कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
અધ્યાય ૯માં બ્રહ્મા મુનીશ્વરને એક અદ્ભુત પ્રસંગ જણાવે છે. મનમથ (કામદેવ) પરિકરો સાથે શિવધામે જઈ મોહકારક રૂપે પોતાનો સ્વભાવજ પ્રભાવ વિસ્તારે છે; સાથે વસંત ઋતુશક્તિ પ્રગટ કરે છે, વૃક્ષો એકસાથે પુષ્પિત થાય છે અને જગતમાં કામરસ વધે છે. રતિ સાથે કામદેવ અનેક ઉપાયો દ્વારા સામાન્ય જીવોને વશ કરે છે, પરંતુ ગણેશ સહિત શિવ પર તેનો પ્રભાવ ચાલતો નથી. અંતે શિવ સામે તેના પ્રયત્નો નિષ્ફળ ઠરે છે; તે પાછો ફરી બ્રહ્મા પાસે જઈ વિનયથી સ્વીકારી કહે છે—યોગપરાયણ શિવને કામ કે કોઈ અન્ય શક્તિ મોહી શકતી નથી. આ અધ્યાય શિવના યોગચેતન્યની અવિજયતા અને કામ-મોહની મર્યાદા શીખવે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे । चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
બ્રહ્માએ કહ્યું—અનુચરો સહિત મન્મથ શિવસ્થાને ગયો ત્યારે ત્યાં અદભુત ચરિત્ર બન્યું; હે મુનીશ્વર, તે સાંભળ।
Verse 2
गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः । स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
ત્યાં જઈ મહાવીર, મોહકારક મન્મથે ઝડપથી પોતાનો પ્રભાવ ફેલાવ્યો અને પ્રાણીઓને મોહમાં નાખ્યા।
Verse 3
वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् । सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
હે મુને, વસંતે પણ પોતાનો પ્રભાવ દર્શાવ્યો, જે હર (શિવ)ને મોહિત કરનાર હતો; બધા વૃક્ષો એકસાથે ફૂલી ઊઠ્યા।
Verse 4
विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
રતિ સાથે મનોભવ (કામદેવ) એ અનેક પ્રકારના પ્રયત્નો કર્યા; સર્વ જીવો તેના વશમાં આવ્યા, પરંતુ ગણેશ સહિત પણ શિવ કદી તેના વશમાં આવ્યો નહિ.
Verse 5
समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने । जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
હે મુને, મારી સાથે સ્પર્ધા કરનાર મદન (કામદેવ) ના પ્રયત્નો નિષ્ફળ થયા. પછી તે નિવૃત્ત થઈ પોતાના સ્થાન પર ગયો; તેનો અહંકાર શમ્યો હતો।
Verse 6
कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा । उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
હે મુને, ત્યારે મદન (કામદેવ) એ વિધાતા (બ્રહ્મા) ને અને મને પ્રણામ કરીને, ગદગદ વાણીથી—બાજુએ ઊભો રહી, અહંકાર રહિત થઈ—મને કહ્યું।
Verse 7
काम उवाच । ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः । न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
કામે કહ્યું— હે બ્રહ્મન! શંભુ મોહનીય નથી, કારણ કે તેઓ યોગપરાયણ છે. તે શંભુને મોહવવાની શક્તિ ન મારી પાસે છે, ન અન્ય કોઈ પાસે.
Verse 8
समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
હે બ્રહ્મન! મેં મારા મિત્ર સાથે અનેક પ્રકારના ઉપાયો કર્યા; રતિની સહાયથી કરેલા તે બધા પ્રયત્નો પણ શિવના વિષયમાં નિષ્ફળ રહ્યા.
Verse 9
शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने । प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
હે બ્રાહ્મણ, સાંભળ—હર (શિવ)ને મોહિત/પરીક્ષિત કરવા માટે અમે જે કર્યું તે. પ્રિય તાત, હે મુને, હું કહું તે વિવિધ પ્રયત્નો સાંભળ.
Verse 10
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः । तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
જ્યારે સંયમી શંભુ સમાધિમાં સ્થિત હતા, ત્યારે અતિ વેગથી શીતળ અને સુગંધિત પવન વહેવા લાગ્યો.
Verse 11
उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा । प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
હું નિત્ય મોહનકારી ઉપાયો અને પ્રયત્નથી સમાધિસ્થ ત્રિલોચન મહાદેવ રુદ્રને જગાડવાનો પ્રયત્ન કરું છું.
Verse 12
स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
પોતાના પાંચ બાણો અને ધનુષ્ય લઈને હું તેની આસપાસ ફરવા લાગ્યો અને ચારેય તરફથી તેના ગણોને મોહિત કરવા લાગ્યો.
Verse 13
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः । अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
મારા માત્ર પ્રવેશથી સર્વ જીવો સંપૂર્ણ વશ થયા; પરંતુ પ્રભુ શંકર પોતાના ગણો સહિત જરાય વિકૃત કે વિચલિત થયા નહીં.
Verse 14
यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः । तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
જ્યારે પ્રમથોના અધિપતિ હિમવાનના પર્વત-પ્રદેશમાં ગયા, ત્યારે એ જ સમયે હું પણ મારા સાથીઓ સાથે ત્યાં પહોંચ્યો, હે મધુર સ્વભાવવાળા.
Verse 15
यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् । कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवांस्तदा
જ્યારે જ્યારે રુદ્ર મેરુ પર્વત પર ગયા, અથવા નાગકેશર ગયા, અથવા જ્યારે જ્યારે કૈલાસ તરફ પ્રયાણ કર્યું—ત્યારે જ હું પણ તેમને અનુસરી ત્યાં પહોંચી ગઈ.
Verse 16
यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन । तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
એક વખત હર (શિવ) સમાધિ છોડીને સ્થિર ઊભા રહ્યા, ત્યારે મેં તેમના સમક્ષ ચક્રાયુધોની એક જોડી રચી.
Verse 17
तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
હે બ્રાહ્મણ! તે ભ્રૂયુગલે વારંવાર પ્રેમજન્ય લલિત હાવભાવ દર્શાવ્યા; અનેક ભાવો પ્રગટ કરી ઉત્તમ દાંપત્યક્રમને પ્રકાશિત કર્યો.
Verse 18
नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः । अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
ગણો સહિત નীলકંઠ મહાદેવ શિવના સમક્ષ ઊભા રહી, હરણો અને પક્ષીઓ પણ મોહિત ભાવમાં લીન થઈ ગયા.
Verse 19
मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् । विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
ત્યાં મોરોના જોડાએ રસાનંદ માટે ઉત્સુક થઈ કામભાવ ધારણ કર્યો; અનેક મનોહર ગતિઓ અપનાવી તેનાં બાજુએ અને આગળ પણ ક્રીડા કરવા લાગ્યા।
Verse 20
नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः । सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
મારા શત્રુએ ક્યારેય મારી અંદર અતિ નાનું પણ છિદ્ર શોધ્યું નથી. હે લોકેશ, હું સત્ય કહું છું—મારી શક્તિ મોહ માટે નથી।
Verse 21
मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने । तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
તે મધુર અને પ્રિય લાગતું હોવા છતાં, તેને મોહમાં પાડવા માટે તેણે યુક્તિપૂર્વક એક કર્મ કર્યું. હે મહાભાગ, તે સાંભળો—હું સત્ય, માત્ર સત્ય કહું છું।
Verse 22
चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा । नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
ચંપક, કેસર સમાન પુષ્પ, વાલા, કારણ અને પાટલા; તેમજ નાગકેસર, પુન્નાગ, કિંશુક, કેતકી અને તાજા પુષ્પગુચ્છ અર્પણ કરવા જોઈએ।
Verse 23
मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
જ્યાં જ્યાં હર (ભગવાન શિવ) સ્થિત થાય છે, ત્યાં સુગંધિત મલ્લિકાના ભારે પર્ણસમૂહ અને કુરવકના પુષ્પો ક્ષણમાં જ પ્રસ્ફુટિત થાય છે, જાણે તેમની પાવન સાન્નિધ્યથી જાગી પૂર્ણ ખીલ્યા હોય।
Verse 24
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः । यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
મલયના શીતળ પવનોથી કમળોથી ખીલેલા સરોવરોને હલાવી, તેણે ગિરીશ (શિવ)ના આશ્રમમાં તેમને બહુ યત્નથી અત્યંત સુગંધિત બનાવી દીધાં।
Verse 25
लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् । वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
ત્યાં બધી લતાઓ જાણે પ્રસન્ન થઈ નવા અંકુરોના ગોચા ધારણ કરવા લાગી; અને દીર્ઘ સ્નેહથી વૃક્ષોના થડને વળગી રહી।
Verse 26
तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
સુંદર પુષ્પસમૂહોથી ભરેલા તે વૃક્ષો અને તેમની સુગંધ વહન કરતી પવનને જોઈ, ઉત્તમ મુનિઓ પણ કામવશ થઈ ગયા; તો બીજા લોકોનું શું કહેવું?
Verse 27
एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
આવું હોવા છતાં શંભુમાં મોહનું કોઈ કારણ દેખાયું નહીં. તેમણે માત્ર બાહ્ય ભાવમાત્ર દર્શાવ્યો; શંકરને મારા પ્રત્યે પણ ક્રોધ ન હતો.
Verse 28
इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् । विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
આ રીતે બધું જોઈને અને તેની આંતરિક ભાવનાને પણ જાણી, શંભુ વિષેના મોહથી હું નિશ્ચયે વિમુખ થયો છું—આ સત્ય હું તમને કહું છું.
Verse 29
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे । शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
તેણે સમાધિ છોડ્યા પછી પણ ક્ષણમાત્ર અમારી નજરે ચઢતો નથી. અમે તે રુદ્રના સામે કેવી રીતે ઊભા રહી શકીએ—તેમને કોણ મોહી શકે?
Verse 30
ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् । शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
હે બ્રહ્મન! જ્વલંત અગ્નિના પ્રકાશ સમા તેજસ્વી નેત્રો ધરાવનાર, શૃંગધારી અને ભયંકર જટારાશિથી ભયજનક દેખાતા તે પ્રભુને જોઈને તેની સામે કોણ ઊભો રહી શકે?
Verse 31
ब्रह्मोवाच । मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः । विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે ભવ! તારા આવા વચનો સાંભળી હું, ચતુર્મુખ, બોલવા ઇચ્છતો હોવા છતાં બોલ્યો નહીં; તે સમયે હું ચિંતામાં લીન થયો.
Verse 32
मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः । वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
હે મુને! મનોભવના વચન—“હું અહીં હર (શિવ)ને મોહી શકવા સમર્થ નથી”—સાંભળી હું મહાદુઃખમાં પડી સંપૂર્ણ નિરાશ થયો.
Verse 33
निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः । जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
નિશ્ચયે મારા નિશ્વાસમાંથી નીકળેલા પવનો અનેક રૂપવાળા અને મહાબળવાન છે; તેઓ ઊભા થઈ અહીં-ત્યાં ફરવા લાગ્યા—ચંચલ જીભો અને અસ્થિર ગતિથી અતિ ભયંકર.
Verse 34
अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् । पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
ત્યારે તેઓ સૌ અસંખ્ય પ્રકારનાં વાદ્યો વગાડવા લાગ્યા. પટહ વગેરેના મહાસમૂહોએ ભયંકર મહાગર્જના જેવી ધ્વનિ ઊભી કરી।
Verse 35
अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः । मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
પછી મારા જ નિશ્વાસથી ઉત્પન્ન થયેલા તે મહાગણો બ્રહ્માની હાજરીમાં મારા સમક્ષ ઊભા રહી બોલ્યા—“આજ્ઞા આપો: મારીએ કે કાપી નાખીએ?”
Verse 36
तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् । वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
ત્યાં તેઓ “મારો, કાપો” એમ બોલતા હતા. તેમના વચન સાંભળી અને તેમનો અભિપ્રાય સમજી કામદેવે પોતાની યોજના કહેવા માંડી।
Verse 37
मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
હે મુનિ, ત્યારબાદ મદને મારી સાથે વાત કરીને તે ગણોને જોયા. હે બ્રાહ્મણ, ગણોના આગળ ઊભો રહી તેમને અટકાવતા સ્મરે કહ્યું।
Verse 38
काम उवाच । हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक । उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
કામે કહ્યું—“હે બ્રહ્મન, હે પ્રજાનાથ, હે સર્વસૃષ્ટિના પ્રવર્તક! આ કોણ વીરો ઉત્પન્ન થયા છે, જે એટલા વિકરાળ અને ભયંકર છે?”
Verse 39
किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे । किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
હે વિધાતા (બ્રહ્મા), આ લોકો કયા કર્મ કરશે અને ક્યાં નિવાસ કરશે? તેમના નામ શું હશે—તે કહો અને તેમનું ત્યાં યોગ્ય રીતે નિયોજન કરો।
Verse 40
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
તેમને તેમના પોતાના કર્તવ્યોમાં નિયોજિત કરીને, સ્થાન અને નામ આપી, હે દેવેશ, યોગ્ય કૃપા કરીને મને પણ આજ્ઞા આપો।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः । तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિ, તે વચન સાંભળી હું, લોકોના સર્જક અને વ્યવસ્થાપક, ત્યારે મદન (કામ) ને બોલ્યો અને તેમના કર્માદિ વિષે માર્ગદર્શન આપ્યું।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः । मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ પ્રાણીઓ જન્મતાં જ વારંવાર ‘મારો’ એમ બોલ્યા; તેથી તેમનું નામ ફરી ફરી ‘મારા’ (મારનાર) પડ્યું।
Verse 43
सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे । विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
આ ગણો સદા તે જીવોનાં માર્ગમાં વિઘ્ન ઊભાં કરશે, જે અનેક કામનાઓ અને ભોગોમાં આસક્ત છે—અને કામવશ થઈ પહેલાં પોતાનું યોગ્ય અર્ચન કર્યા વિના હેતુ સાધવા દોડે છે.
Verse 44
तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव । सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
હે મનોભવ (કામદેવ), તારો અનુગમન કરવું એ એમનું મુખ્ય કર્તવ્ય છે. તેઓ સદા તારા સહાયક રહેશે—એમાં શંકા નથી।
Verse 45
यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
તમે જ્યાં જ્યાં અને જ્યારે જ્યારે તમારા કર્તવ્ય માટે જશો, ત્યારે ત્યારે આ (સેવકો) પણ ત્યાં ત્યાં તમારી સહાય માટે જશે।
Verse 46
चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
જે તારા અસ્ત્રના વશમાં આવશે, તેમના ચિત્તમાં ભ્રાંતિ ઊભી કરશે; અને જ્ઞાનીઓના જ્ઞાનમાર્ગમાં પણ તેઓ સર્વ રીતે વિઘ્ન કરશે।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા વચનો આ રીતે સાંભળી, સારથી અને અનુચરો સહિત તે થોડો પ્રસન્નમુખ થયો, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 48
श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
આ સાંભળી તે બધા ગણો પણ મદન અને મને સર્વ તરફથી ઘેરીને, પોતપોતાની આકૃતિમાં, જેમ ઇચ્છે તેમ ત્યાં ઊભા રહ્યા।
Verse 49
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् । एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
પછી બ્રહ્માએ પ્રસન્ન થઈ સ્મર (કામદેવ)ને કહ્યું— “મારો આદેશ પાળો. આ સહાયકો સાથે ફરી જા અને હર (શિવ)ને મોહિત કરવાની કામગીરીમાં પ્રવૃત્ત થા.”
Verse 50
मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह । मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
“મન સ્થિર કરીને, માર (કામ)ના ગણો સાથે પ્રયત્ન કર, જેથી શંભુમાં મોહ ઉત્પન્ન થાય—પત્ની ગ્રહણના હેતુથી.”
Verse 51
इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः । देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
એ વચનો સાંભળી કામદેવે ફરી કહ્યું. દેવર્ષિનું ગૌરવ જાણી તેણે વિનયપૂર્વક મને પ્રણામ કર્યો અને આદરથી બોલ્યો.
Verse 52
काम उवाच । मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः । तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
કામ બોલ્યો—તેને મોહમાં પાડવાનું કાર્ય મેં પૂર્ણ પ્રયત્નથી યોગ્ય રીતે કર્યું. પરંતુ હે તાત, તેમાં તે મોહ ઊપજ્યો નથી; ન હવે, ન ભવિષ્યમાં થશે.
Verse 53
तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि । गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
તમારા વચનોનું ગૌરવ જાણી અને તે ભયંકર મારગણોને પણ જોઈ, તમારી આજ્ઞાથી હું મારા પરિકર સાથે ફરી ત્યાં જઈશ.
Verse 54
मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति । भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
આ વિષયમાં મારું મન દૃઢ નિશ્ચય પર સ્થિર છે; તેથી તે મોહ ફરી ઊભો નહીં થાય. છતાં, હે વિધાતા બ્રહ્મા, મને એક શંકા છે—“શું તે મારા દેહને ભસ્મ કરી દેશે?”
Verse 55
इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा । ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
આવું કહીને કામ, મધુ અને સરતિ સાથે ત્યારે ભયભીત થયો. હે મુનીશ્વર, તે મારા-ગણો સાથે શિવધામે ગયો.
Verse 56
पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा । बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
ત્યારે મનસિજ (કામદેવ) એ પહેલાંની જેમ પોતાનો સ્વાભાવિક પ્રભાવ ફરી પ્રગટ કર્યો. અને મધુ અનેક ઉપાયો મીઠાશથી વિચારી, વિવિધ પ્રકારની બુદ્ધિ-યુક્તિઓ ઉપજાવતો રહ્યો.
Verse 57
उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च । मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
ત્યાં તેણે એક ઉપાય રચ્યો અને મારા-ગણ પણ ત્યાં એકત્ર થયા. પરંતુ પરમાત્મા શંભુમાં રત્તીભર પણ મોહ ઊભો ન થયો; કારણ કે તેમને કોણ મોહી શકે?
Verse 58
निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा । आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
પાછા હટી, સ્મર (કામ) ત્યારે મારા સ્થાનને સ્મરી ફરી પાછો આવ્યો. અને મારા-ગણ પણ ત્યાં—અહંકાર અને હર્ષ વિના—મારા દ્વાર પર જ સ્થિત રહ્યા.
Verse 59
कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः । स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
કામે કહ્યું— હે તાત, નિરુત્સવ અને નિરાશ થઈ તેણે મને પ્રણામ કર્યો; પછી અહંકાર વિના મારી સામે ઊભો રહી, તે સમયે મરુતો અને મધુ સાથે બોલ્યો.
Verse 60
कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे । नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
હે વિધાતા (બ્રહ્મા), તેને મોહમાં પાડવા માટે પહેલાં કરતાં પણ વધુ પ્રબળ કર્મ કરવામાં આવ્યું; છતાં ધ્યાનમાં લીન તે આત્મામાં જરાય મોહ ઊભો થયો નહીં.
Verse 61
न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना । कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
ત્યાં તે દયાળુ પ્રભુએ મારું શરીર દગ્ધ કર્યું નહીં. તેનું કારણ મારું પૂર્વપુણ્ય છે; કારણ કે એ જ પ્રભુ નિર્વિકારી અને અચલ છે.
Verse 62
चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज । परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
હે પદ્મજ (બ્રહ્મા), જો એવો વર મળે કે હર (શિવ) તારી પત્નીને ગ્રહણ કરે, તો તે ક્ષણે જ તેને અટકાવવાનો બીજો ઉપાય કર—આ જ મારી નિશ્ચિત મતિ છે.
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् । प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—આવું કહીને, પરિજનসহ કામદેવ પોતાના આશ્રમમાં ગયો. મને પ્રણામ કરીને, અને શંભુનું સ્મરણ કરતાં—જે ગર્વનો નાશ કરે અને દીનો પર દયાળુ છે—તે આગળ વધ્યો.
Frequently Asked Questions
Kāma (Manmatha), aided by Rati and amplified by Vasanta’s springtime power, attempts multiple methods to enchant beings and to delude Śiva at Śiva’s abode, but fails; he then returns to Brahmā and admits Śiva cannot be mohanīya due to yogic steadfastness.
The episode encodes a hierarchy of forces: kāma/moha can dominate conditioned beings, but cannot penetrate yogic sovereignty. Śiva exemplifies consciousness established in yoga, where sensory-aesthetic stimuli do not compel action—an allegory for liberation through inner mastery.
Vasanta’s sudden universal blossoming and Kāma’s wide-ranging influence over prāṇins/jīvas illustrate desire’s expansive reach; the explicit exception—Śiva (and Gaṇeśa)—marks the boundary where yogic transcendence nullifies enchantment.