संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् । यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે સૂતશ્રેષ્ઠ, હે મહાપ્રાજ્ઞ, સંધ્યા-તપનું આ મહાન શાસ્ત્ર સાંભળ. તેને સાંભળતાં જ પાપસમૂહ તે ક્ષણે જ નિશ્ચિત નાશ પામે છે.

Verse 2

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते । संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह

તપોભાવમાં ઉપવિષ્ટ થઈ, વશિષ્ઠ પોતાના ગૃહે ગયા ત્યારે, સંધ્યાએ પણ તે તપનો ભાવ જાણી આનંદ પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 3

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् । तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

પછી શાંત આનંદથી ભરેલા મનથી, યોગ્ય એવો વેશ ધારણ કરીને, બૃહલ્લોહિતા નદીના તટે તપ કરવા લાગી।

Verse 4

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् । मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम्

વશિષ્ઠે જેમ કહ્યું તેમ, તે મંત્રને તપનું સાધન બનાવી, એ જ મંત્રથી સદ્ભક્તિપૂર્વક શંકરની પૂજા કરી।

Verse 5

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः । शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम्

એકાંતમનથી તેણીએ અત્યંત મહાન તપ કર્યું. શંભુમાં ચિત્ત સ્થિર રાખતાં, તેના માટે ચાર યુગોનો એક પૂર્ણ ચક્રકાળ પસાર થયો।

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे संध्याचरित्रवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ભાગની રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય વિભાગ સતીખંડમાં “સંધ્યાચરિત્રવર્ણન” નામનો છઠ્ઠો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 7

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः

સતીએ હૃદયમાં જે જે રૂપનું ચિંતન કર્યું, તે જ ધ્યાનબળથી એ જ પ્રભુ તેના સમક્ષ પ્રત્યક્ષ પ્રગટ થયા।

Verse 8

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् । प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम्

પછી સતીએ મનમાં ચિંતિત પ્રભુને પોતાના સમક્ષ જોયા—પ્રસન્ન મુખ અને શાંત સ્વરૂપવાળા શંકરને જોઈ તે અત્યંત આનંદિત થઈ।

Verse 9

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् । इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

શ્રદ્ધાભર્યા ભયથી તે વિચારવા લાગી—“હું શું કહું, અને હર (શિવ)ની સ્તુતિ કેવી રીતે કરું?” એવી ચિંતામાં લીન થઈ તેણે ધીમે ધીમે આંખો મીંચી લીધી.

Verse 10

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः । दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

તેની આંખો મીંચાતાં જ હર (શિવ) તેના હૃદયમાં પ્રવેશ્યા અને તેને દિવ્ય જ્ઞાન, દિવ્ય વાણી તથા દિવ્ય દૃષ્ટિ અર્પણ કરી.

Verse 11

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा । प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्

તેણે દિવ્ય જ્ઞાન, દિવ્ય દૃષ્ટિ અને દિવ્ય વાણી પ્રાપ્ત કરી. પછી દુર્ગેશને પ્રત્યક્ષ જોઈ તેણે જગત્પતિ પ્રભુની સ્તુતિ કરી.

Verse 12

संध्योवाच । निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् । अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु

સંધ્યાએ કહ્યું—હે પરમેશ્વર! તમે નિરાકાર, સત્યજ્ઞાનથી જ ગમ્ય; ન સ્થૂલ, ન સૂક્ષ્મ, ન ઊંચા, ન નીચા. યોગીઓ અંતરમાં તમારા સાચા સ્વરૂપનું ચિંતન કરે છે; હે લોકકર્તા, તમને નમસ્કાર હો.

Verse 13

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् । खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

હે પ્રસન્ન પ્રભુ! તમારું સ્વરૂપ સર્વથા શાંત, નિર્મળ અને નિર્વિકાર છે—સત્યજ્ઞાનથી ગમ્ય, સ્વપ્રકાશ અને સદા અવિકારી. તે આકાશ સમું વ્યાપક છે અને અજ્ઞાનરૂપ અંધકારના માર્ગથી પરે છે; હું તમને નમું છું.

Verse 14

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि । नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते

શ્રી આપનારાં તેમના સ્વરૂપને નમસ્કાર—તે એક, શુદ્ધ, સ્વયંપ્રકાશ, અજ; ચિત્-આનંદસ્વરૂપ; સહજ, નિર્વિકાર; નિત્યાનંદ; અને સત્ય તથા ભૂતિથી પ્રસન્ન થનાર પરમેશ્વર (શિવ) છે.

Verse 15

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते

જેનુ સ્વરૂપ પવિત્ર વિદ્યાના પ્રકટથી અનુભવી શકાય તેવું, ભિન્ન અને પરાત્પર છે; જે શુદ્ધ સત્ત્વમય, સત્યને અનુરૂપ અને આત્મસ્વરૂપ રૂપે ધ્યાનયોગ્ય છે—જે સાર છે, પરપાર છે, પાવનોમાં પણ પરમ પાવન છે—એવા સ્વરૂપવાળા પ્રભુને નમસ્કાર।

Verse 16

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् । इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

હે યોગયુક્ત પ્રભુ, તમને નમસ્કાર. તમારું સ્વરૂપ પરમ શુદ્ધ અને મનોહર છે, રત્ન સમું અલંકૃત છે અને સ્વચ્છ કપૂર જેવી ગૌરતા ધરાવે છે. તમારા હાથે ઇષ્ટપ્રદ વર, અભયમુદ્રા, ત્રિશૂલ અને મુંડ ધારણ છે.

Verse 17

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते

આકાશ, પૃથ્વી, દિશાઓ, જળ અને જ્યોતિ-તત્ત્વ જેમના છે; તેમજ સમય અને સર્વ રૂપો પણ જેમના છે—એવા પ્રભુ, તમને નમસ્કાર।

Verse 18

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ । तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः

જેનાં દેહમાંથી પ્રધાન (પ્રકૃતિ) અને પુરુષ—બન્ને પ્રગટ થયા, એવા અવ્યક્ત-સ્વરૂપ શંકરને વારંવાર નમસ્કાર।

Verse 19

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् । संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

જે બ્રહ્મા રૂપે સૃષ્ટિ રચે છે, જે વિષ્ણુ રૂપે તેનું પાલન કરે છે, અને જે રુદ્ર રૂપે અંતે સંહાર કરે છે—તે પરમેશ્વર એવા તમને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 20

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय । समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

કારણોના પણ કારણ, દિવ્ય અમૃત-જ્ઞાન અને વિભૂતિ આપનાર, સર્વ લોક-લોકાંતરમાં અસ્તિત્વ અને કલ્યાણ દેનાર, પ્રકાશસ્વરૂપ પરાત્પર શિવને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 21

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः । बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु

જેનાં ચરણોથી આ સમગ્ર જગત ઉત્પન્ન થયું એમ કહેવાય છે—પૃથ્વી, દિશાઓ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને મનની પ્રાણશક્તિ; જેમનું મુખ યજ્ઞવેદીની અગ્નિ છે અને જેમનો નાભિપ્રદેશ અંતરિક્ષ છે—તે મંગલમય પ્રભુ શંભુ એવા તમને જ મારું નમસ્કાર હો।

Verse 22

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः । सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः

તમે પરમ છો અને પરમાત્મા પણ તમે જ છો. હે હર, તમે જ વિવિધ વિદ્યાઓ છો. તમે સદ્બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ છો—તત્ત્વવિચારમાં સદા પરાયણ.

Verse 23

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः । कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्

જેનાથી આ જગત ઉત્પન્ન થાય છે, તેને ન આદિ છે, ન મધ્ય, ન અંત. વાણી અને મનથી અગોચર એવા હર દેવની હું કેવી રીતે યોગ્ય સ્તુતિ કરું?

Verse 24

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः । न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

જેનાં સ્વરૂપોને બ્રહ્મા આદિ દેવો અને તપોધન મુનિઓ પણ પૂર્ણ રીતે જાણતા નથી—એવા પ્રભુનું વર્ણન હું કેવી રીતે કરું?

Verse 25

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

હે પ્રભુ, નિર્ગુણ એવા આપના ‘ગુણો’ હું—એક સ્ત્રી—કેવી રીતે જાણી શકું? ઇન્દ્ર સહિત દેવો અને અસુરો પણ આપનું સાચું સ્વરૂપ જાણતા નથી.

Verse 26

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय । प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते

નમસ્કાર તમને, હે મહેશાન; નમસ્કાર તમને, હે તમોમય. પ્રસન્ન થાઓ, હે શંભુ, હે દેવેશ—વારંવાર તમને નમસ્કાર.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः । सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તેણાં વચનો સાંભળી અને સ્તુતિથી સંતોષ પામી પરમેશ્વર, ભક્તવત્સલ શંકર, વધુ જ પ્રસન્ન અને અત્યંત તૃપ્ત થયા।

Verse 28

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् । परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः

ત્યારબાદ તેનું શરીર વલ્કલવસ્ત્ર અને મૃગચર્મથી યુક્ત થયું; જટાઓના સમૂહથી તે ઢંકાયેલ હતી અને તેના મસ્તક પર પવિત્ર શુદ્ધિકર ચિહ્ન ઝળહળતું હતું।

Verse 29

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम्

ત્યારે હરએ તેનું મુખ જોયું—હિમની ઠંડીથી ઝૂકી ગયેલા કમળ સમાન. કરુણાથી વ્યાપ્ત થઈ તેણે તેને આ વચન કહ્યાં.

Verse 30

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम्

મહેશ્વરે કહ્યું—હે ભદ્રે! તારા પરમ તપથી હું પ્રસન્ન છું. હે શુભપ્રાજ્ઞે! તારા સ્તવનથી પણ હું તૃપ્ત છું. હવે આ ક્ષણે વર માગ.

Verse 31

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् । तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः

આ વરથી તારા મનમાં જે કાર્ય સિદ્ધ કરવાનું છે, તે હું કરી આપીશ. તારો કલ્યાણ થાઓ; તારા વ્રતો અને નિયમોથી હું પ્રસન્ન છું.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा । संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

બ્રહ્માએ કહ્યું—તે સમયે પ્રસન્ન અને શાંત મનવાળા મહેશના વચન સાંભળી, અતિ આનંદિત સંધ્યાએ વારંવાર પ્રણામ કરીને કહ્યું।

Verse 33

संध्योवाच । यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि । यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर

સંધ્યાએ કહ્યું—જો આપની કૃપાભરી પ્રીતિથી વર આપવો હોય, જો હું વર માટે યોગ્ય હોઉં, અને જો હું ખરેખર શુદ્ધ થઈ જન્મી હોઉં, તો હે મહેશ્વર, મને પાપોથી મુક્ત કરો।

Verse 34

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् । वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

હે દેવ! મારી તપસ્યાથી તમે હવે ખરેખર પ્રસન્ન હો, તો મેં પસંદ કરેલો આ પ્રથમ વર મને અર્પણ કરો।

Verse 35

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले । न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै

હે દેવેશ! આ આકાશ-પ્રદેશમાં પ્રાણીઓ જન્મતાં જ બધા સમાન ન બને; ઇચ્છાવાળા જીવો પોતાની પોતાની વૃત્તિ અને કર્મ અનુસાર જ જન્મે।

Verse 36

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा । भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया

ત્રણેય લોકોમાં જેમ રીત પ્રસિદ્ધ છે, તેમ જ હું બનીશ; અન્યથા નહીં. આ એક જ વર મેં પસંદ કર્યો છે।

Verse 37

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै

મારી સકામ ઇચ્છા ક્યાંય પણ નાશ પામશે નહીં. હે નાથ! જે મારો પતિ બનશે, તે જ નિશ્ચયે મારો પરમ સુહૃદ અને અતિ પ્રિય મિત્ર પણ હશે.

Verse 38

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति

જે પુરુષ મને કામવાસનાથી જોશે, તેનું પૌરુષ ત્યારે નાશ પામશે અને તે ક్లీબ (નપુંસક) બની જશે.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः । उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते

બ્રહ્માએ કહ્યું—એના વચનો સાંભળી ભક્તવત્સલ શંકર પરમ પ્રસન્ન હૃદયથી, તે નિષ્પાપા દેવીના ઉક્તિપ્રત્યે ઉત્તર આપતાં બોલ્યા।

Verse 40

महेश्वर उवाच । शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् । त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात्

મહેશ્વરે કહ્યું—હે દેવી, સાંભળ. આ સંધ્યા-કાળે તારો પાપ ભસ્મ થયો છે. મેં તારા પ્રત્યેનો ક્રોધ ત્યાગ્યો; તપના પ્રભાવથી તું શુદ્ધ બની છે।

Verse 41

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया । सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि

હે ભદ્રે, તું જે જે વર પસંદ કર્યો હતો તે બધો મેં તને સંપૂર્ણ આપ્યો છે—તારા પરમ પ્રસન્ન તપ અને સંધ્યા-વરનાં પ્રભાવથી।

Verse 42

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः । तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

પ્રથમ અવસ્થા શૈશવ છે; બીજી કૌમાર (બાલ્ય) કહેવાય છે. ત્રીજી અવસ્થા યૌવન છે અને ચોથી તેવી જ વાર্ধક્ય (વૃદ્ધાવસ્થા) છે।

Verse 43

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः । सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित्

શરીરધારી જીવ ત્રીજા વયોભાગે પહોંચે ત્યારે સામાન્ય રીતે કામનાપ્રધાન બને છે; અને ક્યાંક ક્યાંક બીજા તબક્કાના અંતિમ ભાગમાં પણ એવું થાય છે।

Verse 44

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

“તારા તપથી મેં જગતમાં તારી મર્યાદા-વ્યવસ્થા સ્થાપી છે, જેથી દેહધારી જીવો જન્મતાં જ કામનાવશ ન બની જાય.”

Verse 45

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि । त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति

“અને તું પણ આ લોકમાં એવો જ સતીભાવ પ્રાપ્ત કરીશ. ત્રિલોકમાં બીજી કોઈ સ્ત્રીમાં એવો સ્વભાવ અને ઉત્તમતા ઉત્પન્ન નહીં થાય.”

Verse 46

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव । स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

“જે કોઈ કામવશ થઈ, તારા પાણિગ્રહણ-સંસ્કાર વિના, તને જુએ—તે તરત જ નપુંસકતા પામી દુર્બળ બની જશે.”

Verse 47

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः । सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया

હે મહાભાગ્યવતી! તારો પતિ તપસ્વી સ્વરૂપથી યુક્ત થશે. તે સાત કલ્પોના અંત સુધી જીવશે અને તારી સાથે જ રહેશે.

Verse 48

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया । अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम्

આ રીતે તું મારી પાસે જે વર માગ્યા હતા, તે મેં તને આપી દીધા. અને વધુમાં, તારા પૂર્વજન્મમાં જે નિશ્ચિત થયું હતું તે પણ હું કહું છું.

Verse 49

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः । तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः

અગ્નિમાં શરીરત્યાગ કરવાની પ્રતિજ્ઞા તું પહેલેથી જ કરી છે. તેનો ઉપાય હું તને કહું છું; એ જ રીતે કર, શંકા ન રાખ।

Verse 50

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके । कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया

હે મુનિ, આ બાર વર્ષીય યજ્ઞમાં, સર્વત્ર પ્રજ્વલિત યજ્ઞાગ્નિમાં મેધાતિથિને પણ તું વિલંબ વિના અર્પણ કર।

Verse 51

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे । मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

આ જ પર્વતની ઉપત્યકામાં, ચન્દ્રભાગા નદીના કાંઠે, તપસ્યાના આશ્રમમાં મહર્ષિ મેધાતિથિ મહાયજ્ઞ કરે છે।

Verse 52

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता । मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

ત્યાં જઈને તું સ્વઇચ્છાએ યજ્ઞમાં પ્રવેશ કર; મુનિઓ તને ઓળખી શકશે નહીં. મારા પ્રસાદથી તું અગ્નિમાંથી પ્રગટ થઈ તેની પુત્રી બનશે।

Verse 53

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन । तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

જે પ્રભુ-સ્વામી ને તું મનમાં વર તરીકે ઇચ્છે છે, તેને પોતાના અંતરમાં દૃઢ સ્થાપી પવિત્ર અગ્નિમાં પોતાનું દેહ અર્પણ કર।

Verse 54

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते । यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

જ્યારે તું પર્વત પર પ્રાતઃ-સંધ્યાના પવિત્ર સંધિકાળે ઘોર તપ કરે છે, અને ચાર યુગોનો સમય વીતી જાય—ત્યારે વીતી ગયેલા કૃતયુગમાં નિર્ધારિત ફળ નિશ્ચિત પ્રગટ થશે।

Verse 55

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका । वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः

ત્રેતાયુગના પ્રથમ ભાગમાં દક્ષની પુત્રીઓ જન્મી. તેઓ વાણીની મધુરતા, લાજ-સંયમ અને સદાચારથી યુક્ત હતી; અને ધર્મવિધિ મુજબ યોગ્ય વરો સાથે તેમનો વિવાહ કરાયો।

Verse 57

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः । चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् । तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना । तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः

તેમામાં દક્ષે સત્તાવીસ કન્યાઓ ચંદ્રને આપી. પરંતુ ચંદ્રે અન્ય સૌને ત્યજી રોહિણી પ્રત્યે વિશેષ પ્રીતિ રાખી. તેથી ક્રોધી દક્ષે જ્યારે ચંદ્રને શાપ આપ્યો, ત્યારે હે દેવી, તારા નિકટ સર્વ દેવો એકત્ર થયા।

Verse 58

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह । मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः

હે સંધ્યા, બ્રહ્મા સહિત તે દેવો તને દેખાયા નથી. મનને સંપૂર્ણપણે મારામાં સ્થિર કરીને, આકાશને મારા સર્વવ્યાપી સ્વરૂપરૂપે નિહાળ—ત્યારે તું તેમને ફરી પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 59

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा । सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

ત્યારે ચંદ્રના શાપમોચન માટે ‘ચંદ્રનદી’ નામની નદી પ્રગટ થઈ. એ જ સમયે સ્રષ્ટા ધાત્રાએ મેધાતિથિને પણ સર્જ્યો, અને તે ત્યાં ઉપસ્થિત થયો।

Verse 60

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति । येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः

તપસ્યા સમાન કોઈ પુણ્ય નથી—ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે; કારણ કે તપસ્યાથી જ મહાવિધીવાળો જ્યોતિષ્ટોમ યજ્ઞ આરંભાઈ સફળ થાય છે.

Verse 61

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् । सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

ત્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત છે; તેમાં તારા પોતાના શરીરનો ત્યાગ કર. હવે તું અત્યંત પવિત્ર છે—તારો સંકલ્પ પૂર્ણ થાઓ.

Verse 62

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि । तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत

હે તપસ્વિની, મેં તારા કાર્યની સિદ્ધિ માટે આ સ્થાપિત કર્યું છે. તેથી, હે મહાભાગે, તે મુજબ કર અને તે મહામુનિના યજ્ઞમાં જા. તેનું હિત કહીને દેવોના સ્વામી (શિવ) ત્યાં જ અંતર્ધ્યાન થઈ ગયા.