दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर । दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्

નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, હે વિધાતા, મહાપ્રાજ્ઞ, વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ! કહો તો—તમે પ્રીતિપૂર્વક દક્ષના ગૃહે ગયા પછી તરત પછી શું બન્યું?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः । सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया

બ્રહ્માએ કહ્યું—પ્રજાપતિ દક્ષ આનંદિત મનથી પોતાના આશ્રમમાં પાછો ગયો; અને મારી આજ્ઞાથી તેણે મનોભાવ (સૂક્ષ્મ) રીતે અનેક પ્રકારની સૃષ્ટિ કરી.

Verse 3

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे

તે વધેલી અને વિસ્તરેલી પ્રજાસૃષ્ટિને જોઈ પ્રજાપતિ દક્ષે મારા જનક-પિતા બ્રહ્માને તેનું નિવેદન કર્યું.

Verse 4

दक्ष उवाच । ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो । मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु

દક્ષે કહ્યું—હે બ્રહ્મન્, હે પિતા, હે પ્રજાનાથ પ્રભુ! પ્રજાઓ વધતી નથી. મારી દ્વારા રચાયેલ તમામ પ્રજા એટલી જ સ્થિતિમાં સ્થિર છે, નિશ્ચયે.

Verse 5

किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः

હે પ્રજાનાથ, હું શું કરું? મારી જ દ્વારા પ્રજાઓ કેવી રીતે વધે? તેનો ઉપાય કહો, જેથી હું નિઃસંદેહ સંતતિ ઉત્પન્ન કરી શકું.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે દક્ષ પ્રજાપતિ, પ્રિય વત્સ, મારું પરમ વચન સાંભળ. હે દેવશ્રેષ્ઠ, હું કહું તેમ કર; શિવ નિશ્ચયે તારો મંગલ કરશે.

Verse 7

या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

અને હે પ્રિય, પ્રજાપતિની પञ्चજનથી જન્મેલી જે મનોહર પુત્રી—અસિક્ની નામની—હે પ્રજેશ, તેને પત્નીરૂપે સ્વીકારો.

Verse 8

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि

તમે વામ-પ્રવાહના દાંપત્યધર્મના અધિપતિ છો; તેથી તમે ફરી આ પ્રજાસૃષ્ટિને પ્રવર્તાવશો. અને તે પ્રિય કામિનીને વિધિપૂર્વક સ્વીકારી, તેને વારંવાર બહુ સંતતિથી ગર્ભવતી કરશો.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः

બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારબાદ, દાંપત્યધર્મ અનુસાર પ્રજા ઉત્પન્ન કરવા માટે, વીરણના આદેશથી મેં મારી પુત્રીનું વિવાહ કરાવ્યું.

Verse 10

अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः । हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्

પછી પોતાની પત્ની વીરિણીમાં પ્રજાપતિ દક્ષે ‘હર્યશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ પુત્રોને જન્મ આપ્યો।

Verse 11

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने । पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः

હે મુનિ, તે સર્વ સંતાન એકસરખા ધર્મશીલ હતા; સદા પિતૃભક્તિમાં રત અને વેદમાર્ગમાં અડગ રીતે પરાયણ હતા।

Verse 12

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् । प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः

પિતાની આજ્ઞાથી પ્રજાસૃષ્ટિ કરવાના હેતુથી, હે તાત, દક્ષના સર્વ પુત્રો તપ કરવા પશ્ચિમ દિશા તરફ ગયા।

Verse 13

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वि० सतीखंडे दक्षसृष्टौ नारदशापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવ મહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના સતીખંડમાં, દક્ષસૃષ્ટિ પ્રસંગે ‘નારદશાપ’ નામનો તેરમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 14

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् । धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः

તેમના માત્ર સ્પર્શથી જ તેમની બુદ્ધિ તત્ક્ષણે જાગી ઊઠી. અંતર્મલ ધોવાઈ ગયા અને તેઓ ધર્મમાં તથા પરમહંસ-માર્ગમાં સ્થિર થયા—મોક્ષદાતા પ્રભુ શિવમાં એકનિષ્ઠ.

Verse 15

प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः । दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः

પ્રજાવૃદ્ધિ માટે તે ઉત્તમજનોએ ત્યાં તપ કર્યું. દક્ષના પુત્રો દૃઢચિત્ત હતા અને પિતૃઆજ્ઞાથી સુયમિત રહ્યા.

Verse 16

त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे । अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः

અને તું પણ, હે નારદ, તે બધું જાણી સૃષ્ટિહેતુ તપ કરવા ઇચ્છીને ત્યાં ગયો; સર્વમાપક પ્રભુ હર (શિવ) ની હૃદયસ્થ આજ્ઞા સમજી અનેક નિયમો આચર્યા.

Verse 17

अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः । हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्

તે મહેશ્વરનું દર્શન કર્યા વિના તમે લોકસૃષ્ટિ કરવા કેવી રીતે ઉદ્યત થશો?—એમ કહી હર્યશ્વો, દક્ષના પુત્રો, તેને આદરપૂર્વક બોલ્યા.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः । औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: તે સાંભળી હર્યશ્વો થાક્યા વિના તારા વચનમાં તત્પર રહ્યા; જન્મજાત વિવેકવાળા તેઓ સૌએ પોતપોતામાં ઊંડો વિચાર કર્યો.

Verse 19

सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् । स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्

જે સચ્ચા શાસ્ત્રો દ્વારા અપાયેલ આદિજનકનો નિવર્તક આદેશ જાણતો નથી, તે ગુણો પર આધાર રાખીને સૃષ્ટિનો આરંભ કેવી રીતે કરી શકે?

Verse 20

इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः । प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्

આ રીતે નિશ્ચય કરીને તે પુત્રો—સુધી અને એકાગ્રચિત્ત—તેમને પ્રણામ કરીને પરિક્રમા કરી, અચૂક નિવર્તક માર્ગને આશ્રયે ચાલ્યા।

Verse 21

नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने । निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा

હે નારદ, હે મુને, તું શંભુનું જ મનસ્વરૂપ છે; લોકોમાં અનાસક્ત રહીને વિહરે છે. નિર્વિકાર રહી તું ત્યારે મહેશાન (શિવ)ની મનોભાવના અને સંકલ્પને પ્રગટ કરાવનાર બને છે.

Verse 22

काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः । नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत

ઘણો સમય વીતી ગયા પછી મારા પુત્ર પ્રજાપતિએ નારદ પાસેથી પુત્રોના વિનાશનું સમાચાર સાંભળી શોક અને પશ્ચાત્તાપથી વ્યાકુળ થયો.

Verse 23

मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् । शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः

‘સુપ્રજા’ એમ વારંવાર બોલતો દક્ષ વધુ ને વધુ શોકમાં ડૂબતો ગયો. શિવમાયાથી વિમોહિત દક્ષ ફરી ફરી વિલાપ કરતો રહ્યો.

Verse 24

अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् । शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत

હું સાચા સ્નેહથી ત્યાં ગયો અને દક્ષની પુત્રીને સાંત્વના આપી; શાંતિભાવ દર્શાવી દેવ શિવને સર્વપ્રબળ, સર્વવિજયી પ્રભુ તરીકે કહ્યું।

Verse 25

अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः । सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्

પછી દક્ષ—પંચજન્યા દ્વારા મારી સાંત્વનાથી સંપૂર્ણ શાંત થઈ—‘સબલાશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ એવા એક હજાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો।

Verse 26

तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः । प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः

તે પુત્રો પણ પિતાની આજ્ઞાથી, દૃઢવ્રત ધારણ કરીને, એ જ સ્થાને ગયા. ત્યાં પ્રજાસર્જનના કાર્યમાં તે સિદ્ધજન પોતાના પૂર્વ જ્યેષ્ઠ ભાઈઓના માર્ગે જ આગળ વધ્યા.

Verse 27

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः । तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः

તે પવિત્ર શૈવસ્થાનનો સ્પર્શ માત્ર કરતાં જ તેમના પાપો નાશ પામ્યા અને અંતઃકરણ નિર્મળ બન્યું. ત્યાં તે સુવ્રતીજન મહાતપ કરવા લાગ્યા અને પરબ્રહ્મ—શિવ—નો અવિરત જપ કરતા રહ્યા.

Verse 28

प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद । पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्

તેઓ પ્રજાસર્જન માટે ઉદ્યત છે એમ જાણી તેણે કહ્યું, “જાઓ, હે નારદ।” પછી પૂર્વવત વચનનું સ્મરણ કરીને, ઈશ્વરી ગતિમાં સ્થિત રહી, તે પહેલાંની જેમ પ્રસ્થાન કરી ગયો.

Verse 29

भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः

હે મુને, ‘ભ્રાતૃ માર્ગ’ બતાવ્યા છતાં તારો ઉપદેશ નિષ્ફળ રહ્યો; તે પુત્રો પણ ઊર્ધ્વગતિ ન પામી ભાઈના માર્ગે જ ચાલ્યા ગયા।

Verse 30

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः

એ જ સમયે પ્રજાપતિએ વારંવાર અનેક અપશકુનરૂપ ઉત્પાતો જોયા. મારો પુત્ર દક્ષ આશ્ચર્યચકિત થયો અને મનમાં દુઃખિત બન્યો।

Verse 31

पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् । पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः

પૂર્વવત્ એ જ સમાચાર ફરી સાંભળીને દક્ષ અત્યંત ભયભીત થયો. પુત્રનાશના શોકથી વ્યાકુળ થઈ, પુત્રશોકમાં મૂર્છિત સમાન બની પોતાના બાળકના નુકસાન પર વિલાપ કરવા લાગ્યો।

Verse 32

चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् । आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा

દક્ષ તારા પર ક્રોધિત થયો અને “આ દुष્ટ છે” એમ પણ બોલ્યો. છતાં દૈવયોગે એ જ સમયે તું ત્યાં આવ્યો, અનुग્રહ આપનાર બનીને।

Verse 33

शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः । उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्

શોકથી આવિષ્ટ દક્ષના હોઠ ક્રોધથી કંપતા હતા. તેણે તેને પકડીને માર્યો અને “ધિક્ ધિક્” કહીને તિરસ્કાર તથા નિંદા કરવા લાગ્યો. શૈવ દૃષ્ટિએ આ અહંકારજન્ય ક્રોધનો બાહ્ય ઉછાળો છે, જે વિવેકને ઢાંકી શિવ અને શિવભક્તો પ્રત્યેની શ્રદ્ધાથી વિમુખ કરે છે।

Verse 34

दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो

દક્ષ બોલ્યા: અરે અધમ-શ્રેષ્ઠ! સાધુઓનાં બાહ્ય ચિહ્નો ધારણ કરીને તું આ શું કર્યું? સાધુકર્તાનો વેશ લઈને તું અમારા બાળકોને ભિક્ષાનો માર્ગ બતાવ્યો છે।

Verse 35

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते

જે ત્રિવિધ ઋણોથી મુક્ત નથી, તેમના બંને લોકનું કલ્યાણ અવરોધાય છે; તારા જેવા નિર્દય, શઠ માણસ તેમના શ્રેયનો વિઘાત કરે છે।

Verse 36

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

જે પુરુષ ત્રણ પવિત્ર ઋણો ચૂકવ્યા વિના ગૃહસ્થાશ્રમ ત્યજી દે અને માતા‑પિતાનો ત્યાગ કરે, તે મોક્ષ ઇચ્છતો હોવા છતાં અધોગતિને પામે છે.

Verse 37

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः

તું નિર્દય અને અતિ નિર્લજ્જ છે; નિર્દોષોને દુઃખ આપનાર અને બીજાનું યશ હરણ કરનાર છે. હરિના પારષદોમાં હોવા છતાં તું વ્યર્થ ભટકે છે; તારી બુદ્ધિ મોહગ્રસ્ત છે.

Verse 38

मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम । विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्

હે અભદ્રે! તું વારંવાર અશાંત થઈ ભટકે છે—અધમા, અતિપતિતા. તેથી વૈભવના ભ્રમમાં ફરવાથી લોકોમાં તારો પદ સ્થિર નહીં રહે.

Verse 39

शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् । बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः

ત્યારે શોકથી વ્યાકુળ દક્ષે—તું સાધુજનસમ્મત હોવા છતાં—તને શાપ આપ્યો. શિવમાયાથી મોહિત થઈ તે ઈશ્વરની ઇચ્છા સમજી ન શક્યો।

Verse 40

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः । एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्

હે મુનિ, તું પણ તે શાપને નિર્વિકાર બુદ્ધિથી સ્વીકાર્યો. હે બ્રહ્મનિષ્ઠ સાધુ, આ જ વ્યક્તિ તેને સહે છે, અને તે પોતે પણ તેને વહન કરે છે।