दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
આ અધ્યાયમાં બ્રહ્મા વર્ણન કરે છે—દેવો અને ઋષિઓ દક્ષના યજ્ઞોત્સવ માટે પ્રસ્થાન કરે છે, જ્યારે સતી ગંધમાદન પર મંડપમાં સખીઓ સાથે વિહાર-ક્રીડામાં રહે છે. તે ચંદ્રને જતા જોઈ વિશ્વાસુ સખી વિજયાને રોહિણી પાસે પુછવા મોકલે છે કે ચંદ્ર ક્યાં જઈ રહ્યો છે. વિજયા ચંદ્ર પાસે જઈ યથોચિત પ્રશ્ન કરે છે અને દક્ષ-યજ્ઞના ઉત્સવનું વર્ણન તથા તેના પ્રવાસનું કારણ જાણી ઝડપથી પાછી આવી સતીને બધું કહે છે. સતી (કાલિકા) આશ્ચર્યથી વિચારે છે—દક્ષ મારા પિતા અને વીરીણી મારી માતા છે, તો પણ પ્રિય પુત્રી હોવા છતાં મને આમંત્રણ કેમ નથી? આ અનામંત્રણ દક્ષની અવગણનાનું ચિહ્ન બની આગળના સંઘર્ષ માટે પૃષ્ઠભૂમિ રચે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः । तस्मिन्नैवांतरे देवो पर्वते गंधमादने
બ્રહ્માએ કહ્યું—જ્યારે દેવો અને દેવર્ષિઓ દક્ષના યજ્ઞોત્સવ માટે નીકળ્યા, તે જ સમયે પ્રભુ ગંધમાદન પર્વત પર વિરાજમાન હતા।
Verse 2
धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता । दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधास्सती
વર્ષાગૃહમાં, વિટાનની નીચે સખીઓથી ઘેરાયેલી દાક્ષાયણી સતીએ અનેક પ્રકારની મનોહર ક્રીડાઓ કરી।
Verse 3
क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती । दक्षयज्ञे प्रयांतं च रोहिण्या पृच्छ्य सत्वरम्
ત્યારે ક્રીડામાં આસક્ત દેવી સતી આનંદપૂર્વક જોઈ રહી કે કોઈ દક્ષના યજ્ઞ તરફ પ્રયાણ કરે છે. તેણે તરત જ રોહિણીને પૂછીને તે પ્રસંગમાં મન લગાવ્યું.
Verse 4
दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती । स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम्
સીમાંત-ભૂષણથી શોભિત વિજયાને જોઈ સતી બોલી—તે તેની શ્રેષ્ઠ સખી, પ્રાણ સમી પ્રિય અને ખરેખર હિતાવહ હતી.
Verse 5
सत्युवाच । हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम । क्व गमिष्यति चन्द्रोयं रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम्
સતી બોલ્યાં— હે સખીઓમાં શ્રેષ્ઠે, પ્રાણપ્રિયે! મારી વિજયમાં તું જ મારો આધાર છે. ત્વરાથી રોહિણીને પૂછ— આ ચંદ્ર ક્યાં જઈ રહ્યો છે?
Verse 6
ब्रह्मोवाच । तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् । क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम्
બ્રહ્મા બોલ્યા— એમ કહ્યાથી સત્યવતી વિજયા ત્વરાથી તેની સન્નિધિમાં ગઈ અને યથોચિત રીતે તે શશિને પૂછ્યું— “તમે ક્યાં જઈ રહ્યા છો?”
Verse 7
विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् । कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम्
વિજયાએ કહેલું સાંભળીને સતી પહેલાં જ આદરપૂર્વક ત્વરાથી પોતાની યાત્રા પર નીકળી. પછી તેણે દક્ષના યજ્ઞોત્સવ વગેરે થી આરંભ કરીને સર્વ વાત ક્રમશઃ તેને કહી સંભળાવી.
Verse 8
तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम्
આ સાંભળી દેવી વિજયાએ તત્કાળ ઉતાવળ અને ઉત્કંઠાથી શશી (ચંદ્ર)એ કહેલું સર્વ સતીને કહી સંભળાવ્યું।
Verse 9
तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा । विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिंतयत्
એ વચનો સાંભળી તે સમયે દેવી સતી આશ્ચર્યચકિત થઈ. ત્યાં કારણનું મનન કર્યું છતાં ન જાણી શકી અને હૃદયમાં ચિંતન કરવા લાગી।
Verse 10
दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुतस्सती । आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम्
દક્ષ મારા પિતા છે અને વીરીણી મારી માતા—તો હું સતી કેવી રીતે ગેરહાજર રહું? છતાં તેણે મને, પોતાની પ્રિય પુત્રીને, ભૂલી દીધી છે; તે આમંત્રણ મોકલતો નથી।
Verse 11
पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् । चिंतयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया
તેણે વિચાર્યું, “ત્યાં હું આ બધાનું કારણ આદરપૂર્વક શંકરને પુછીશ.” એમ વિચારી સતી ત્યાં જવા દૃઢ નિશ્ચયે સ્થિર થઈ।
Verse 12
अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् । स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम्
ત્યારે દાક્ષાયણી દેવી (સતી) પોતાની શ્રેષ્ઠ સખી વિજયાને ત્યાં સ્થાપી, તત્કાળ શિવના સાન્નિધ્યમાં ગઈ।
Verse 13
ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः । नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपै
તેણે તેમને સભામધ્યે આસનસ્થ જોયા; નંદી આદિ મહાવીરો, શ્રેષ્ઠ યુથપતિઓ અને અનેક ગણો તેમને ચારે તરફથી ઘેરી રહ્યા હતા।
Verse 14
दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा । प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम्
પોતાના પતિ પરમેશ્વર ઈશાનને જોઈ દક્ષકન્યા સતી તે વિષયનું કારણ તરત પૂછવા શીઘ્ર શંકરના સાન્નિધ્યમાં પહોંચી।
Verse 15
शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया । प्रमोदिता वचोभिस्सा बहुमानपुरस्सरम्
પ્રીતિથી યુક્ત શિવે પોતાની પ્રિયાને પોતાના અંકમાં બેસાડી. તે મહાન માનથી સન્માનિત થઈ, તેમના સ્નેહભર્યા વચનોથી આનંદિત થઈ.
Verse 16
अथ शंभुर्महालीलस्सर्वेशस्सुखदस्सताम् । सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात्
ત્યારે અદ્ભુત મહાલીલાવાળા, સર્વેશ્વર, સજ્જનોને સુખ આપનાર શંભુ—ગણોના મધ્યમાં આસનસ્થ થઈ—આદરપૂર્વક ત્વરિત સતીને બોલ્યા.
Verse 17
शंभुरुवाच । किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया । कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे
શંભુએ કહ્યું—તું કયા હેતુથી આશ્ચર્યભરી થઈ આ સભામધ્યે આવી છે? હે સુમધ્યમે, પ્રેમપૂર્વક તેનું કારણ ત્વરિત મને કહો।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर । सांजलिस्सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનીશ્વર, મહેશ્વરે એમ કહ્યે ત્યારે સતી તત્કાળ અંજલિ બાંધી ઊંડો પ્રણામ કરીને પોતાના પ્રભુ શિવને ઉત્તર આપી।
Verse 19
सत्युवाच । पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् । तत्रोत्सवो महानस्ति समवेतास्सुरर्षयः
સતીએ કહ્યું—મેં સાંભળ્યું છે કે મારા પિતાનો મહાયજ્ઞ થઈ રહ્યો છે. ત્યાં મહોત્સવ છે અને દેવો તથા ઋષિઓ એકત્ર સમવેત થયા છે।
Verse 20
पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो
મારા પિતાના મહાયજ્ઞમાં જવા તમને કેમ રુચિ નથી? હે દેવોના દેવેશ, હે પ્રભુ, ત્યાં ન જવાનું કારણ સહિત બધું મને કહો.
Verse 21
सुहृदामेष वै धर्मस्सुहृद्भिस्सह संगतिः । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्द्धिनीम्
સાચા મિત્રોની આ જ ધર્મરીતિ છે—મિત્રો સાથે સંગ રાખવો; અને હે મહાદેવ, પરસ્પર પ્રીતિ તથા સદ્ભાવ વધે એવા કર્મ કરવાં.
Verse 22
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो । यज्ञवाटं पितुर्मेद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम
અતએવ હે પ્રભુ, સર્વ પ્રયત્નથી મારી સાથે આવો—આજે મારા પિતાના યજ્ઞવાટમાં. હે સ્વામી, પ્રાર્થના કરીને હું તમને વિનંતી કરું છું.
Verse 23
ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः । दक्ष वागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः
બ્રહ્માએ કહ્યું—સતીના તે વચન સાંભળી દેવ મહેશ્વર, દક્ષના વાણીબાણથી હૃદય વિદ્ધ થયાં છતાં, ઉત્તરરૂપે મૃદુ અને સત્ય વચન બોલ્યા.
Verse 24
महेश्वर उवाच । दक्षस्तव पिता देवी मम द्रोही विशेषतः
મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, તારા પિતા દક્ષ ખાસ કરીને મારા વિરોધી અને દ્રોહી છે.
Verse 25
यस्य ये मानिनस्सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे । ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः
દક્ષપક્ષના અન્ય ઋષિઓ સહિત જે બધા અહંકારી હતા, તેઓ મોહગ્રસ્ત અને જ્ઞાનવિહોણા બનીને તારા પિતાના યજ્ઞમાં આવી પહોંચ્યા।
Verse 26
अनाहूताश्च ये देवी गच्छंति परमंदिरम् । अवमानं प्राप्नुवंति मरणादधिकं तथा
હે દેવી, આમંત્રણ વિના પરના પરમ નિવાસમાં જનારાઓ અપમાન પામે છે; તે અપમાન મૃત્યુ કરતાં પણ વધુ ગણાય છે।
Verse 27
परालयं गतोपींद्रो लघुर्भवति तद्विधः । का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा
પ્રલયસ્થાને ગયેલો ઇન્દ્ર પણ તે અવસ્થામાં તુચ્છ બની જાય છે. તો અન્ય જીવોની શું વાત? તેમની ગતિ અને ભટકણ પણ એવી જ—અનિશ્ચિત અને પ્રલયાધીન.
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीयात्रावर्णनं नामाष्टविंशोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય સંકલન રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં ‘સતીયાત્રાવર્ણન’ નામનો અઠ્ઠાવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 29
तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोपि शरैर्जनः । स्वानांदुरुक्तिभिर्मर्मताडितस्स यथा मतः
એ જ રીતે શત્રુના બાણોથી આઘાત પામ્યો છતાં માણસ ડગમગતો નથી; પરંતુ પોતાના જ લોકોના કઠોર વચનો મર્મસ્થાને વાગે તો તે નિશ્ચયે સંતપ્ત થાય છે—આ જ નિર્ધારિત સત્ય છે।
Verse 30
विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैस्सतां स्मृतौ । हतायां भूयसां धाम न पश्यंति खलाः प्रिये
પ્રિયે, માત્ર વિદ્યાદિ છ ગુણો—જે ખરેખર સદ્ગુણ નથી—તેમના કારણે સજ્જનોની સ્મૃતિ નષ્ટ થાય ત્યારે, દુષ્ટ લોકો મહાનોએ ઇચ્છેલું પરમ ધામ જોઈ શકતા નથી।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—તે મહાત્મા મહેશએ આમ કહ્યા પછી, સતી રોષથી ભરાઈ વાક્યવિદ્યા માં શ્રેષ્ઠ એવા શિવને બોલી।
Verse 32
सत्युवाच । यज्ञस्स्यात्सफलो येन स त्वं शंभोखिलेश्वर । अनाहूतोसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा
સતીએ કહ્યું—હે શંભુ, અખિલેશ્વર! જેમના દ્વારા યજ્ઞ સફળ બને છે તે તમે જ; પરંતુ આજે મારા દुष્કર્મી પિતાએ તમને આમંત્રણ આપ્યું નથી।
Verse 33
तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः । सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्
હે ભવ! હું તે બધું જાણવા ઇચ્છું છું—એ દુરાત્માઓનો આંતરિક ભાવ પણ, અને ત્યાં આવેલા સર્વ દેવર્ષિઓનો પણ, ભલે તેમના હૃદયમાં કલુષ હોય।
Verse 34
तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो । अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गंतुं महेश्वर
અતએવ, હે પ્રભુ, હું આજે જ મારા પિતાના યજ્ઞમાં જઈશ. હે નાથ, હે મહેશ્વર, ત્યાં જવા માટે મને અનુમતિ આપો।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवस्स्वयम् । विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत्
બ્રહ્માએ કહ્યું—દેવીએ આમ કહ્યા પછી, સર્વજ્ઞ સર્વદર્શી ભગવાન રુદ્ર—સ્વયં શિવ—દક્ષકન્યા સતીને બોલ્યા।
Verse 36
शिव उवाच । यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गंतुमवश्यकम् । सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम्
શિવે કહ્યું—હે દેવી, જો આ જ તારી ઇચ્છા હોય તો ત્યાં જવું આવશ્યક છે. હે સુવ્રતે, મારા વચન મુજબ શીઘ્ર પિતાના યજ્ઞમાં જા।
Verse 37
एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् । महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता
આદરપૂર્વક તે તૈયાર નંદી વૃષભ પર આરોહણ કરી; અને મહારાજોચિત સન્માન સ્વીકારી, અનેક સદ્ગુણોથી યુક્ત થઈ આગળ વધી।
Verse 38
भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती । सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमंदिरम्
રુદ્રે તેણીને કહ્યું—“હે વૃષભારૂઢે, ભૂષિત થા.” ત્યારે સતી સુંદર આભૂષણોથી સશોભિત થઈ, યોગ્ય તૈયારી સાથે, પિતાના મહેલ તરફ ગઈ।
Verse 39
महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना । सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च
પરમાત્માએ રાજોચિત ઉપચાર આપ્યા—સુચ્છત્ર, ચામર વગેરે, તેમજ ઉત્તમ વસ્ત્રો અને આભૂષણો પણ.
Verse 40
गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुश्शिवाज्ञया । कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः
શિવની આજ્ઞાથી સાઠ હજાર રૌદ્ર ગણો નીકળી પડ્યા. કૌતૂહલથી ભરપૂર, પ્રસન્ન, મહોત્સવમાં સહભાગી બની તેઓ આગળ વધ્યા.
Verse 41
तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः । सत्याश्शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः
તે ઉત્સવ મહાન મહોત્સવ બની ગયો અને તે યજ્ઞસભામાં સર્વત્ર પ્રસરી ગયો. શિવપ્રિયા સત્યાના સન્માનાર્થે વામદેવગણોએ તેને રચ્યો.
Verse 42
कुतूहलं गणाश्चक्रुश्शिवयोर्यश उज्जगुः । बालांतः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराश्शिवप्रियाः
કૌતૂહલથી ભરાઈ ગણોએ હર્ષ કર્યો અને શિવ-સતીનું યશ ઊંચે સ્વરે ગાયું. શિવપ્રિય તે મહાવીર સેવકો બાળકોની જેમ આનંદથી ઉછળ્યા.
Verse 43
सर्वथासीन्महाशोभा गमने जागदम्बिके । सुखारावस्संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्
જગદંબિકા પ્રસ્થાન કરતી વખતે સર્વ રીતે મહાશોભા હતી. મંગલમય આનંદધ્વનિ ઊઠી અને તે નાદથી ત્રિલોક ભરાઈ ગયો.
Frequently Asked Questions
The immediate prelude to the Dakṣa-yajña conflict: Satī discovers that the gods are traveling to Dakṣa’s sacrificial festival and realizes she has not been invited.
It functions as a narrative sign of adharmic ritualism—yajña performed for status while excluding/insulting the Śiva-centered principle embodied by Satī—thereby foreshadowing the collapse of sacrificial legitimacy.
Satī is also referred to as Kālikā in the sampled verses, signaling her śakti-identity and the intensity of her response as the narrative moves toward confrontation.