शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī
આ અધ્યાયમાં નારદ શિવ‑સતીના વિવાહોત્તર શુભ આચરણ વિશે વધુ વિગત પૂછે છે. બ્રહ્મા વિવાહકથા પછી કહે છે કે શિવ પોતાના ગણો સાથે સ્વધામ પરત જાય છે અને ભવાચાર મુજબ યોગ્ય મર્યાદિત વર્તનમાં આનંદ કરે છે; અહીં દૈવી જીવનની સામાજિક‑યાજ્ઞિક છટા વિશેષ પ્રગટ થાય છે. ત્યારબાદ વીરુપાક્ષ દાક્ષાયણી પાસે જઈ નંદી વગેરે ગણોને ગુફા‑નદીકાંઠા જેવા પ્રાકૃતિક સ્થાનોમાંથી બોલાવી તેમની ગોઠવણી અને વ્યવસ્થા કરે છે, જેથી નવવધૂ દેવીના સંદર્ભે ગણસમૂહનું પુનઃસંયોજન થાય છે. કરુણાસાગર શિવ લૌકિક શિષ્ટાચાર અનુસાર સેવકોને સંબોધે છે, અને દર્શાવે છે કે દૈવી અધિકાર લોકપ્રચલિત નિયમો દ્વારા પણ વ્યક્ત થાય છે. આમ, વિવાહોત્તર લીલા, સતીની આસપાસ ગણોની શ્રેણીબદ્ધ વ્યવસ્થા અને સામાન્ય વાણી‑સમાજરૂપોથી ધર્મવ્યવસ્થાનો ઉપદેશ અહીં પ્રતિપાદિત છે.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । समीचीनं वचस्तात सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । महाद्भुतं श्रुतं नो वै चरितं शिवयोश्शुभम्
નારદ બોલ્યા—હે તાત, હે નિષ્પાપ સર્વજ્ઞ મુનિ, તમારું વચન યોગ્ય છે. નિશ્ચયે અમે શિવ અને (સતી)નું પરમ અદ્ભુત અને મંગલમય પવિત્ર ચરિત સાંભળ્યું છે।
Verse 2
विवाहश्च श्रुतस्सम्यक् सर्वमोहापहारकः । परमज्ञानसंपन्नो मंगलालय उत्तमः
વિવાહ-સંસ્કાર સર્વ મોહને હરનાર છે—એવું યોગ્ય રીતે સાંભળ્યું છે. તે પરમ જ્ઞાનથી સમ્પન્ન અને મંગળનું ઉત્તમ આલય છે।
Verse 3
कदाचिद्वन्य पुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने स योजयत्
એક વખત તેણે મનોહર જંગલી ફૂલો એકત્ર કરીને સુંદર માળા ગૂંથી, તેને સત્યાઃ (સતી)ના ગળામાં હારરૂપે પહેરાવી।
Verse 4
ब्रह्मोवाच । सम्यक्कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम् । यदहं नोदितस्सौम्य शिवलीलानुवर्णने
બ્રહ્માએ કહ્યું—હે મુને, તારો આ સંશય ખરેખર કરુણાશીલને યોગ્ય છે. હે સૌમ્ય, અત્યાર સુધી હું શિવલીલાનું અનુવર્ણન કરવા પ્રેરિત થયો ન હતો।
Verse 5
विवाह्य दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरम् । गत्वा स्वधाम सुप्रीत्या यदकार्षीन्निबोध मे
દક્ષકન્યા, ત્રૈલોક્યમાતા દેવી સતીને વિવાહ કરીને શિવ પરમ પ્રીતિથી પોતાના ધામે ગયા; ત્યાર પછી તેમણે જે કર્યું તે મારી પાસેથી સાંભળો।
Verse 6
ततो हरस्स स्वगणस्स्वस्थानं प्राप्य मोदनम । देवर्षे तत्र वृषभादवातरदतिप्रियात्
પછી હર પોતાના ગણો સાથે સ્વધામને પામી અત્યંત આનંદિત થયા. હે દેવર્ષિ, ત્યાં અતિપ્રેમવશ તેઓ પોતાના વૃષભ-વાહન પરથી ઉતર્યા.
Verse 7
यथायोग्यं निजस्थानं प्रविश्य स सतीसखः । मुमुदेऽतीव देवर्षे भवाचारकरश्शिवः
હે દેવર્ષિ, યથાયોગ્ય પોતાના નિવાસમાં પ્રવેશ કરીને સતીના સખા, લોકધર્મ-આચાર સ્થાપનાર શિવ અત્યંત આનંદિત થયા.
Verse 8
ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणीं गणान् । स्वीयानिर्यापयामास नद्यादीन् गिरिकंदरात्
પછી વિરূপાક્ષે આ દાક્ષાયણી (સતી)ને પામી પોતાના ગણોને મોકલ્યા અને નદીઓ વગેરે સહિત તેમને પર્વતની કંદરાઓ અને ખીણોમાંથી બહાર હાંકી કાઢ્યા.
Verse 9
उवाच चैतास्तान् सर्वान्नंद्यादीनतिसूनृतम् । लौकिकीं रीतिमाश्रित्य करुणासागरः प्रभुः
પછી કરુણાસાગર પ્રભુએ લોકરીતિનો આશ્રય લઈને નંદી વગેરે સૌને અત્યંત મધુર અને વિનયભર્યા વચનોથી સંબોધ્યા.
Verse 10
महेश उवाच । यदाहं च स्मराम्यत्र स्मरणादरमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं मे गणा द्रुतम्
મહેશ બોલ્યા—હું અહીં જ્યારે જ્યારે તમારું સ્મરણ કરીશ, ત્યારે ત્યારે તે સ્મરણનું આદર રાખનારા તમે, હે મારા ગણો, ઝડપથી મારા પાર्श્વે આવી પહોંચશો.
Verse 11
इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्स्वगणाश्च ते । महावेगा महावीरा नानास्थानेषु संययुः
વામદેવે આમ કહ્યે પછી નદીઓ વગેરે તે દિવ્ય શક્તિઓ અને તેના સ્વગણો—મહાવેગી અને મહાવીર—વિવિધ સ્થાનોમાં જઈ એકત્ર થયા.
Verse 12
ईश्वरोपि तया सार्द्धं तेषु यातेषु विभ्रमी । दाक्षायण्या समं रेमे रहस्ये मुदितो भृशम्
બીજાં બધાં ગયા પછી પ્રભુ પણ તેણી સાથે ત્યાં જ રહ્યા. દક્ષકન્યા સતી સાથે તેઓ ગુપ્ત એકાંત સ્થાને પરમ હર્ષથી રમ્યા.
Verse 14
कदाचिद्दर्पणे चैव वीक्षतीमात्मनस्सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रम् स्वीयमप्यवलोकयत
એક વખત સતી દર્પણમાં પોતાનું પ્રતિબિંબ જોઈ રહી હતી. ત્યારે હર (શિવ) તેણીને અનુસરી આવી પોતાનું મુખ પણ નિહાળ્યું.
Verse 15
कदाचित्कुंडलं तस्या उल्लास्योल्लास्य संगतः । बध्नाति मोचयत्येव सा स्वयं मार्जयत्यपि
ક્યારેક તે આનંદથી વારંવાર નજીક આવી તેમના કુંડળને બાંધે અને પછી ખોલી દે; અને પોતે જ તેને ઘસીને ચમકાવી સ્વચ્છ પણ કરે।
Verse 16
सरागौ चरणावस्याः पावकेनोज्ज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते पूर्णरागौ वृषध्वजः
વૃષભધ્વજે પ્રજ્વલિત અગ્નિ દ્વારા તેના પ્રેમરંજિત ચરણોને સ્વભાવતઃ અરুণ કર્યા અને તેમને દિવ્ય અનુરૂપ તથા શુભ તેજથી પરિપૂર્ણ કર્યા।
Verse 17
उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो बहु । तत कर्णे कथयत्त्यस्याहरो द्रष्टुं तदाननम्
અન્ય લોકોની સામે ઊંચે સ્વરે કહેવા જેવી ઘણી વાતો પણ તે તેમના કાનમાં જ ધીમેથી કહેતી; અને હર ત્યારે તેના મુખને જ નિહાળતા રહેતા।
Verse 18
न दूरमपि गन्तासौ समागत्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति नामाक्षी पृष्ठदेशेन्यमानसाम्
તે દૂર સુધી નથી જતી, છતાં પ્રયત્નપૂર્વક નજીક આવી જાય છે. કમલનેત્રા નામાક્ષી, જેમના મન દૂર ખેંચાઈ રહ્યા હોય, તેમને પાછળથી અનુસરે છે.
Verse 19
अंतर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिंग भीत्या स्वं चकिता व्याकुलाऽभवत्
ત્યારે ત્યાં જ વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ પોતાની માયાથી અંતર્ધાન થયા. ભયથી તેણીએ તેમને ચાંપીને આલિંગન કર્યું અને પોતે ચકિત થઈ અત્યંત વ્યાકુળ બની ગઈ.
Verse 20
सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्या कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्
તેના બે સ્તનો પર—સુવર્ણ કમળની કળીઓ સમાન—તેણે કસ્તૂરીનું વિશેષ અલંકાર ભમરાના આકારમાં રચ્યું.
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां द्वितीये सतीखंडे सतीशिवक्रीडावर्णनं नामैकविंशोध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘સતી-શિવ ક્રીડાવર્ણન’ નામનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો.
Verse 22
अंगदान्वलयानूर्मान्विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात्पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रत्ययोजयत्
તેણે વારંવાર બાહુબંધ, કંકણ અને અંગૂઠીઓ ઉતારી; પછી જ્યાં રાખ્યાં હતાં ત્યાંથી ફરી લઈ, તેમના યોગ્ય સ્થાને પુનઃ પહેરાવ્યાં।
Verse 23
कालिकेति समायाति सवर्णा ते सखी त्विमाम् । यास्यत्वस्यास्तथेक्षंत्याः प्रोत्तुंगौ साहसं कुचौ
“કાલિકા!” એમ કહી તે બોલાવીને નજીક આવી. તારા સમાન વર્ણવાળી તારી સખી અહીં આવી પહોંચી. તે જવા તૈયાર છે એમ જોઈને, ભાવાવેશથી તેના સાહસી, ઊંચા સ્તન સ્પષ્ટ રીતે ઉછળી ઊઠ્યા।
Verse 24
कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्म शर्माणि तथाकृत्प्रियया मुदा
એક વખત પ્રમથોના અધિપતિ—જેનુ ચિત્ત મદન-ઉન્માદથી ઉછળતું હતું—પોતાની પ્રિયასთან આનંદપૂર્વક હાસ્ય-વિનોદ અને રમૂજમાં લીન થયો।
Verse 25
आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वांगेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात्
કમળફૂલ અને અન્ય મનોહર પુષ્પો લાવી, શંકરે આદરપૂર્વક પોતાના સર્વ અંગોમાં પુષ્પાભૂષણોથી શોભા વધારી।
Verse 26
गिरिकुंजेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः
રમ્ય પર્વતકુંજોમાં ભક્તવત્સલ મહેશ્વર પોતાની પ્રિયા સતી સાથે સર્વત્ર ક્રીડા-વિહાર કરતા રહ્યા।
Verse 27
तया विना स्म नो याति नास्थितो न स्म चेष्टते । तया विना क्षममपि शर्म लेभे न शंकरः
તેણા વિના તે આગળ વધી શક્યો નહિ; ન સ્થિર રહ્યો, ન કોઈ કર્મમાં પ્રવૃત્ત થયો. તેણા વિના સમર્થ શંકર પણ શાંતિ અને કલ્યાણ (શર્મ) પ્રાપ્ત કરી શક્યા નહિ.
Verse 28
विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुंजरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन्
કૈલાસગિરિના ઊંચા કુંજોમાં બહુ સમય સુધી વિહાર કરીને તે હિમવતના પ્રસ્થ (ઢાળ) તરફ ગયો; અને પોતાની ઇચ્છાથી તેણાનું સ્મરણ કરતાં કરતાં અંતરમાં કામ-પ્રેરણાને પણ સ્મરવા લાગ્યો.
Verse 29
तस्मिन्प्रविष्टे कामे तु वसंतश्शंकरांतिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभो
કામ ત્યાં પ્રવેશતાં જ વસંત શંકર પાસે આવ્યો; અને પ્રભુના હૃદયસ્થ ભાવને જાણી પોતાનો આશય પ્રગટ કર્યો.
Verse 30
सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अंभांसि फुल्लपद्मानि पद्मास्सभ्रमरास्तथा
બધા વૃક્ષો પુષ્પિત હતાં; લતાઓ અને અન્ય વનસ્પતિઓ પણ ફૂલ્યાં હતાં. જળમાં ખીલેલા કમળો શોભતા હતાં અને તે કમળો પર ભમરા ગુંજતા ફરતા હતાં.
Verse 31
प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगंधिगंधपुष्पेण मोदकश्च सुगंधियुक्
ત્યાં તે શુભ ઋતુ પ્રવેશતાં જ મલય પવન વહેવા લાગ્યો, સુગંધિત ફૂલોના પરિમળ સાથે; અને વાતાવરણનો આનંદ પણ સુવાસથી ભરાઈ ગયો.
Verse 32
संध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदात्पादपाधरः
સંધ્યાથી આર્દ્ર થયેલા ચંદ્ર સમા તેજસ્વી પલાશપુષ્પો સર્વત્ર ઝળહળ્યા. કામદેવના બાણ સમા મનોહર એ સુમનો આનંદથી વૃક્ષોની ડાળીઓ-શાખાઓને શોભિત કરવા લાગ્યા.
Verse 33
बभुः पंकजपुष्पाणि सरस्सु संकलाञ्जनान् । संमोहयितुमुद्युक्ता सुमुखी वायुदेवता
સરોભરોમાં કમળપુષ્પો પ્રગટ્યાં, જાણે કાજળ-અંજનથી કાળાશ ચઢી હોય. અને સુમુખી વાયુદેવી મનને મોહિત-વિમૂઢ કરવા કાર્યે ઉદ્યત થઈ.
Verse 34
नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णैः प्रसूनकैः । बभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाश्शंकरांतिके
શંકરના સાન્નિધ્યમાં નાગકેસર વૃક્ષો સુવર્ણવર્ણ પુષ્પોથી શોભિત થઈ મનોહર રીતે ઝળહળ્યા; જાણે કામદેવના ધ્વજ સમા તેજસ્વી હતા।
Verse 35
लवंगवल्लीसुरभिगंधेनोद्वास्य मारुतम् । मोहयामास चेतांसि भृशं कामिजने पुरा
લવંગ વેલીઓની સુગંધથી પવનને સુવાસિત કરી, તેણે એક વખત કામાસક્ત લોકોના ચિત્તને અત્યંત મોહીત કર્યું હતું।
Verse 36
चारु पावकचर्चित्सु सुस्वराश्चूतशालिनः । बभुर्मदनबाणौघपर्यंकमदनावृताः
તે મનોહર વનમાં અગ્નિપ્રભાની કોમળ ઉષ્માનો સ્પર્શ, મધુર સ્વરોનો નાદ અને આંબાના વૃક્ષોની સમૃદ્ધિ હતી; ત્યાં સર્વત્ર જાણે કામદેવના અસંખ્ય બાણોથી પાથરેલી શય્યા જેવી સ્થિતિ થઈ, અને બધું કામશક્તિથી આવૃત જણાતું હતું।
Verse 37
अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम्
મલરહિત જળો ઝળહળ્યાં; પૂર્ણ ફૂલેલા કુશશય્યાથી શોભિત—મુનિઓના ચિત્ત સમાન, અંતર્જ્યોતિના સ્પષ્ટ ઉદયથી દીપ્ત.
Verse 38
तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा
સૂર્યકિરણોના સંગમથી તુષાર ઓગળી બહાર વહેવા લાગ્યો. ત્યારે ધરતી જાણે સ્તબ્ધ દેખાઈ; જળો ઉછળી આવ્યા, જાણે તેનું હૃદય જ જલમય બન્યું.
Verse 39
प्रसन्नास्सह चन्द्रेण ननिषारास्तदाऽभवन् । विभावर्यः प्रियेणैवं कामिन्यस्तु मनोहराः
ત્યારે ચંદ્ર સાથેની રાત્રિઓ પ્રસન્ન અને તેજસ્વી બની; પ્રિય સાથે એકરૂપ થતાં એ રાત્રિઓ પણ પ્રેમથી શોભિત કામિનીઓ જેવી મનોહર લાગી।
Verse 40
तस्मिन्काले महादेवस्सह सत्या धरोत्तमे । रेमे स सुचिरं छन्दं निकुंजेषु नदीषु च
તે સમયે મહાદેવ સતી સાથે તે પરમ પવિત્ર ઉત્તમ ધરા પર, કુંજોમાં અને નદીઓના કાંઠે, પોતાની ઇચ્છાથી લાંબા સમય સુધી આનંદથી વિહાર કરતા રહ્યા।
Verse 41
तथा तेन समं रेजे तदा दाक्षायिणि मुने । यथा हरः क्षणमपि शांतिमाप तया विना
હે મુને, ત્યારે દાક્ષાયણી તેની સાથે સમાન તેજથી શોભી; કારણ કે હર (શિવ) તેના વિના ક્ષણમાત્ર પણ શાંતિ પામતા ન હતા।
Verse 42
संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्यांगे पाययन्निव तद्रसम्
સંભોગના વિષયમાં દેવી સતી, જે તેના મનને અત્યંત પ્રિય હતી, જાણે હર (શિવ)ના અંગમાં પ્રવેશતી હોય તેમ લાગી—જાણે તેને તે આનંદરસનું પાન કરાવતી હોય।
Verse 43
तस्या कुसुममालाभिर्भूषयन्सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिस्तु नवशर्माकरोच्च सः
પોતાના જ હાથે ગૂંથેલી પુષ્પમાળાઓથી તેણીના સમગ્ર દેહને શોભાવી ભગવાન શિવે તેણીમાં નિત્ય-નવ હર્ષ અને મંગલમય આનંદ પ્રગટાવ્યો।
Verse 44
आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । तस्यादिदेश गिरिजां सपतीवात्मसंविदम्
સ્નેહભરી વાતો, નજરોના સંકેત, મંદ હાસ્ય અને અંતરંગ સંવાદોથી હર (શિવ) એ ગિરિજાને—જાણે પોતાની જ પ્રિયા સહધર્મિણી હોય તેમ—પોતાની આત્મસંવિદમાંથી જન્મેલી આંતરિક જ્ઞાનની શિક્ષા આપી.
Verse 45
तद्वक्त्रचंद्र पीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । नानावैशेषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन
તેના મુખચંદ્રના અમૃતસમાન પીયૂષનું પાન કરીને હર (શિવ) એ પોતાની દેહસ્થિતિ સ્થિર કરી; ત્યારબાદ તેમણે કદી પણ અનેક વિશેષતાઓવાળી સ્થૂલ દેહાવસ્થા ધારણ કરી નહીં.
Verse 46
तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्य्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादंती बद्धो नान्यविचेष्टितः
તેના મુખકમળમાં વસવાટથી, તેના સૌંદર્ય અને સ્નેહભર્યા રમૂજી વચનોથી તેઓ એવા બંધાઈ ગયા—જેમ ગુણરૂપ દોરાથી મહાદંતી હાથી બંધાય—અને પછી અન્યથા વર્તી શક્યા નહીં.
Verse 47
इति हिमगिरिकुंजप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पंच चान्ये
આ રીતે હિમાલયના વનમય કુંજોના ઢાળ પરની ખીણો અને ગુફાઓમાં મહેશ્વર દરરોજ દક્ષપુત્રી સતી સાથે આનંદથી રમ્યા। હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ, યજ્ઞભોગી દેવોના પરિમાણ મુજબ તેમની ક્રીડામાં દસ-દસ વર્ષ અને વધુ પાંચ વર્ષ વીતી ગયા।
Frequently Asked Questions
The narrative shift to events after Śiva and Satī’s marriage: Śiva returns to his abode with his gaṇas, and attendants such as Virūpākṣa and Nandī are addressed/organized in relation to Dākṣāyaṇī (Satī).
The chapter explicitly frames the vivāha narrative as sarva-moha-apahāraka—hearing it is portrayed as knowledge-bearing (paramajñāna-saṃpanna) and auspicious (maṅgalālaya), functioning as a doctrinal tool for purification and insight.
Śiva is highlighted as karuṇāsāgara (ocean of compassion) and as one who aligns divine governance with laukika rīti (worldly etiquette), indicating compassionate authority expressed through accessible social norms.