર્યું. શિવની કૃપાથી તેને યથાર્થ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું અને પછી તેણે તે જ્ઞાન મને કહ્યું।

Verse 48

विष्णुरुवाच । विधे स्मर पुरोक्तं यद्वचनं शंकरेण च । प्रार्थितेन यदावाभ्यामुत्पन्नाभ्यां तदिच्छया

વિષ્ણુએ કહ્યું—હે વિધાતા! શંકરે અગાઉ કહેલા વચનો સ્મરો; આપણાં બંને ઉત્પન્ન થયા પછી, તેમને પ્રાર્થના કરાતાં, તેમણે પોતાની સ્વેચ્છાથી આપણને જે કહ્યું હતું તે।

Verse 49

विस्मृतं तव तत्सर्वं धन्या या शांभवी परा । तया संमोहितं सर्वं दुर्विज्ञेया शिवं विना

તને તે બધું ભૂલાઈ ગયું છે. ધન્ય છે તે પરમ શાંભવી શક્તિ. તેના દ્વારા સર્વ મોહિત થાય છે; શિવ વિના તેને સમજવું અત્યંત દુષ્કર છે।

Verse 50

यदा हि सगुणो जातस्स्वेच्छया निर्गुणश्शिवः । मामुत्पाद्य ततस्त्वां च स्वशक्त्या सुविहारकृत्

જ્યારે નિર્ગુણ શિવ પોતાની સ્વઇચ્છાથી સગુણરૂપે પ્રગટ થયા, ત્યારે તેમણે પ્રથમ મને ઉત્પન્ન કર્યો અને પછી તને પણ—પોતાની સ્વશક્તિથી આ બધું લીલારૂપે કર્યું.

Verse 51

उपादिदेश त्वां शम्भुस्सृष्टिकार्यं तदा प्रभुः । तत्पालनं च मां ब्रह्मन् सोमस्सूतिकरोऽव्ययः

હે બ્રહ્મન, ત્યારે પ્રભુ શંભુએ તને સૃષ્ટિકાર્યનું ઉપદેશ આપ્યો અને મને તેનું પાલન કરવા નિમ્યો. અવ્યય સોમ પ્રાણરસનો જનક અને પોષક બન્યો.

Verse 52

तदा वां वेश्म संप्राप्तौ सांजली नतमस्तकौ । भव त्वमपि सर्वेशोऽवतारी गुणरूपधृक्

ત્યારે તમે બંને ગૃહે પહોંચીને અંજલિ બાંધી મસ્તક નમાવી પ્રાર્થના કરી: “હે સર્વેશ્વર, તમે પણ અવતાર ધારણ કરો, ગુણયુક્ત રૂપ ધારણ કરો.”

Verse 53

इत्युक्तः प्राह स स्वामी विहस्य करुणान्वितः । दिवमुद्वीक्ष्य सुप्रीत्या नानालीलाविशारदः

આ રીતે સંબોધિત થતાં તે સ્વામી-પ્રભુ કરુણાથી યુક્ત થઈ હસતાં હસતાં બોલ્યા. પરમ પ્રીતિથી તેમણે આકાશ તરફ નજર ઉઠાવી; કારણ કે તેઓ નાનાવિધ દિવ્ય લીલાઓમાં નિપુણ હતા.

Verse 54

मद्रूपं परमं विष्णो ईदृशं ह्यंगतो विधेः । प्रकटीभविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

હે વિષ્ણુ, વિધાતા બ્રહ્માના અંગમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું મારું આ પરમ સ્વરૂપ લોકમાં પ્રગટ થશે અને ‘રુદ્ર’ નામે પ્રખ્યાત થશે.

Verse 55

पूर्णरूपस्स मे पूज्यस्सदा वां सर्वकामकृत् । लयकर्त्ता गुणाध्यक्षो निर्विशेषः सुयोगकृत्

તે પોતાના પૂર્ણરૂપે સદા મારા પૂજ્ય છે અને તમારાં સર્વ કામ પૂર્ણ કરનાર છે. તે લયકર્તા, ગુણાધ્યક્ષ, નિર્વિશેષ અને સુયોગ આપનાર છે.

Verse 56

त्रिदेवा अपि मे रूपं हरः पूर्णो विशेषतः । उमाया अपि रूपाणि भविष्यंति त्रिधा सुताः

ત્રિદેવ પણ મારા જ રૂપ છે; પરંતુ વિશેષ કરીને હર (શિવ) પૂર્ણ પ્રકટ સ્વરૂપ છે. અને ઉમાથી પણ ત્રિવિધ રૂપો પુત્રરૂપે ઉત્પન્ન થશે.

Verse 57

लक्ष्मीर्नाम हरेः पत्नी ब्रह्मपत्नी सरस्वती । पूर्णरूपा सती नाम रुद्रपत्नी भविष्यति

લક્ષ્મી હરિ (વિષ્ણુ)ની પત્ની છે અને સરસ્વતી બ્રહ્માની પત્ની છે. પરંતુ જે પૂર્ણ અને પરિપૂર્ણ સ્વરૂપવાળી ‘સતી’ નામે છે, તે રુદ્ર (શિવ)ની પત્ની થશે.

Verse 58

विष्णुरुवाच । इत्युक्त्वांतर्हितो जातः कृपां कृत्वा महेश्वरः । अभूतां सुखिनावावां स्वस्वकार्यपरायणौ

વિષ્ણુએ કહ્યું—આવું કહી કરુણામય મહેશ્વર અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ અમે બન્ને સંતોષ પામ્યા અને પોતાના-પોતાના કાર્યમાં તત્પર રહ્યા.

Verse 59

समयं प्राप्य सस्त्रीकावावां ब्रह्मन्न शंकरः । अवतीर्णस्स्वयं रुद्रनामा कैलाससंश्रयः

હે બ્રહ્મન, યોગ્ય સમય આવતા શંકર સ્વયં ‘રુદ્ર’ નામ ધારણ કરીને પોતાની દિવ્ય પત્ની સાથે અવતર્યા અને કૈલાસમાં નિવાસ કર્યો.

Verse 60

अवतीर्णा शिवा स्यात्सा सतीनाम प्रजेश्वर । तदुत्पादनहेतोर्हि यत्नोतः कार्य एव वै

હે પ્રજેશ્વર! એ જ શિવા દેવી સતી રૂપે અવતીર્ણ થઈ છે. તેથી તેના પ્રાકટ્ય માટે નિશ્ચયે પ્રયત્ન કરવો જ જોઈએ.

Verse 61

इत्युक्त्वांतर्दधे विष्णुः कृत्वा स करुणां परम् । प्राप्नुवं प्रमुदं चाथ ह्यधिकं गतमत्सरः

આવું કહી ભગવાન વિષ્ણુ પરમ કરુણા દર્શાવી અંતર્ધાન થયા. ત્યારબાદ તે અન્ય વ્યક્તિ મહાન આનંદને પામ્યો અને તેનો મત્સર સંપૂર્ણ શમ્યો।