नभोवाणी-दक्ष-निन्दा तथा सती-माहात्म्य-प्रतिपादनम् / The Celestial Voice Rebukes Dakṣa and Proclaims Satī’s Greatness

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नन्तरे तत्र नभोवाणी मुनीश्वर । अवोचच्छृण्वतां दक्षसुरादीनां यथार्थतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનીશ્વર, એ જ ક્ષણે ત્યાં આકાશવાણી સંભળાઈ; દક્ષ, દેવગણ વગેરે સાંભળતા હતા અને તે યથાર્થ સત્ય વચન બોલી.

Verse 2

व्योमवाण्युवाच । रे रे दक्ष दुराचार दंभाचारपरायण । किं कृतं ते महामूढ कर्म चानर्थकारकम्

આકાશવાણી બોલી—રે રે દક્ષ! દુર્વર્તનવાળા, દંભાચારને આશ્રિત! હે મહામૂઢ, તું શું કરી બેઠો? તારો આ કર્મ અનર્થ કરનાર છે.

Verse 3

न कृतं शैवराजस्य दधीचेर्वचनस्य हि । प्रमाणं तत्कृते मूढ सर्वानंदकरं शुभम्

હે મૂઢ, શૈવરાજ વિષે દધીચિના વચનને તું પ્રમાણ માન્યું નથી. તે ઉપદેશ પવિત્ર, શુભ અને સર્વને આનંદ આપનાર પ્રમાણ છે.

Verse 4

निर्गतस्ते मखाद्विप्रः शापं दत्त्वा सुदुस्सहम् । ततोपि बुद्धं किंचिन्नो त्वया मूढेन चेतसि

એ દ્વિજ બ્રાહ્મણ તારા યજ્ઞમાંથી અતિ અસહ્ય શાપ આપી નીકળી ગયો. છતાં, હે મૂઢચિત્ત, તું કશું જ સમજી શક્યો નથી; તારો મન હજુ પણ મોહમાં છે.

Verse 5

ततः कृतः कथं नो वै स्वपुत्र्यास्त्वादरः परः । समागतायास्सत्याश्च मंगलाया गृहं स्वतः

તો પછી આપણે પોતાની જ પુત્રીને પરમ આદર કેવી રીતે ન આપીએ? મંગલમય ગૃહમાં સતી સ્વયં આવી પહોંચી છે.

Verse 6

सतीभवौ नार्चितौ हि किमिदं ज्ञानदुर्बल । ब्रह्मपुत्र इति वृथा गर्वितोसि विमोहितः

હે જ્ઞાનમાં દુર્બળ! તું શિવ અને સતીનું પૂજન કેમ ન કર્યું? ‘બ્રહ્માનો પુત્ર’ કહેવાય છે એટલા માટે જ તું વ્યર્થ ગર્વથી ફૂલ્યો છે, મોહમાં પડ્યો છે.

Verse 7

सा सत्येव सदाराध्या सर्वा पापफलप्रदा । त्रिलोकमाता कल्याणी शंकरार्द्धांगभागिनी

એ સતી જ સદા આરાધ્ય છે; તે સર્વ પાપફળનો નાશ કરનાર છે. તે ત્રિલોકમાતા કલ્યાણી છે અને શંકરના અર્ધાંગની ભાગિની છે.

Verse 8

सा सत्येवार्चिता नित्यं सर्वसौभाग्यदायिनी । माहेश्वरी स्वभक्तानां सर्वमंगलदायिनी

એ દેવી સત્યાને નિત્ય પૂજવામાં આવે છે; તે સર્વ સૌભાગ્ય આપનારી છે. માહેશ્વરી રૂપે તે પોતાના ભક્તોને સર્વ મંગળ અને કલ્યાણ આપે છે.

Verse 9

सा सत्येवार्चिता नित्यं संसारभयनाशिनी । मनोभीष्टप्रदा दैवी सर्वोपद्रवहारिणी

સત્ય અને નિષ્કપટ ભાવથી નિત્ય પૂજાયેલી તે દેવી સંસારભયનો નાશ કરે છે. તે મનોઇચ્છિત ફળ આપે છે અને દિવ્યરૂપે સર્વ ઉપદ્રવ તથા વિઘ્નો દૂર કરે છે।

Verse 10

सा सत्येवार्चिता नित्यं कीर्तिसंपत्प्रदायिनी । परमा परमेशानी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

તે પરમ દેવી—સતી સ્વયં—સત્યભાવથી નિત્ય પૂજાય ત્યારે કીર્તિ અને સંપત્તિ આપે છે. તે પરમા પરમેશાની છે અને ભોગ તથા મોક્ષ—બન્નેની દાત્રી છે।

Verse 11

सा सत्येव जगद्धात्री जगद्रक्षणकारिणी । अनादिशक्तिः कल्पान्ते जगत्संहारकारिणी

તે જ સતી જગતને ધારણ કરનારી અને વિશ્વનું રક્ષણ કરનારી છે. તે અનાદિ શક્તિ છે; કલ્પાંતમાં તે જ જગત્સંહાર કરનારી બને છે।

Verse 12

सा सत्येव जगन्माता विष्णु माताविलासिनी । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवह्न्यर्कदेवादिजननी स्मृता

તે જ સતી જગન્માતા છે; તે વિષ્ણુની માતા રૂપે પણ લીલા કરે છે. બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર, અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે દેવોની જનની તરીકે તેને સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 13

सा सत्येव तपोधर्मदातादिफलदायिनी । शंभुशक्तिर्महादेवी दुष्टहंत्री परात्परा

એ જ સત્યસ્વરૂપા છે, તપ, ધર્મ અને દાનાદિના ફળ આપનારી. શંભુની શક્તિ તરીકે તે મહાદેવી—દુષ્ટહંત્રિ, પરાત્પરા।

Verse 14

ईदृग्विधा सती देवी यस्य पत्नी सदा प्रिया । तस्यै भागो न दत्तस्ते मूढेन कुविचारिणा

એવી સતી દેવી જે શિવની સદા પ્રિય પત્ની છે, તેમને તમારા જેવા કુવિચારી અને મૂઢે યજ્ઞનો ભાગ ન આપ્યો।

Verse 15

शंभुर्हि परमेशानस्सर्वस्वामी परात्परः । विष्णुब्रह्मादिसंसेव्यः सर्वकल्याणकारकः

નિશ્ચયે શંભુ પરમેશાન છે, સર્વસ્વામી અને પરાત્પર. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા આદિ દેવો પણ જેમની આરાધના કરે છે; તેઓ સર્વ કલ્યાણના કારણ છે.

Verse 16

तप्यते हि तपः सिद्धैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः । युज्यते योगिभिर्योगैरेतद्दर्शनकांक्षिभिः

તેમના દર્શનની અભિલાષાથી સિદ્ધજન તપ કરે છે; અને તેમનાં જ દર્શનની ઇચ્છાથી યોગીજન યોગસાધનામાં જોડાય છે.

Verse 17

अनंतधनधान्यानां यागादीनां तथैव च । दर्शनं शंकरस्यैव महत्फलमुदाहृतम्

અનંત ધન-ધાન્ય અને યાગાદિ કર્મોની તુલનામાં પણ, માત્ર શંકરનું દર્શન જ મહાફળદાયક કહેવાયું છે.

Verse 18

शिव एव जगद्धाता सर्वविद्यापतिः प्रभुः । आदिविद्यावरस्वामी सर्वमंगलमंगलः

શિવ જ જગતના ધારક, સર્વવિદ્યાના અધિપતિ પ્રભુ છે. તેઓ આદિ-પરમ વિદ્યાના પરમ સ્વામી છે અને સર્વ મંગળોમાં પણ પરમ મંગળ છે.

Verse 19

तच्छक्तेर्न कृतो यस्मात्सत्करोद्य त्वया खल । अतएवाऽध्वरस्यास्य विनाशो हि भविष्यति

હે દુષ્ટ! આજે તું તે દિવ્ય શક્તિ (શિવ-શક્તિ)નું યોગ્ય સન્માન કર્યું નથી; તેથી આ યજ્ઞનો વિનાશ નિશ્ચિત થશે.

Verse 20

अमंगलं भवत्येव पूजार्हाणामपूजया । पूज्यमाना च नासौ हि यतः पूज्यतमा शिवा

પૂજ્ય એવા જનની પૂજા ન થાય તો નિશ્ચિત જ અમંગળ થાય છે. અને પૂજા કરવામાં આવે તોય તે સાચા અર્થમાં પૂજિત નથી, કારણ કે શિવા દેવી સર્વોપરી પૂજ્ય છે.

Verse 21

सहस्रेणापि शिरसां शेषो यत्पादजं रजः । वहत्यहरहः प्रीत्या तस्य शक्तिः शिवा सती

હજાર મસ્તકવાળા શેષ પણ તેના ચરણોથી ઊઠેલી ધૂળને દરરોજ પ્રેમથી વહન કરે છે. એવી સતી—મંગલમયી શિવા—એ જ પ્રભુ શિવની સ્વયં શક્તિ છે.

Verse 22

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । विष्णुविष्णुत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

શંભુ (ભગવાન શિવ) ના ચરણકમળનું સતત ધ્યાન કરીને અને આદરપૂર્વક પૂજન કરીને વિષ્ણુએ પોતાનું પૂર્ણ વિષ્ણુત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; અને એ જ શંભુની પ્રિયા સતી છે.

Verse 23

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । ब्रह्मा ब्रह्मत्वमापन्नस्तस्य शंभोः प्रिया सती

તે પાદપદ્મનું સતત ધ્યાન કરીને અને આદરપૂર્વક પૂજન કરીને બ્રહ્માએ બ્રહ્મત્વ પ્રાપ્ત કર્યું; અને સતી એ જ શંભુ (ભગવાન શિવ) ની પ્રિયા છે.

Verse 24

यत्पादपद्ममनिशं ध्यात्वा संपूज्य सादरम् । इन्द्रादयो लोकपालाः प्रापुस्स्वं स्वं परं पदम्

તેમના પદ્મચરણનું અવિરત ધ્યાન કરીને અને શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂજન કરીને, ઇન્દ્ર વગેરે લોકપાલોએ પોતપોતાનું પરમ પદ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 25

जगत्पिता शिवश्शक्तिर्जगन्माता च सा सती । सत्कृतौ न त्वया मूढ कथं श्रेयो भविष्यति

શિવ જગતના પિતા છે અને શક્તિ—એ જ સતી—જગતની માતા છે. હે મોહગ્રસ્ત! જો તું તેમનો યથોચિત સત્કાર ન કરે તો તને સાચું શ્રેય અને મંગળ કેવી રીતે મળશે?

Verse 26

दौर्भाग्यं त्वयि संक्रांतं संक्रांतास्त्वयि चापदः । यौ चानाराधितौ भक्त्या भवानीशंकरौ च तौ

દુર્ભાગ્ય તારા પર આવી પડ્યું છે અને આપત્તિઓ પણ તારા પર જ આવી છે; કારણ કે તું ભક્તિપૂર્વક તે દિવ્ય યુગલ—ભવાની અને શંકર—ની આરાધના કરી નથી.

Verse 27

अनभ्यर्च्य शिवं शंभुं कल्याणं प्राप्नुयामिति । किमस्ति गर्वो दुर्वारस्स गर्वोद्य विनश्यति

“શિવ-શંભુની આરાધના કર્યા વિના કલ્યાણ કેવી રીતે મળે?” તો અદમ્ય ગર્વ જ શું હોઈ શકે? એ ગર્વ આજે જ ઊઠીને નાશ પામે છે.

Verse 28

सर्वेशविमुखो भूत्वा देवेष्वेतेषु कस्तव । करिष्यति सहायं तं न ते पश्यामि सर्वथा

સર્વેશ (શિવ)થી વિમુખ બનીને આ દેવોમાંથી કોણ તારો સહાયક થશે? તને સાચી મદદ કરી શકે એવો કોઈ મને સર્વથા દેખાતો નથી.

Verse 29

यदि देवाः करिष्यंति साहाय्यमधुना तव । तदा नाशं समाप्स्यंति शलभा इव वह्निना

જો દેવતાઓ હવે તને સહાય કરશે, તો તેઓ નિશ્ચયે નાશ પામશે—જેમ શલભ અગ્નિમાં પડી ભસ્મ થાય છે।

Verse 30

ज्वलत्वद्य मुखं ते वै यज्ञध्वंसो भवत्वति । सहायास्तव यावंतस्ते ज्वलंत्वद्य सत्वरम्

આજ જ તારો મુખ જ્વલિત થાઓ; યજ્ઞનો ધ્વંસ થાઓ. અને તારા જેટલા પણ સહાયક હોય, તેઓ બધા આજ જ તાત્કાલિક દહન પામો।

Verse 31

अमराणां च सर्वेषां शपथोऽमंगलाय ते । करिष्यंत्यद्य साहाय्यं यदेतस्य दुरात्मनः

તારા અમંગળ માટે સર્વ અમરોની શપથ સ્થિર રહેશે—આજ જ તેઓ આ દુષ્ટાત્માને નિશ્ચયે સહાય કરશે।

Verse 32

निर्गच्छंत्वमरास्स्वोकमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

દેવતાઓ આ યજ્ઞમંડપમાંથી તરત જ પોતાના લોકમાં નીકળી જાય; નહિતર આજે તારો સર્વથા નાશ નિશ્ચિત થશે।

Verse 33

निर्गच्छंत्वपरे सर्वे मुनिनागादयो मखात् । अन्यथा भवतां नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

મુનિ, નાગ વગેરે અન્ય બધા આ યજ્ઞમંડપમાંથી તત્કાળ બહાર નીકળી જાઓ. નહિતર આજે તમારો સર્વ રીતે વિનાશ નિશ્ચિત થશે.

Verse 34

निर्गच्छ त्वं हरे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

હે હરિ, તું તુરંત આ યજ્ઞમંડપમાંથી નીકળી જા. નહિંતર આજે તારો સર્વથા નાશ નિશ્ચિત થશે.

Verse 35

निर्गच्छ त्वं विधे शीघ्रमेतदध्वरमंडपात् । अन्यथा भवतो नाशो भविष्यत्यद्य सर्वथा

હે વિધિ (બ્રહ્મા), તું તુરંત આ યજ્ઞમંડપમાંથી નીકળી જા. નહિંતર આજે તારો સર્વથા નાશ અચૂક થશે.

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वाध्वरशालायामखिलायां सुसंस्थितान् । व्यरमत्सा नभोवाणी सर्वकल्याणकारिणी

બ્રહ્માએ કહ્યું—આમ કહીને, સમગ્ર યજ્ઞશાળામાં સુવ્યવસ્થિત રીતે બેઠેલા સૌની વચ્ચે સર્વકલ્યાણકારિણી આકાશવાણી મૌન થઈ ગઈ.

Verse 37

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं सर्वे हर्यादयस्सुराः । अकार्षुर्विस्मयं तात मुनयश्च तथा परे

આ નભોવચન સાંભળીને હરિ આદિ સર્વ દેવો વિસ્મિત થયા; તેમજ, હે તાત, મુનિઓ અને અન્ય લોકો પણ આશ્ચર્યચકિત થયા.

Verse 51

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने नभोवाणीवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં, સતી-ઉપાખ્યાન અંતર્ગત ‘નભોવાણીવર્ણન’ નામનો એકત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.