दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

બ્રહ્માએ કહ્યું—શ્રીબ્રહ્મા, ઈશ (રુદ્ર), પ્રજાપતિ તથા મુનિ દ્વારા વારંવાર વિનંતી કરવામાં આવતાં પરમેશ્વર શંભુ પ્રસન્ન થયા।

Verse 2

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

વિષ્ણુ આદિ દેવોને આશ્વાસન આપી, કરુણાનિધિ પરમેશાને મંદ સ્મિત સાથે કહ્યું અને તેમને પરમ અનુગ્રહ આપ્યો।

Verse 3

श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

શ્રીમહાદેવ બોલ્યા—હે દેવોત્તમો, સાવધાને મારી વાત સાંભળો. પ્રિયજનોએ, હું તમને યથાર્થ કહું છું; તમારો ક્રોધ હું સદા સહન અને સંયમિત કરી શકું છું.

Verse 4

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

હું નિર્દોષ બાળકોના દેહમાં કોઈ દોષનું ચિંતન કરતો નથી; હું માત્ર તેમના સ્વભાવનું જ અનુચિંતન કરું છું. પરંતુ જે મારા માયાથી અભિભૂત થાય છે, તેમને નિયંત્રિત કરવા ત્યાં મેં દંડની વ્યવસ્થા સ્થાપી છે.

Verse 5

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

દક્ષના યજ્ઞનો આ ભંગ મેં ક્યારેય કર્યો નથી. પરંતુ જે પરમેશ્વરને દ્વેષે છે, તે બીજાઓ માટે જે ઇચ્છે છે, તે જ અંતે પોતાના પર પાછું વળે છે.

Verse 6

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

બીજાને કષ્ટ પહોંચાડે એવું કર્મ ક્યારેય કરવું નહીં. જે બીજાઓ પ્રત્યે દ્વેષ કે હાનિ કરે છે, તેનું જ ફળ અંતે પોતાના પર પાછું આવે છે.

Verse 7

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

દક્ષના યજ્ઞનું શિર નિશ્ચયે બકરાના મુખવાળું શિર બની જાય. અને દેવ ભગ યજ્ઞમાં પોતાનો ભાગ માત્ર મિત્રના નેત્ર દ્વારા જ જુએ.

Verse 8

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

હે પ્રિયે, પૂષા નામના દેવના દાંત યજમાનો દ્વારા તૂટી ગયા; તેથી તેણે યજ્ઞહવિ પીસીને જ ભોજન કર્યું—મેં કહેલું આ જ સત્ય છે.

Verse 9

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

મારો વિરોધ કરનાર ભૃગુ ખરેખર બકરાની દાઢી-મૂછવાળો બની જાય. અને જે દેવો પ્રકૃતિબંધ સર્વાંગ ધરાવી મને છેદન (બહિષ્કાર અને અપમાન) આપતા રહ્યા, તેઓ વિનાશ પામે.

Verse 10

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

અશ્વિનીકુમારો તારા બાહુ બને; પૂષા તારો પોષક બને; અને હાથ યજ્ઞોપકરણોના વાહક બને. અધ્વર્યુ તથા અન્ય ઋત્વિજ પણ તારી સેવામાં ઉપસ્થિત રહે—તારી પ્રીતિ માટે મેં આ જાહેર કર્યું છે.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહી દયાસંપન્ન પરમેશ્વર મૌન થયા. તે દેવ, ચરાચરના અધિપતિ સમ્રાટ, વેદાનુસાર જ કર્મ કરે છે.

Verse 12

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

ત્યારે સર્વ દેવો અને દિવ્યજનોએ શંકરના વચન સાંભળી ‘સાધુ! સાધુ!’ એમ ઉચારી; વિષ્ણુના અનુયાયીઓ સહિત તેઓ બધા પરમ સંતોષ પામ્યા.

Verse 13

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

ત્યારે શંભુ (ભગવાન શિવ)ને વિધિવત્ વિદાય આપી, વિષ્ણુ—મારી સાથે અને દેવર્ષિઓ સહિત—પરમ આનંદથી ફરી તે દેવયજન તરફ ગયા।

Verse 14

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

આ રીતે વિષ્ણુ વગેરે દેવતાઓની પ્રાર્થનાથી શંભુ કનખલમાં પ્રજાપતિ (દક્ષ)ના યજ્ઞવાટ તરફ ગયા।

Verse 15

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

ત્યારે રુદ્રે ત્યાં વીરભદ્રે કરેલો પ્રધ્વંસ જોયો—તે યજ્ઞનો સંપૂર્ણ વિનાશ, અને ખાસ કરીને ત્યાં રહેલા દેવર્ષિઓની દુર્દશા।

Verse 16

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

‘સ્વાહા, સ્વધા, પૂષા, તુષ્ટિ, ધૃતિ અને સરસ્વતી—તથા અન્ય બધા ઋષિઓ, પિતરો અને અગ્નિ-દેવતાઓ પણ (ત્યાં સમાવિષ્ટ હતા).’

Verse 17

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

અને ત્યાં ઘણા અન્ય યક્ષો, ગંધર્વો અને રાક્ષસો કચડાઈ ગયા, ફાડી નાંખાયા; કેટલાક તો રણભૂમિમાં મરી પણ ગયા।

Verse 18

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

એ રીતે ગોઠવાયેલ યજ્ઞને જોઈ પ્રભુએ પોતાના ગણોના અધિપતિ મહાવીર વીરભદ્રને બોલાવ્યો અને હસતાં હસતાં તેને કહ્યું.

Verse 19

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

હે મહાબાહુ વીરભદ્ર! તું આ શું કર્મ કર્યું? પ્રિય વત્સ, દેવર્ષિ આદિ પર તું ત્વરિત કઠોર દંડ ઉઠાવ્યો છે.

Verse 20

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

દક્ષને તાત્કાલિક અહીં લાવી દે—જેણે આ બધું આવું કરાવ્યું. વત્સ, આ યજ્ઞ ખરેખર વિલક્ષણ છે; જેના ફળ પણ આવું નીકળ્યું છે.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

બ્રહ્માએ કહ્યું—શંકરે એમ કહ્યે પછી વીરભદ્ર ત્વરાથી ભરાયો. તેણે મસ્તકવિહિન ધડને આગળ લાવી પ્રભુ શંભુ સમક્ષ ફેંકી દીધું.

Verse 22

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

તેને શિરચ્છેદિત જોઈ લોકમંગલકર શંકર હસ્યા અને સૌની સામે વીરભદ્રને કહ્યું.

Verse 23

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

તેને “માથું ક્યાં છે?” એમ પૂછતાં, પ્રભુ વીરભદ્ર બોલ્યા—“હે શંકર, મેં હમણાં જ તે માથું અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કર્યું છે।”

Verse 24

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

વીરભદ્રના વચન સાંભળી, પ્રભુ શંકર પ્રસન્ન થઈ દેવતાઓને આજ્ઞા આપી—પૂર્વે જે કહ્યું હતું, તે જ યથાવત્ કરો।

Verse 25

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

ભગવાન્ ભવ (શિવ)એ જે કહ્યું હતું તે સર્વે પૂર્ણરૂપે કરી, મેં તરત જ વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોને તથા ભૃગુ આદિ ઋષિઓને ઝડપથી બોલાવ્યા।

Verse 26

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

પછી શંભુની ઉત્તમ આજ્ઞાથી, શિવના પોતાના દેહમાંથી એક અંશ લઈને, તે પ્રજાપતિને યજ્ઞપશુ—બકરાનું—માથું જોડવામાં આવ્યું।

Verse 27

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

શિર જોડાતું હતું ત્યારે, શંભુની શુભ કૃપાદૃષ્ટિથી પ્રજાપતિ પ્રાણ પામી, જાણે નિદ્રામાંથી જાગ્યો હોય તેમ તરત ઊભો થયો।

Verse 28

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

ઉઠીને દક્ષે પોતાના આગળ કરુણાનિધિ શંભુને દર્શન કર્યા. પ્રીતિમય મનથી આનંદમાં સ્થિત રહી તે ઊભો રહ્યો—તેની બુદ્ધિ અત્યંત પ્રસન્ન હતી.

Verse 29

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

પૂર્વે હર પ્રત્યે મહાદ્વેષથી તેનું અંતઃકરણ કલુષિત હતું; પરંતુ શિવદર્શન માત્રથી જ તે તત્ક્ષણે શરદચંદ્ર સમાન નિર્મળ બની ગયો.

Verse 30

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

ત્યારે તે ભવ (ભગવાન શિવ)ની સ્તુતિ કરવા ઇચ્છતો હોવા છતાં પ્રેમાસક્તિથી આવૃત થઈ શક્યો નહિ. અસહ્ય ઉત્કંઠાથી વ્યાકુળ બની પરલોક પામેલી પોતાની પુત્રીનું જ સ્મરણ કરતો રહ્યો.

Verse 31

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

પછી દક્ષનું હૃદય પ્રસન્ન અને શાંત થયું, છતાં લજ્જાથી યુક્ત હતું. તેણે પ્રણામ કરીને લોકકલ્યાણકર્તા શંકર શિવની સ્તુતિ કરી.

Verse 32

दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

દક્ષ બોલ્યો—વર આપનાર, વંદનીય મહેશ્વર, સનાતન જ્ઞાનનિધિ મહાદેવને હું નમસ્કાર કરું છું. દેવાધિપતિઓના પણ ઈશ્વર એવા હરને, સદા આનંદથી પરિપૂર્ણ, સમગ્ર જગતના એકમાત્ર બંધુ અને આશ્રયને હું પ્રણામ કરું છું.

Verse 33

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

હું વિશ્વેશ્વરને નમસ્કાર કરું છું—જે વિશ્વરૂપ, પુરાતન અને બ્રહ્મસ્વરૂપ નિજાત્મા છે. હું શર્વ, ભવ-ભાવનો આધાર, પરાત્પર પરમ શંકરને પ્રણામ કરું છું.

Verse 34

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

હે દેવદેવ મહાદેવ, કૃપા કરો; તમને નમસ્કાર. હે શંભુ, કૃપાનિધિ, આજે મારા અપરાધને ક્ષમા કરો.

Verse 35

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

હે શંકર, દંડના બહાને તમે ખરેખર મને અનુગ્રહ કર્યો છે. હે દેવ, હું દુરાચારી અને મૂઢબુદ્ધિ છું; તમારું તત્ત્વ મેં જાણ્યું નથી.

Verse 36

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

આજે મેં તત્ત્વ જાણ્યું—તમે જ સર્વોપરી માનવામાં આવો છો. મહેશ્વર વિષ્ણુ-બ્રહ્મા આદિ દેવોથી પણ સેવિત છે અને વેદોથી વેદ્ય છે.

Verse 37

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

સાધુઓ માટે તમે કલ્પવૃક્ષ છો, અને દુષ્ટો માટે સદા દંડધારી. તમે સ્વતંત્ર પરમાત્મા છો, ભક્તોના અભીષ્ટ વર આપનાર છો.

Verse 38

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

હે દ્વિજોએ, પરમેશ્વરે પ્રથમ વિદ્યા, તપ અને વ્રતધારી જનને સર્જ્યા, જેથી આત્મતત્ત્વનું સમ્યક્ જ્ઞાન તેમના મુખથી (ઉપદેશરૂપે) પ્રાપ્ત થાય.

Verse 39

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

તે સર્વ આપત્તિઓથી રક્ષક છે—જીવોનો ગોપતિ, જેમ ગોપાળ પશુઓનું રક્ષણ કરે. દંડ ધારણ કરીને તે દુષ્ટોને રોકે છે અને મર્યાદા (ધર્મસીમા)નું પરિપાલન કરે છે.

Verse 40

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

મેં કઠોર વચનોના બાણસમાન કાંટાઓથી પરમેશ્વરને ઘાયલ કર્યો છે—તે અત્યંત પીડિત દેવતાઓનો પણ ઉપકારક છે અને મને પણ કૃપા આપનાર છે।

Verse 41

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

હે ભગવાન શંભો! તમે ધન્ય પ્રભુ, દીનોના બંધુ અને પરાત્પર છો. ભક્તવત્સલ તમે પોતાના હાથે કરેલા સરળ અર્પણથી પણ પ્રસન્ન થાઓ છો।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘દક્ષદુઃખનિરાકરણવર્ણન’ નામનો બેતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.

Verse 43

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

ત્યારે પ્રસન્નહૃદય વિષ્ણુએ વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરી. તેમણે ગાઢ પ્રણામ કરીને હાથ જોડ્યા; આંસુઓથી ગદગદ અને ભક્તિથી કંપતી વાણીમાં બોલ્યા।

Verse 44

विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

વિષ્ણુ બોલ્યા— હે મહાદેવ, હે મહેશાન, લોકાનુગ્રહ કરનાર! તમે જ પરબ્રહ્મ, પરાત્મા છો. હે દીનોના બંધુ, હે દયાનિધિ!

Verse 45

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

પ્રભુ સર્વવ્યાપી છે, સ્વેચ્છાથી વર્તન કરનાર છે, અને જેમનો યશ વેદોથી જાણવામાં આવે છે. તેમણે કૃપા કરી છે; એ કૃપાથી અમે પણ, પહેલાં અલ્પ પુણ્યવાળા હોવા છતાં, યોગ્ય બન્યા છીએ।

Verse 46

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

આ દક્ષ મારો ભક્ત છે. આ ખલે અગાઉ તમારું નિંદન કર્યું હતું—હે મહેશ—તે ક્ષમ્ય થાઓ; કારણ કે તમે નિર્વિકાર, પ્રતિક્રિયાથી અસ્પૃશ્ય છો।

Verse 47

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

હે શંકર! મોહવશ મેં તારા પ્રત્યે અપરાધ કર્યો છે; અને તારી તરફથી તારા ગણોએ વીરભદ્ર સાથે યુદ્ધ કર્યું।

Verse 48

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

તમે મારા સ્વામી—પરબ્રહ્મ, હે સદાશિવ. હું તમારો દાસ છું અને સદા તમારાથી પોષિત થવાનો; કારણ કે તમે જ સર્વના પિતા છો।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દેવદેવ, હે મહાદેવ, કરુણાસાગર પ્રભુ! તમે સાચે સ્વતંત્ર છો; તમે પરમાત્મા છો. તમે પરમેશ્વર છો; દ્વિરૂપે પ્રગટ થાઓ છતાં અવ્યય છો।

Verse 50

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

હે ઈશ્વર! મારા પુત્ર પર દેવોનો અનુગ્રહ થયો છે. તમારું અપમાન ગણ્યા વિના, કૃપા કરીને દક્ષના યજ્ઞને ઉદ્ધરાવી ફરી સ્થાપિત કરો।

Verse 51

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

હે દેવેશ! પ્રસન્ન થાઓ અને સર્વ શાપો દૂર કરો. તમે જ મારા જાગૃત માર્ગદર્શક અને અંતઃપ્રેરક છો; તેથી આ કષ્ટો અટકાવનાર પણ તમે જ છો।

Verse 52

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

આ રીતે પરમેશ્વર મહેશાનની સ્તુતિ કરીને, હે મહામુને, તે કરજોડીને ઊભો રહ્યો અને વિનયથી મસ્તક નમાવ્યું।

Verse 53

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

પછી શક્ર (ઇન્દ્ર) વગેરે દેવો—લોકપાલો, શુદ્ધચિત્ત અને ભક્ત—પ્રસન્ન કમલમુખ દેવ શંકરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 54

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

ત્યારબાદ પ્રસન્ન અને આનંદિત મનથી સર્વ દેવો તથા અન્ય ઉત્તમજન—સિદ્ધ, ઋષિ અને પ્રજેશ—હર્ષપૂર્વક શંકરની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।

Verse 55

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

તે જ રીતે ઉપદેવો, નાગો અને સભામાં હાજર બ્રાહ્મણો પણ—પરમ ભક્તિથી પ્રણામ કરીને—પોતપોતાની રીતે (પ્રભુની) સ્તુતિ કરવા લાગ્યા।