संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા એક મુનિને વરદાન આપી મેધાતિથિના સ્થાને પ્રસ્થાન કરે છે. શંભુની કૃપાથી સંધ્યા અન્ય કોઈને ઓળખાતી નથી, પરંતુ તે તપસ્યા શીખવનારા બ્રાહ્મણ-બ્રહ્મચારી તપસ્વીને સ્મરે છે—આ ઉપદેશ પરમેષ્ઠી (બ્રહ્મા)ની આજ્ઞાથી વસિષ્ઠે આપ્યો હતો. તે ગુરુને મનમાં સ્થિર રાખીને સંધ્યા તેના પ્રત્યે પતિત્વભાવ ધારણ કરે છે. મહાયજ્ઞમાં પ્રજ્વલિત અગ્નિ વચ્ચે તે મુનિઓને અદૃશ્ય રહે છે; શિવાનુગ્રહથી જ ઓળખાઈ યજ્ઞમાં પ્રવેશ કરે છે. ‘પુરોડાશમય’ દેહ ક્ષણમાં દગ્ધ થાય છે; અગ્નિ શિવાજ્ઞાથી શુદ્ધ અવશેષને સૂર્યમંડળમાં પહોંચાડે છે. સૂર્ય તે રૂપને ત્રણ ભાગે વિભાજિત કરી પિતૃ અને દેવતાઓની તૃપ્તિ માટે સ્થાપે છે; ઉપરનો ભાગ પ્રાતઃસંધ્યા બને છે અને સંધ્યાના ત્રિવિધ સ્વરૂપ તથા તેના યજ્ઞ-કૌસ્મિક અર્થનું નિયમન થાય છે।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
બ્રહ્માએ કહ્યું: મુનિને તે વરદાન આપ્યા પછી, જ્યારે ભગવાન શંભુ દૃષ્ટિથી ઓઝલ થઈ ગયા, ત્યારે સંધ્યા પણ તે જ સ્થાને ગઈ જ્યાં મુનિ મેધાતિથિ હતા.
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
ત્યાં શંભુની કૃપાથી તેને કોઈએ જોઈ નહીં. ત્યારે તેણે તે બ્રહ્મચારીનું સ્મરણ કર્યું જેણે તેને તપસ્યાનો ઉપદેશ આપ્યો હતો.
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
હે મહામુને, પ્રાચીન કાળમાં તે વર્ણી (બ્રહ્મચારિણી) બની. પરમેષ્ઠિન (બ્રહ્મા)ની આજ્ઞાથી વસિષ્ઠે તેને તપશ્ચર્યા કરવા ઉપદેશ આપ્યો.
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
ત્યારે સંધ્યાએ મનમાં તેને જ તપશ્ચર્યાના ઉપદેશક તરીકે નિશ્ચિત કરીને, તે બ્રહ્મચારી બ્રાહ્મણને પતિરૂપે સ્વીકાર્યો.
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
મહાયજ્ઞમાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત હતો ત્યારે મુનિઓએ તેને ધ્યાનમાં લીધી નહીં. પરંતુ શંભુની કૃપાથી વિધાતા (બ્રહ્મા)ની પુત્રી તે સાચે દૃષ્ટ થઈ અને અગ્નિમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
એ જ ક્ષણે તેનું શરીર જાણે યજ્ઞના પુરોડાશમય હોય તેમ દગ્ધ થઈ ગયું. ભુના પુરોડાશ જેવી સુગંધ સર્વત્ર પ્રસરી, પરંતુ તેનો સ્ત્રોત કોઈને દેખાયો નહીં.
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
અગ્નિએ તેનું શરીર દગ્ધ કરીને, ફરી શંભુની આજ્ઞાથી, તે શુદ્ધ તત્ત્વને સૂર્યમંડળમાં પ્રવેશ કરાવ્યો.
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
પછી સૂર્યદેવે તે શરીરને ત્રણ ભાગમાં વહેંચી રથ પર સ્થાપિત કર્યું; અને પિતૃઓ તથા દેવોની પ્રસન્નતા માટે પોતાના કેશ પણ ત્યાં મૂક્યા।
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
હે મુનીશ્વર! તેના શરીરનો ઊર્ધ્વ ભાગ પ્રાતઃસંધ્યા બન્યો—દિવસ-રાતના આરંભે અને તેમના મધ્ય-સંગમસ્થાને રહેલો તે પવિત્ર સંધિકાળ।
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
તેનો બાકી ભાગ દિવસ-રાતના સંધિસ્થાને રહી સાયંસંધ્યા બન્યો; જે સદા પિતૃઓને તૃપ્તિ અને પ્રસન્નતા આપનાર છે।
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
સૂર્યોદય પહેલાં જ્યારે અરુણોદયની પ્રથમ લાલિમા પ્રગટ થાય છે, ત્યારે પ્રાતઃસંધ્યા ઉદય પામે છે—જે દેવોને પ્રસન્ન કરનાર છે।
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
પછી સદા લાલ કમળ સમાન સૂર્ય અસ્ત ગયા પછી સાંજની સંધ્યા પ્રગટ થાય છે; તે પિતૃઓને આનંદ આપનારી છે.
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
ત્યારે દયાળુ શંભુનાથે મનમાં સંકલ્પ કર્યો; તેના પ્રાણ પાછા ફર્યા અને તે દેહધારિણી દિવ્ય શરીરથી પુનઃ યુક્ત થઈ.
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
મુનિનો યજ્ઞ અંતે પહોંચતાં મુનિને તે પુત્રી પ્રાપ્ત થઈ; તે યજ્ઞાગ્નિના મધ્યમાંથી પ્રગટ થઈ, તપ્ત સોનાની જેમ તેજસ્વી હતી.
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
ત્યારે આનંદથી ભરેલા મુનિએ તે પુત્રીને બાહોમાં લીધી; યજ્ઞવિધિ માટે તેને સ્નાન કરાવી, હે મુનિ, પોતાના ખોળામાં બેસાડી.
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
ત્યારે મહામુનિએ તેણીને ‘અરુંધતી’ નામ આપ્યું. શિષ્યોથી પરિભ્રમિત થઈ તેઓ ત્યાં પરમ આનંદ પામ્યા.
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
કોઈ કારણસર તેણે ધર્મને અવરોધ્યો; તેથી તેણે સ્વયં એવું નામ પ્રાપ્ત કર્યું, જે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ થયું।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
યજ્ઞ પૂર્ણ કરીને તે મુનિ કૃતકૃત્યભાવને પ્રાપ્ત થયો અને સંપત્તિથી સમૃદ્ધ બન્યો; તથા પુત્રી સતીના સતત આગ્રહથી. પછી પોતાના આશ્રમસ્થાને શિષ્યવર્ગ સાથે, હે પ્રિય, તે દેવર્ષિ સદા માત્ર તેણીની જ સેવા-ઉપાસના કરતો રહ્યો.
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
ત્યારબાદ તે દેવી તે શ્રેષ્ઠ મુનિના આશ્રમમાં વધવા-ફૂલવા લાગી—ચન્દ્રભાગા નદીના કાંઠે, ‘તાપસારણ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ તપસ્વીઓના વનમાં।
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
પાંચમું વર્ષ આવતા સતીએ પોતાના મહાન ગુણોથી ચન્દ્રભાગા નદીને અને તપસ્વીઓના ‘તાપસારણ્ય’ વન-આશ્રમને પણ પવિત્ર કરી દીધા।
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ્વરે બ્રહ્મપુત્ર વસિષ્ઠ દ્વારા, અરુંધતી સાથે, તેના વિવાહનું વિધિવત્ સંસ્કાર કરાવ્યો।
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
તે વિવાહ મહોત્સવમાં મહાન ઉત્સાહ ઊભો થયો, જે આનંદ વધારનાર હતો. હે મુનિ, સર્વ દેવો અને ઋષિઓ પરમ સુખને પામ્યા.
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશના હાથમાંથી વહેતા જળથી સાત નદીઓ ઉત્પન્ન થઈ—શિપ્રા વગેરે—જે સર્વ પ્રાણીઓને અત્યંત પવિત્ર કરે છે.
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
હે મુનિ, અરુંધતી—મહાસાધ્વી, સતી સ્ત્રીઓમાં શ્રેષ્ઠ—વસિષ્ઠને પામી ધન્ય દાંપત્યમાં શોભી; તે મેધાતિથિની પુત્રી હતી.
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
તેણાથી શ્રેષ્ઠ અને શુભ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા—શક્તિ વગેરે. પોતાના પ્રિય વસિષ્ઠને પામી તે તેમામાં આનંદથી રમતી રહી; હે મુનિશ્રેષ્ઠ, તે હર્ષથી નિવાસ કરતી હતી.
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
હે મુનિશ્રેષ્ઠ! આ રીતે તને સંધ્યા-ઉપાસનાનું પવિત્ર ચરિત્ર કહેલું છે. તે શુદ્ધ, પાવનકારી, દિવ્ય અને સર્વ ધર્મ્ય કામનાઓનું ફળ આપનાર છે.
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
શુભવ્રતવાળી સ્ત્રી કે પુરુષ જે આને સાંભળે છે, તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.