सतीकृतप्रार्थना तथा परतत्त्वजिज्ञासा — Satī’s Prayer and Inquiry into the Supreme Principle
અધ્યાય ૨૩માં બ્રહ્મા વર્ણવે છે કે શંકર સાથે દીર્ઘ દિવ્ય-વિહાર પછી સતી અંતરમાં તૃપ્ત થઈ વૈરાગ્યભાવ પામે છે. તે એકાંતમાં શિવ પાસે જઈ સાષ્ટાંગ પ્રણામ અને અંજલિ કરીને ઘન સ્તુતિ કરે છે—દેવદેવ, મહાદેવ, કરુણાસાગર, આર્તોના ત્રાતા; તેમજ પરમ પુરુષ, રજ-સત્ત્વ-તમથી પર, નિર્ગુણ અને સગુણ, સાક્ષી અને અવિકાર ઈશ્વર. પછી પોતાના સૌભાગ્યનું સ્મરણ કરીને તે ‘પરં તત્ત્વ’નું જ્ઞાન માગે છે, જેથી જીવ સુખ પામે અને સંસારદુઃખ સહેલાઈથી પાર કરે; વિષયાસક્ત પણ પરમ પદ પામી ‘સંસારી’ ન રહે. જીવકલ્યાણ માટે આ જિજ્ઞાસા આદિશક્તિ દ્વારા છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । एवं कृत्वा विहारं वै शंकरेण च सा सती । संतुष्टा साभवच्चाति विरागा समजायत
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે શંકર સાથે વિહાર કરીને તે સતી અત્યંત સંતોષ પામી; અને તેના હૃદયમાં ઊંડું વૈરાગ્ય પ્રગટ થયું.
Verse 2
एकस्मिन्दिवसे देवी सती रहसि संगता । शिवं प्रणम्य सद्भक्त्या न्यस्योच्चैः सुकृतांजलिः
એક દિવસે દેવી સતી એકાંતમાં શિવને મળી. સદ્ભક્તિથી શિવને પ્રણામ કરીને, સુગઠિત અંજલિ જોડીને તેણે ઊંચા સ્વરે કહ્યું.
Verse 3
सुप्रसन्नं प्रभुं नत्वा सा दक्षतनया सती । उवाच सांजलिर्भक्त्या विनयावनता ततः
અત્યંત પ્રસન્ન પ્રભુને નમસ્કાર કરીને, દક્ષની પુત્રી સતી પછી ભક્તિથી અંજલિ જોડીને, વિનયથી નમીને બોલી.
Verse 4
सत्युवाच । देवदेव महादेव करुणा सागर प्रभो । दीनोद्धर महायोगिन् कृपां कुरु ममोपरि
સતી બોલી— હે દેવદેવ મહાદેવ, કરુણાસાગર પ્રભુ! હે દીનોદ્ધારક મહાયોગિન, મારા ઉપર કૃપા કરો.
Verse 5
त्वं परः पुरुषस्स्वामी रजस्सत्त्वतमः परः । निर्गुणस्सगुणस्साक्षी निर्विकारी महाप्रभुः
તમે પરમ પુરુષ, સર્વસ્વામી; રજસ્-સત્ત્વ-તમસથી પરે. તમે નિર્ગુણ હોવા છતાં સગુણરૂપે પ્રગટ; સાક્ષી-ચૈતન્ય, નિર્વિકારી મહાપ્રભુ છો.
Verse 6
धन्याहं ते प्रिया जाता कामिनी सुविहारिणी । जातस्त्वं मे पतिस्स्वामिन्भक्तिवात्सल्यतो हर
હું ધન્ય છું—તમારી પ્રિયા બની, તમારી સંગતમાં સુખથી વિહાર કરનારી સ્નેહમયી કામિની. હે હર! ભક્તિ પ્રત્યેના તમારા વાત્સલ્યથી તમે મારા પતિ અને સ્વામી બન્યા છો।
Verse 7
कृतो बहुसमा नाथ विहारः परमस्त्वया । संतुष्टाहं महेशान निवृत्तं मे मनस्ततः
હે નાથ! અનેક વર્ષો સુધી તમે મારી સાથે પરમ દિવ્ય સહવાસનો આનંદ કર્યો. હે મહેશાન! હું સંપૂર્ણ સંતોષમાં છું; તેથી મારું મન હવે શાંત થઈ નિવૃત્ત થયું છે।
Verse 8
ज्ञातुमिच्छामि देवेश परं तत्त्वं सुखावहम् । यं न संसारदुःखाद्वै तरेज्जीवोंजसा हर
હે દેવેશ! સાચું સુખ આપનાર તે પરમ તત્ત્વ હું જાણવા ઇચ્છું છું; જેના વિના, હે હર, જીવ સહેલાઈથી સંસારના દુઃખને પાર કરી શકતો નથી।
Verse 9
यत्कृत्वा विषयी जीवस्स लभेत्परमं पदम् । संसारी न भवेन्नाथ तत्त्वं वद कृपां कुरु
હે નાથ! વિષયોમાં આસક્ત જીવ પણ શું કરવાથી પરમ પદને પામે અને પછી સંસારી ન રહે? કૃપા કરીને તત્ત્વ કહો।
Verse 10
ब्रह्मोवाच । इत्यपृच्छत्स्म सद्भक्त्या शंकरं सा सती मुने । आदिशक्तिर्महेशानी जीवोद्धाराय केवलम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુનિ, તે સતી સદ્ભક્તિથી શંકરને પ્રશ્ન કરી. તે આદિશક્તિ, મહેશાની, માત્ર જીવોના ઉદ્ધાર અને મોક્ષ માટે જ આવું કરતી હતી.
Verse 11
आकर्ण्य तच्छिवः स्वामी स्वेच्छयोपात्तविग्रहः । अवोचत्परमप्रीतस्सतीं योगविरक्तधीः
તે સાંભળી સ્વેચ્છાથી દેહ ધારણ કરનાર સ્વામી ભગવાન શિવ, યોગવૈરાગ્યબુદ્ધિથી, પરમ અપ્રસન્ન થઈ સતીને બોલ્યા।
Verse 12
शिव उवाच । शृणु देवि प्रवक्ष्यामि दाक्षायणि महेश्वरि । परं तत्त्वं तदेवानुशयी मुक्तो भवेद्यतः
શિવ બોલ્યા—હે દેવી, હે દાક્ષાયણી, હે મહેશ્વરી, સાંભળો. હું પરમ તત્ત્વ કહું છું; તેમાં જ સ્થિત રહેનાર મુક્ત થાય છે।
Verse 13
परतत्त्वं विजानीहि विज्ञानं परमेश्वरी । द्वितीयं स्मरणं यत्र नाहं ब्रह्मेति शुद्धधीः
હે પરમેશ્વરી, પરતત્ત્વને જ સાચું વિજ્ઞાન જાણો. આ બીજું સ્મરણ છે—જ્યાં શુદ્ધ બુદ્ધિથી ‘હું બ્રહ્મ નથી’ એવું સ્મરણ થાય છે।
Verse 14
तद्दुर्लभं त्रिलोकेस्मिंस्तज्ज्ञाता विरलः प्रिये । यादृशो यस्सदासोहं ब्रह्मसाक्षात्परात्परः
હે પ્રિયે, તે તત્ત્વ ત્રિલોકમાં અત્યંત દુર્લભ છે અને તેનો જાણકાર પણ વિરળ છે. હું જેમ સદૈવ છું—બ્રહ્મનો સాక్షાત્—તેમ જ હું પરાત્પર પરમ છું।
Verse 15
तन्माता मम भक्तिश्च भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सुलभा मत्प्रसादाद्धि नवधा सा प्रकीर्तिता
એ જ દિવ્ય માતા મારી ભક્તિ છે, જે ભોગ અને મુક્તિ—બન્ને ફળ આપે છે. મારા પ્રસાદથી તે સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે અને તે નવધા ભક્તિ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 16
भक्तौ ज्ञाने न भेदो हि तत्कर्तुस्सर्वदा सुखम् । विज्ञानं न भवत्येव सति भक्तिविरोधिनः
ભક્તિ અને (તત્ત્વ)જ્ઞાનમાં ખરેખર કોઈ ભેદ નથી; તે માર્ગના કર્તાને સર્વદા સુખ રહે છે. પરંતુ જે ભક્તિનો વિરોધ કરે છે, તેમાં વિજ્ઞાન (સાક્ષાત્ વિવેક) કદી ઉત્પન્ન થતું નથી.
Verse 17
भक्त्या हीनस्सदाहं वै तत्प्रभावाद्गृहेष्वपि । नीचानां जातिहीनानां यामि देवि न संशयः
દેવી, જો હું ભક્તિથી હીન રહું, તો તેના પ્રભાવથી હું નીચ અને જાતિહીન લોકોના ઘરોમાં પણ જઈ પડું—એમાં સંશય નથી.
Verse 18
सा भक्तिर्द्विविधा देवि सगुणा निर्गुणा मता । वैधी स्वाभाविकी या या वरा सा त्ववरा स्मृता
દેવી, ભક્તિ બે પ્રકારની માનવામાં આવી છે—સગુણ અને નિર્ગુણ. એમાં વિધિનિષ્ઠ (વૈધી) ભક્તિ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, અને સ્વાભાવિક (સ્વતઃસ્ફૂર્ત) ભક્તિ અવરા તરીકે સ્મરાય છે.
Verse 19
नैष्ठिक्या नैष्ठिकी भेदाद्द्विविधे द्विविधे हि ते । षड्विधा नैष्ठिकी ज्ञेया द्वितीयैकविधा स्मृता
‘નૈષ્ઠિક્ય’ અને ‘નૈષ્ઠિકી’ના ભેદથી આ ખરેખર દ્વિવિધ છે. તેમાં નૈષ્ઠિકી ષડ્વિધ જાણવી, અને બીજું નૈષ્ઠિક્ય એકવિધ તરીકે સ્મૃત છે.
Verse 20
विहिताविहिताभेदात्तामनेकां विदुर्बुधाः । तयोर्बहुविधत्वाच्च तत्त्वं त्वन्यत्र वर्णितम्
વિધિત અને અવిధિતના ભેદથી વિદ્વાનો તેને અનેકરૂપા જાણે છે. અને બંને બહુવિધ હોવાથી તેમનું તત્ત્વ અન્યત્ર વર્ણિત છે.
Verse 21
ते नवांगे उभे ज्ञेये वर्णिते मुनिभिः प्रिये । वर्णयामि नवांगानि प्रेमतः शृणु दक्षजे
હે પ્રિયે, મુનિઓએ વર્ણવેલા આ બંને નવાંગ-સમૂહ જાણવાનાં છે. હવે હું પ્રેમથી નવાંગોનું વર્ણન કરું છું—હે દક્ષકન્યા, સ્નેહથી સાંભળ.
Verse 22
श्रवणं कीर्तनं चैव स्मरणं सेवनं तथा । दास्यं तथार्चनं देवि वंदनं मम सर्वदा
હે દેવી, મારા માટે સદા પ્રિય (અને ફળદાયક) છે—શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ, સેવન, દાસ્યભાવ, અર્ચન અને વંદન.
Verse 23
सख्यमात्मार्पणं चेति नवांगानि विदुर्बुधाः । उपांगानि शिवे तस्या बहूनि कथितानि वै
બુદ્ધિમાનો સખ્ય અને આત્માર્પણ સહિત આને જ ભક્તિના નવાંગ માને છે. અને તે શિવભક્તિના અનેક ઉપાંગ પણ નિશ્ચયે વર્ણવાયા છે.
Verse 24
शृणु देवि नवांगानां लक्षणानि पृथक्पृथक् । मम भक्तेर्मनो दत्त्वा भक्ति मुक्तिप्रदानि हि
હે દેવી, નવાંગ-ભક્તિના લક્ષણો અલગ અલગ સાંભળ. જ્યારે મન મારી ભક્તિમાં અર્પિત થાય છે, ત્યારે એ ભક્તિ જ નિશ્ચય મુક્તિ આપે છે.
Verse 25
कथादेर्नित्यसम्मानं कुर्वन्देहादिभिर्मुदा । स्थिरासनेन तत्पानं यत्तच्छ्रवणमुच्यते
કથા આદિનું નિત્ય સન્માન આનંદથી દેહ-ઇન્દ્રિયો સહિત કરી, સ્થિર આસને બેસીને તેનું પાન કરવું—આને ‘શ્રવણ’ કહેવામાં આવે છે.
Verse 26
हृदाकाशेन संपश्यञ् जन्मकर्माणि वै मम । प्रीत्याचोच्चारणं तेषामेतत्कीर्तनमुच्यते
હૃદય-આકાશમાં મારા જન્મો અને દિવ્ય કર્મોનું દર્શન કરીને, પછી પ્રેમથી તેમનું ઉચ્ચારણ કરવું—આને ‘કીર્તન’ કહે છે.
Verse 27
व्यापकं देवि मां दृष्ट्वा नित्यं सर्वत्र सर्वदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्
હે દેવી, મને સર્વવ્યાપક—નિત્ય, સર્વત્ર, સર્વદા—રૂપે જોવાથી લોકમાં સદા નિર્ભયતા પ્રાપ્ત થાય છે; આને જ સાચું ‘સ્મરણ’ કહેવાયું છે.
Verse 28
अरुणोदयमारभ्य सेवाकालेंचिता हृदा । निर्भयत्वं सदा लोके स्मरणं तदुदाहृतम्
સૂર્યોદયથી આરંભ કરીને, સેવા-કાળે હૃદયને સ્થિર રાખી જે ભક્ત તન્મય રહે છે, તે લોકમાં સદા નિર્ભયતા પામે છે—આને જ શિવ-સ્મરણ કહેવાયું છે.
Verse 29
सदा सेव्यानुकूल्येन सेवनं तद्धि गोगणैः । हृदयामृतभोगेन प्रियं दास्यमुदाहृतम्
સેવનીય પ્રભુની સેવા સદા તેમના અનુકૂળ અને તેમને પ્રિય લાગે તેવી રીતે કરવી—જ્ઞાનીજનોએ એને જ ‘સેવા’ કહ્યું છે. હૃદયના અમૃતરસથી અર્પિત એવી પ્રેમમય દાસ્યભક્તિ પ્રભુને અતિ પ્રિય કહેવાઈ છે.
Verse 30
सदा भृत्यानुकूल्येन विधिना मे परात्मने । अर्पणं षोडशानां वै पाद्यादीनां तदर्चनम्
સદા સેવકભાવથી, વિધિ અનુસાર, મને પરમાત્માને પાદ્યાદિ ષોડશોપચાર અર્પણ કર; એ જ મારી સાચી અર્ચના છે।
Verse 31
मंत्रोच्चारणध्यानाभ्यां मनसा वचसा क्रमात् । यदष्टांगेन भूस्पर्शं तद्वै वंदनमुच्यते
ક્રમથી મન અને વાણી દ્વારા મંત્રોચ્ચાર અને ધ્યાન કરીને, પછી અષ્ટાંગથી ભૂમિસ્પર્શ થાય, તે જ ‘વંદન’ (સાષ્ટાંગ પ્રણામ) કહેવાય છે।
Verse 32
मंगलामंगलं यद्यत्करोतीतीश्वरो हि मे । सर्वं तन्मंगलायेति विश्वासः सख्यलक्षणम्
મારા ઈશ્વર જે કંઈ કરે—મંગળ કે અમંગળ જેવું દેખાય—તે બધું જ મારા પરમ કલ્યાણ માટે છે એવો મારો દૃઢ વિશ્વાસ છે. શિવ પ્રત્યેનો એવો અડગ ભરોસો જ સાચી સખાઈનું લક્ષણ છે.
Verse 33
कृत्वा देहादिकं तस्य प्रीत्यै सर्वं तदर्पणम् । निर्वाहाय च शून्यत्वं यत्तदात्मसमर्पणम्
દેહ વગેરે સર્વને તેની પ્રીતિ માટે બનાવી તેને જ અર્પણ કરવું, અને જીવનનિર્વાહ માટે પણ સ્વામિત્વભાવથી શૂન્ય રહીવું—આ જ ખરેખર આત્મસમર્પણ છે.
Verse 34
नवांगानीति मद्भक्तेर्भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । मम प्रियाणि चातीव ज्ञानोत्पत्तिकराणि च
આ મારી ભક્તિના નવ અંગો છે; તે ભોગ અને મોક્ષ—બન્ને આપે છે. તે મને અત્યંત પ્રિય છે અને સત્ય જ્ઞાનના ઉદયનું કારણ પણ છે.
Verse 35
उपांगानि च मद्भक्तेर्बहूनि कथितानि वै । बिल्वादिसेवनादीनि समू ह्यानि विचारतः
મારી ભક્તિના અનેક ઉપાંગો વર્ણવાયા છે—બિલ્વપત્રનું શ્રદ્ધાપૂર્વક અર્પણ, સેવન તથા સમાન આચારો—વિચારપૂર્વક ક્રમે સંકલિત કરેલા છે।
Verse 36
इत्थं सांगोपांगभक्तिर्मम सर्वोत्तमा प्रिये । ज्ञानवैराग्यजननी मुक्तिदासी विराजते
હે પ્રિયે, આ રીતે મારી ભક્તિ—સાંગોપાંગ પૂર્ણ—સર્વોત્તમ રૂપે પ્રકાશે છે. તે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની જનની છે અને મુક્તિ સુધી લઈ જતી દાસી સમી માર્ગદર્શિકા બને છે।
Verse 37
सर्वकर्मफलोत्पत्तिस्सर्वदा त्वत्समप्रिया । यच्चित्ते सा स्थिता नित्यं सर्वदा सोति मत्प्रियः
જે સદા સર્વ કર્મફળોની ઉત્પત્તિનું કારણ છે, તે તને તારા સમાન પ્રિય છે. જે તેને હંમેશાં હૃદયમાં સ્થિર રાખે છે, તે સર્વદા મને અત્યંત પ્રિય છે।
Verse 38
त्रैलोक्ये भक्तिसदृशः पंथा नास्ति सुखावहः । चतुर्युगेषु देवेशि कलौ तु सुविशेषतः
હે દેવેશી, ત્રૈલોક્યમાં ભક્તિ સમાન સુખ આપતો કોઈ માર્ગ નથી. ચારેય યુગોમાં—અને વિશેષ કરીને કલિયુગમાં—આ વાત અત્યંત સત્ય છે।
Verse 39
कलौ तु ज्ञानवैरागो वृद्धरूपौ निरुत्सवौ । ग्राहकाभावतो देवि जातौ जर्जर तामति
હે દેવી! કલિયુગમાં જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય વૃદ્ધરૂપ ધારણ કરી ઉત્સવવિહિન બની જાય છે. યોગ્ય પાત્રોના અભાવે તેઓ જર્જરતા અને દુર્બળતા પામે છે.
Verse 40
कलौ प्रत्यक्षफलदा भक्तिस्सर्वयुगेष्वपि । तत्प्रभावादहं नित्यं तद्वशो नात्र संशयः
કલિયુગમાં ભક્તિ પ્રત્યક્ષ ફળ આપનારી છે; ખરેખર તે સર્વ યુગોમાં ફળદાયિની છે. એ ભક્તિના પ્રભાવથી હું સદૈવ તેના વશમાં રહું છું—એમાં સંશય નથી.
Verse 41
यो भक्तिमान्पुमांल्लोके सदाहं तत्सहायकृत् । विघ्नहर्ता रिपुस्तस्य दंड्यो नात्र च संशयः
આ લોકમાં જે પુરુષ ભક્તિમાન છે, તેનો હું સદૈવ સહાયક છું. તેના હિતમાં વિઘ્ન કરનાર શત્રુ નિશ્ચયે દંડનીય છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 42
भक्तहेतोरहं देवि कालं क्रोधपरिप्लुतः । अदहं वह्निना नेत्रभवेन निजरक्षकः
હે દેવી! ભક્તના હિતાર્થે હું ક્રોધથી પરિપ્લુત થઈ, મારા નેત્રમાંથી ઉત્પન્ન અગ્નિથી કાળને દહન કર્યો, અને હું જ પોતાનો રક્ષક રહ્યો.
Verse 43
भक्तहेतोरहं देवि रव्युपर्यभवं किल । अतिक्रोधान्वितः शूलं गृहीत्वाऽन्वजयं पुरा
હે દેવી! ભક્તના હિતાર્થે હું એક વખત સૂર્યથી પણ ઉપર ગયો હતો. પછી અતિ ક્રોધથી ત્રિશૂલ ધારણ કરી, પૂર્વકાળે (અપરાધીને) પીછો કર્યો હતો.
Verse 44
भक्तहेतोरहं देवि रावणं सगणं क्रुधा । त्यजति स्म कृतो नैव पक्षपातो हि तस्य वै
હે દેવી, મારા ભક્તના હેતુથી મેં ક્રોધપૂર્વક રાવણને તેના ગણો સહિત ત્યજી દીધો; ખરેખર તેના પ્રત્યે કદી પક્ષપાત કર્યો નથી।
Verse 45
भक्तहेतोरहं देवि व्यासं हि कुमतिग्रहम् । काश्या न्यसारयत् क्रोधाद्दण्डयित्वा च नंदिना
હે દેવી, ભક્તના હેતુથી ક્રોધે મેં કુમતિગ્રસ્ત વ્યાસને કાશીમાંથી કાઢી મૂકાવ્યો અને નંદી દ્વારા તેને દંડિત પણ કરાવ્યો।
Verse 46
किं बहूक्तेन देवेशि भक्त्याधीनस्सदा ह्यहम् । तत्कर्तुं पुरुषस्यातिवशगो नात्र संशयः
હે દેવેશી, બહુ બોલવાથી શું? હું સદા ભક્તિના અધિન છું; તે કાર્ય કરવા હું ભક્ત પુરુષના પૂર્ણ વશમાં છું—એમાં સંશય નથી।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्थमाकर्ण्य भक्तेस्तु महत्त्वं दक्षजा सती । जहर्षातीव मनसि प्रणनाम शिवं मुदा
બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે ભક્તિનું મહાત્મ્ય સાંભળી દક્ષકન્યા સતી મનમાં અત્યંત હર્ષિત થઈ અને આનંદથી ભગવાન શિવને પ્રણામ કર્યા।
Verse 48
पुनः पप्रच्छ सद्भक्त्या तत्काण्डविषयं मुने । शास्त्रं सुखकरं लोके जीवोद्धारपरायणम्
પછી તેણે સદ્ભક્તિથી મુનિને તે કાંડ વિષે ફરી પૂછ્યું—જે શાસ્ત્ર લોકમાં સુખ-મંગળ કરનારું અને જીવોના ઉદ્ધાર માટે સમર્પિત છે।
Verse 49
सयंत्रमंत्रशास्त्रं च तन्माहात्म्यं विशेषतः । अन्यानि धर्मवस्तूनि जीवोद्धारकराणि हि
અને (તેમણે) યંત્ર-મંત્રના શાસ્ત્રો તથા વિશેષ કરીને તેમનું માહાત્મ્ય વર્ણવ્યું; તેમજ અન્ય ધર્મવિષયો પણ—જે ખરેખર જીવના ઉદ્ધારના સાધન છે।
Verse 50
शंकरोपि तदाकर्ण्य सतीं प्रश्नं प्रहृष्टधीः । वर्णयामास सुप्रीत्या जीवोद्धाराय कृत्स्नशः
સતીના પ્રશ્નને સાંભળીને શંકર પણ—હર્ષિત બુદ્ધિથી—જીવોના ઉદ્ધાર માટે મહા પ્રીતિપૂર્વક સર્વ વાતો સંપૂર્ણ રીતે વર્ણવવા લાગ્યા।
Verse 51
तत्र शास्त्रं सयंत्रं हि सपंचाङ्गं महेश्वरः । बभाषे महिमानं च तत्तद्दैववरस्य वै
ત્યાં મહેશ્વરે યંત્રસહિત શાસ્ત્રને તેના પંચાંગ સાથે ઉપદેશ્યું; અને તે તે ઉત્તમ દૈવી વ્રતોનું માહાત્મ્ય પણ પ્રગટ કર્યું।
Verse 52
सेतिहासकथं तेषां भक्तमाहात्म्यमेव च । सवर्णाश्रमधर्मांश्च नृपधर्मान् मुनीश्वर
હે મુનીશ્વર! તેમાં તેમની સાથે સંકળાયેલી પવિત્ર ઇતિહાસકથાઓ, ભક્તિનું મહાત્મ્ય, વર્ણ-આશ્રમના ધર્મો તથા રાજધર્મના ન્યાયયુક્ત કર્તવ્યો પણ વર્ણવાયા છે।
Verse 53
सुतस्त्रीधर्ममाहात्म्यं वर्णाश्रममनश्वरम् । वैद्यशास्त्रं तथा ज्योतिश्शास्त्रं जीवसुखावहम्
સૂત બોલ્યા— તેમાં પુત્રધર્મ અને સ્ત્રીધર્મનું મહાત્મ્ય, અવિનાશી વર્ણ-આશ્રમવ્યવસ્થા, તેમજ વૈદ્યશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષશાસ્ત્ર—જે જીવોના સુખ-કલ્યાણને સાધે—પણ ઉપદેશાય છે।
Verse 54
सामुद्रिकं परं शास्त्रमन्यच्छास्त्राणि भूरिशः । कृपां कृत्वा महे शानो वर्णयामास तत्त्वतः
કૃપા કરીને ભગવાન મહેશાને પરમ સામુદ્રિક-શાસ્ત્ર તથા અન્ય અનેક શાસ્ત્રોનું તત્ત્વતઃ યથાર્થ વર્ણન કર્યું.
Verse 55
इत्थं त्रिलोकसुखदौ सर्वज्ञौ च सतीशिवौ । लोकोपकारकरणधृतसद्गुणविग्रहौ
આ રીતે ત્રિલોકને સુખ આપનાર અને સર્વજ્ઞ સતી-શિવે, લોકહિત સાધવા માટે, સદ્ગુણોથી યુક્ત દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું।
Verse 56
चिक्रीडाते बहुविधे कैलासे हिमवद्गिरौ । अन्यस्थलेषु च तदा परब्रह्मस्वरूपिणौ
ત્યારે પરબ્રહ્મસ્વરૂપ એવા તે બે—સતી અને શિવ—હિમવદ્ગિરિ પરના કૈલાસમાં તથા અન્ય સ્થળોએ પણ અનેક રીતે ક્રીડા કરતા રહ્યા।
Frequently Asked Questions
Satī, after enjoying divine companionship with Śiva, privately approaches him and—through praise and humility—requests instruction on the supreme tattva that liberates beings from saṃsāra.
The passage models the transition from fulfillment to vairāgya and from devotion (stuti) to liberating knowledge (tattva-jñāna), presenting inquiry itself as an act of compassion for the jīva’s uplift.
Śiva is highlighted as both transcendent and immanent: beyond the three guṇas, yet also the personal lord (Mahādeva) and the inner witness (sākṣī), approached through grace and bhakti.