दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)

Verse 1

नारद उचाच । विधे विधे महाप्राज्ञा शैवतत्त्वप्रदर्शक । श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता

નારદ બોલ્યા—હે વિધાતા, હે વિધાતા! હે મહાપ્રાજ્ઞ, શૈવતત્ત્વના પ્રદર્શક! આપના મુખેથી ભગવાન શિવની અતિ અદ્ભુત અને મનોહર સ્વભાવવાળી લીલા સાંભળી છે।

Verse 2

वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य वै । कैलासाद्रौ गते तात किमभूत्तद्वदाधुना

વીર એવા વીરભદ્રે દક્ષનો યજ્ઞ વિનાશ કર્યો અને (શિવ) કૈલાસ પર્વતે ગયા—હે તાત! ત્યાર પછી શું થયું? હવે તે કહો।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । अथ देवगणास्सर्वे मुनयश्च पराजिताः । रुद्रानीकैर्विभिन्नांगा मम लोकं ययुस्तदा

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે સર્વ દેવગણો અને મુનિઓ પણ પરાજિત થયા. રુદ્રના દળોએ તેમના અંગો ચીરી-ફાડી નાખ્યા; ત્યારે તેઓ આશ્રય માટે મારા લોક, બ્રહ્મલોકમાં આવ્યા।

Verse 4

स्वयंभुवे नमस्कृत्य मह्यं संस्तूय भूरिशः । तत्स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयन्

સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)ને નમસ્કાર કરીને અને મારી બહુવિધ સ્તુતિ કરીને, તેણે પછી પોતાનો ક્લેશ અને વ્યથા વિશેષ રીતે, સંપૂર્ણ વિગત સાથે નિવેદિત કરી।

Verse 5

तदाकर्ण्य ततोहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । अचिन्तयमतिव्यग्रो दूयमानेन चेतसा

તે સાંભળીને હું ખરેખર પુત્રશોકથી પીડિત થયો. દહન પામતા ચિત્ત અને અત્યંત વ્યગ્ર મનથી હવે શું કરવું તે વિચારવા લાગ્યો।

Verse 6

किं कार्य्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत्सुरः

હું હમણાં જ એવું કયું કર્મ કરું જે દેવોને સુખ આપનારું હોય—જેનાથી દક્ષ જીવિત રહે અને આ યજ્ઞ સંપૂર્ણ થાય, હે દેવ?

Verse 7

एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहं मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम्

હે મુનિ, આ રીતે અનેક રીતે વિચાર્યા છતાં મને શાંતિ ન મળી. ત્યારબાદ ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુનું સ્મરણ કરતાં જ, તે સમયે યોગ્ય એવું યથોચિત જ્ઞાન મને પ્રાપ્ત થયું।

Verse 8

अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैस्स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम्

પછી દેવો અને મુનિઓ સાથે હું વિષ્ણુના લોકમાં ગયો. વારંવાર નમન કરીને અને વિવિધ સ્તવોથી તેમની સ્તુતિ કરીને, મેં મારું દુઃખ તેમને નિવેદિત કર્યું।

Verse 9

यथाध्वरः प्रपूर्णः स्याद्देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनस्स्युस्सुरास्सर्वे मुनयश्च तथा कुरु

હે દેવ, એવું કર કે આ અધ્વર (યજ્ઞ) પૂર્ણ થાય અને યજ્ઞકર્તા પણ સફળ થાય; તેમજ સર્વ દેવો અને મુનિઓ સુખી થાય.

Verse 10

देव देव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्तास्सदेवमुनयो ध्रुवम्

હે દેવદેવ, હે રમાનાથ વિષ્ણુ, દેવસુખ આપનાર! અમે દેવમુનિઓ સાથે નિશ્ચયે તારા ચરણોમાં શરણ આવ્યા છીએ.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणस्स रमेश्वरः । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा शिवात्मा दीनमानसः

બ્રહ્માએ કહ્યું—મારા વચન સાંભળી રમેશ્વર (વિષ્ણુ) દીનમન થયો; શ્રીશિવનું સ્મરણ કરીને શિવાત્મભાવમાં એકાગ્ર બની પછી મને પ્રત્યુત્તર આપ્યો।

Verse 12

विष्णुरुवाच । तेजीयसि न सा भूता कृतागसि बुभूषताम् । तत्र क्षेमाय बहुधा बुभूषा हि कृतागसाम्

વિષ્ણુએ કહ્યું—અપરાધ કરીને પણ જે સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે, તેને સાચી સમૃદ્ધિ કદી મળતી નથી. દોષીઓનું ક્ષેમ તો અનેક પ્રકારના પ્રાયશ્ચિત્ત-ઉપાયો દ્વારા જ, પોતાની રક્ષા માટે, પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 13

कृतपापास्सुरा सर्वे शिवे हि परमेश्वरे । पराददुर्यज्ञभागं तस्य शंभोर्विधे यतः

બધા દેવતાઓ પાપગ્રસ્ત બની પરમેશ્વર શિવને યજ્ઞભાગ અર્પણ કર્યો; કારણ કે, હે વિધે બ્રહ્મા, એ શંભુ જ યજ્ઞ અને ભાગવિતરણનો સાચો વિધાનકર્તા છે।

Verse 14

प्रसादयध्यं सर्वे हि यूयं शुद्धेन चेतसा । अथापरप्रसादं तं गृहीतांघ्रियुगं शिवम्

તમ સૌ શુદ્ધ ચિત્તથી શંભુને પ્રસન્ન કરો. પછી પરમ કૃપા પ્રાપ્ત કરીને, શરણાગતિથી જેના ચરણયુગલને પકડી રાખવામાં આવે છે એવા શિવને શરણ જાઓ.

Verse 15

यस्मिन् प्रकुपिते देवे विनश्यत्यखिलं जगत् । सलोकपालयज्ञस्य शासनाज्जीवितं द्रुतम्

જે દેવ (શિવ) ક્રોધિત થાય તો આખું જગત નાશ પામે છે. તેથી લોકપાલો સહિત યજ્ઞની આજ્ઞા મુજબ તરત જ પ્રાણરક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 16

तमाशु देवं प्रियया विहीनं च दुरुक्तिभिः । क्षमापयध्वं हृद्विद्धं दक्षेण सुदुरात्मना

તે દેવને તાત્કાલિક ક્ષમાયાચના કરીને પ્રસન્ન કરો—તે પ્રિયાવિયોગથી વિહ્વળ અને હૃદયે ઘાયલ છે; કારણ કે દુષ્ટાત્મા દક્ષે કઠોર વચનોથી તેને આઘાત કર્યો છે.

Verse 17

अयमेव महोपायस्तच्छांत्यै केवलं विधे । शंभोस्संतुष्टये मन्ये सत्यमेवोदितं मया

હે વિધે (સ્રષ્ટા), તે શાંતિ માટે આ જ એકમાત્ર મહાઉપાય છે. શંભુના સંતોષ માટે જ છે એમ હું માનું છું; મેં જે કહ્યું તે નિશ્ચયે સત્ય છે.

Verse 18

नाहं न त्वं सुराश्चान्ये मुनयोपि तनूभृतः । यस्य तत्त्वं प्रमाणं च न विदुर्बलवीर्ययोः

ના હું, ના તમે, ના અન્ય દેવો, અને ના દેહધારી મુનિઓ—તેણું તત્ત્વ અને તેના બળ-પરાક્રમનું પ્રમાણ સાચે જાણતા નથી.

Verse 19

आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्

તે સ્વતંત્ર છે—એ પરમ પરમાત્મા સર્વ નિયંત્રણથી પર છે. જે તેની વિરુદ્ધ ઊભો રહેલો પરમ મૂઢ છે, તેને રોકવા કે વશ કરવા કયો ઉપાય કોઈ ઘડી શકે?

Verse 20

चलिष्येहमपि ब्रह्मन् सर्वैः सार्द्ध शिवालयम् । क्षमापयामि गिरिशं कृतागाश्च शिवे धुवम्

હે બ્રહ્મન, હું પણ સર્વે સાથે શિવાલયે જઈશ. શિવા પ્રત્યે મેં કરેલા અપરાધો માટે હું ગિરીશ પાસે નિશ્ચયે ક્ષમા માગીશ.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इत्थमादिश्य विष्णुर्मां ब्रह्माणं सामरादिकम् । सार्द्धं देवेर्मतिं चक्रे तद्गिरौ गमनाय सः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે મને, બ્રહ્માને, દેવતાઓ વગેરે સહિત ઉપદેશ આપી, વિષ્ણુએ દેવી સાથે તે પર્વત તરફ જવાનો નિશ્ચય કર્યો.

Verse 22

ययौ स्वधिष्ण्य निलयं शिवस्याद्रिवरं शुभम् । कैलासं सामरमुनिप्रजेशादिमयो हरिः

હરી (વિષ્ણુ) પોતાના ધામથી પ્રસ્થાન કરી, દેવગણ, મુનિ અને પ્રજાપતિઓ વગેરે સાથે, શિવના શુભ શ્રેષ્ઠ પર્વત-નિવાસ—પવિત્ર કૈલાસે ગયા.

Verse 23

अतिप्रियं प्रभोर्नित्यं सुजुष्टं किन्नरादिभिः । नरेतरैरप्सरोभिर्योगसिद्धैमहोन्नतम्

તે ધામ પ્રભુને સદા અત્યંત પ્રિય છે; કિન્નરો વગેરે દ્વારા સુસેવિત છે. અપ્સરાઓ અને અન્ય દિવ્ય (નરેતર) ગણોથી ભરપૂર છે, અને યોગસિદ્ધો દ્વારા મહોન્નત મહિમાથી વિભૂષિત છે.

Verse 24

नानामणिमयैश्शृंगैः शोभमानं समंततः । नानाधातुविचित्रं वै नानाद्रुमलताकुलम्

તે પર્વતપ્રદેશ સર્વ તરફ અનેક પ્રકારના મણિમય શિખરો વડે તેજસ્વી હતો. વિવિધ ધાતુઓથી વિચિત્ર અને અનેક વૃક્ષો તથા લતાઓથી પરિપૂર્ણ હતો.

Verse 25

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिसमन्वितम् । नानाजलप्रस्रवणैरमरैस्सिद्धयोषिताम्

તે નાનાપ્રકારના મૃગસમૂહોથી ભરપૂર અને વિવિધ પક્ષીઓથી શોભિત હતું. અનેક જળપ્રસ્રવણોથી અલંકૃત, તેમજ અમરો અને સિદ્ધો પોતાની દિવ્ય યોષિતાઓ સાથે ત્યાં વિહાર કરતા હતા.

Verse 26

रमणैवाहरंतीनां नानाकंदर सानुभिः । द्रुमजातिभिरन्याभी राजितं राजतप्रभम्

તે પ્રદેશ અનેક મનોહર ઢાળાઓ અને નાનાવિધ ગુફાઓથી અતિ રમણીય લાગતો હતો. રજતપ્રભાથી દીપ્ત તે સ્થાન વિવિધ વૃક્ષજાતિઓથી વધુ શોભિત બની, દર્શકોના હૃદયને હરી લેતું હતું.

Verse 27

व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैर्निर्घुष्टं क्रूरतोज्झितम् । सर्वशोभान्वितं दिव्यं महाविस्मयकारकम्

તે વ્યાઘ્ર વગેરે મહાસત્ત્વશાળી પ્રાણીઓના ગર્જનાથી ગુંજતું હતું, છતાં ત્યાં ક્રૂરતાનો અણુ પણ ન હતો. સર્વ શોભાથી યુક્ત તે દિવ્ય ધામ મહાવિસ્મયકારક હતું.

Verse 28

पर्यस्तं गंगया सत्या स्थानपुण्यतरोदया । सर्वपावनसंकर्त्र्या विष्णुपद्या सुनिर्मलम्

તે સ્થાન સત્ય ગંગાથી સર્વત્ર વ્યાપ્ત છે; તેના ઉદયથી સ્થાન પણ વધુ પુણ્યવંત બને છે. વિષ્ણુપદથી પ્રગટ થયેલી તે પરમ નિર્મળ ધારા સર્વ પાપોનું શુદ્ધિકરણ કરે છે; તેથી તે સંપૂર્ણ પવિત્ર બને છે.

Verse 29

एवंविधं गिरिं दृष्ट्वा कैलासाख्यं शिवप्रियम् । ययुस्ते विस्मयं देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः

આવો કૈલાસ નામનો શિવપ્રિય પર્વત જોઈ દેવગણ—વિષ્ણુ સહિત અને શ્રેષ્ઠ મુનિઓ સાથે—વિસ્મયથી ભરાઈ ગયા.

Verse 30

तस्समीपेऽलकां रम्यां ददृशुर्नाम ते पुरीम् । कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः

તેની નજીક તેમણે અલકા નામની રમણીય નગરી જોઈ—કુબેરની પરમ દિવ્ય રાજધાની—જે રુદ્ર (શિવ)નો મિત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 31

वनं सौगंधिकं चापि ददृशुस्तत्समीपतः । सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्

પછી તેની નજીક તેમણે સૌગંધિક નામનું સુગંધિત વન પણ જોયું—બધા પ્રકારના વૃક્ષોથી ભરેલું તે શુભ, દિવ્ય અરણ્ય—જ્યાં તે અદ્ભુત નાદ અવિરત ગુંજતો રહેતો હતો.

Verse 32

तद्बाह्यतस्तस्य दिव्ये सरितावतिपावने । नंदा चालकनंदा च दर्शनात्पापहारिके

તે પવિત્ર સ્થાનની બહાર બે દિવ્ય, અતિ પાવન નદીઓ વહે છે—નંદા અને ચાલકનંદા—જેનાં દર્શનમાત્રથી પાપો હરી જાય છે.

Verse 33

पपुः सुरस्त्रियो नित्यमवगूह्य स्वलोकतः । विगाह्य पुंभिस्तास्तत्र क्रीडंति रतिकर्शिताः

દેવસ્ત્રીઓ પોતાના-પોતાના લોકમાંથી બહાર આવી ત્યાં નિત્ય પાન કરતી. ત્યાં દેવપુરુષો સાથે જળમાં અવગાહન કરીને તેઓ ક્રીડા કરતી; રતિસુખના શ્રમથી તેમના અંગો કૃશ થઈ ગયા હતા.

Verse 34

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगंधिकं च यत् । गच्छंतस्ते सुरा आराद्ददृशुश्शांकरं वटम्

યક્ષેશ્વરની નગરી અને તે સુગંધિત (સૌગંધિક) વન છોડીને દેવતાઓ આગળ વધ્યા. આગળ જતા જ નજીકથી તેમણે શંકર (ભગવાન શિવ)નો પાવન વડવૃક્ષ જોયો.

Verse 35

पर्यक् कृताचलच्छायं पादोन विटपाय तम् । शतयोजन कोत्सेधं निर्नीडं तापवर्ज्जितम्

તેની છાયા એવી વિશાળ હતી જાણે પર્વતની છાયાને શય્યા સમી પાથરી હોય; તેની ડાળીઓ લગભગ જમીન સુધી ઝૂકી હતી. તે વડવૃક્ષ સો યોજન ઊંચો, ઘોસલાવિહિન અને સર્વથા તાપરહિત હતો.

Verse 36

महापुण्यवतां दृश्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शंभुयोगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम्

આ દર્શન મહાપુણ્યવંતો માટે જ—અતિ રમ્ય અને પરમ પાવન. આ શંભુના યોગનું દિવ્ય સ્થાન છે, મહોત્તમ, યોગીઓ દ્વારા સેવ્ય.

Verse 37

मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुस्सर्वे शिवं विष्ण्वादयस्सुराः

ત્યાં, મુમુક્ષુઓના શરણરૂપ મહાયોગમય તે વડવૃક્ષ પાસે, વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોએ યોગાસનસ્થ શિવને બેઠેલા જોયા.

Verse 38

विधिपुत्रैर्महासिद्धैश्शिव भक्तिरतैस्सदा । उपास्यमानं सुमुदा शांतैस्संशांतविग्रहैः

તેમને વિધિ (બ્રહ્મા)ના પુત્ર મહાસિદ્ધો—જે સદા શિવભક્તિમાં રત, પરમાનંદિત, મનથી શાંત અને દેહથી સંપૂર્ણ સ્થિર હતા—મહા હર્ષથી ઉપાસતા હતા।

Verse 39

तथा सख्या कुबेरेण भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् । सेव्यमानं विशेषेण स्वगणैर्ज्ञातिभिस्सदा

તેમ જ ગુહ્યકો અને રાક્ષસોના અધિપતિ કુબેર સાથે તેનું સખ્ય હતું; અને પોતાના ગણો તથા સગાંસંબંધીઓ દ્વારા તે સદા વિશેષ આદરથી સેવિત થતો હતો।

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवदर्शनवर्णनं नाम चत्वारिंशोध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ ‘રુદ્રસંહિતા’ના દ્વિતીય વિભાગ ‘સતીખંડ’માં ‘શિવદર્શનવર્ણન’ નામનો ચાળીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 41

मुने तुभ्यं प्रवोचंतं पृच्छते ज्ञानमुत्तमम् । कुशासने सूपविष्टं सर्वेषां शृण्वतां सताम्

હે મુને! તમે કુશાસન પર યોગ્ય રીતે ઉપવિષ્ટ થઈ ઉપદેશ આપતા હો અને સર્વ સજ્જનો ધ્યાનપૂર્વક સાંભળતા હોય, ત્યારે કોઈ તમને ઉત્તમ જ્ઞાન વિષે પૂછે છે।

Verse 42

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं चरणं चैव जानुनि । बाहुप्रकोष्ठाक्षमालं स्थितं सत्तर्कमुद्रया

તેમણે જમણી જાંઘ પર ડાબો પગ મૂકીને અને બીજો પગ ઘૂંટણે સ્થિર કરીને આસન ધારણ કર્યું. તેમના અગ્રબાહુ પર અક્ષમાળા શોભતી હતી અને તેઓ સત્તર્કમુદ્રામાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 43

एवंविधं शिवं दृष्ट्वा तदा विष्ण्वादयस्सुराः । प्रणेमुस्त्वरितं सर्वे करौ बध्वा विनम्रकाः

આવા દિવ્ય સ્વરૂપે શિવને જોઈને વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દેવતાઓ તત્કાળ દોડી આવી નમ્યા. હાથ જોડીને, વિનમ્ર બની, સૌએ પ્રણામ કર્યો.

Verse 44

उपलभ्यागतं रुद्रो मया विष्णुं सतां गतिः । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवंदनमपि प्रभुः

રુદ્રે જાણ્યું કે સજ્જનોની ગતિ અને આશ્રય એવા વિષ્ણુ ત્યાં આવ્યા છે. ત્યારે પ્રભુ હોવા છતાં તેઓ ઊભા થયા અને મસ્તક નમાવી તેમનું અભિવંદન કર્યું.

Verse 45

वंदितांघ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिश्शिवः । ननामाथ यथा विष्णुं कश्यपं लोकसद्गतिः

ત્યારે શિવ—જેનાં ચરણો વિષ્ણુ વગેરે સર્વ દિવ્યજનોએ વંદ્યા હતા—તેમણે પણ એ જ રીતે નમન કર્યું, જેમ લોકની સદ્ગતિ એવા કશ્યપને વિષ્ણુ પ્રણામ કરે છે.

Verse 46

सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिसु नमस्कृतम् । समुवाच सुरैर्विष्णुं कृतसन्नतिमादरात्

દેવો, સિદ્ધો, ગણાધીશો અને મહર્ષિઓ દ્વારા નમસ્કૃત વિષ્ણુ, દેવતાઓ પ્રત્યે આદરથી નમ્ર બની તેમને સંબોધીને બોલ્યા.