दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

નારદે કહ્યું—હે બ્રહ્મન! શંભુભક્તોમાં શ્રેષ્ઠ પ્રાજ્ઞ, હે નિષ્પાપ! તમે સમ્યક્ કહ્યું. શિવ-સતીના પાવન ચરિત્રનું શ્રવણ કરીને મારું જન્મ પણ પવિત્ર થયું, ખરેખર હિતકારક બન્યું।

Verse 2

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्

હવે કહો—દૃઢ વ્રત સાથે તપ કરીને દક્ષે કયો વર મેળવ્યો? અને દેવી કેવી રીતે દક્ષની પુત્રી બનીને જન્મી?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—હે નારદ, સાંભળ; તું ધન્ય છે, ભક્તિથી સર્વ મુનિઓ તારો સન્માન કરે છે. સુવ્રતી દક્ષે કેવી રીતે તપ કર્યું અને વર મેળવ્યો તે હું કહું છું.

Verse 4

मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः । अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्

મારી આજ્ઞાથી પ્રેરિત થઈ, બુદ્ધિમાન મહાધિપતિ દક્ષે મનને એકાગ્ર કર્યું અને તે ઇચ્છાથી જગદંબિકા એવી દેવીને પોતાની (પુત્રીરૂપે) પ્રાપ્ત કરવા ઇચ્છા રાખી.

Verse 5

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्

ક્ષીરોદના ઉત્તર કાંઠે નિવાસ કરતી તેણીને હૃદયમાં સ્થાપી, અંબિકાનું પ્રત્યક્ષ સામસામે દર્શન કરવાની ઇચ્છાથી તેણે તપ આરંભ્યું।

Verse 6

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः

દક્ષે ત્યારે ત્રણ હજાર દિવ્ય વર્ષો સુધી તપ કર્યું—નિયમનિષ્ઠ, આત્મસંયમી, અંતર્મુખ અને દૃઢવ્રત બનીને।

Verse 7

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्

ક્યારેક વાયુઆહાર, ક્યારેક સંપૂર્ણ નિરાહાર, ક્યારેક માત્ર જલાહાર અને ક્યારેક પર્ણભોજન કરીને—જગન્મયી સતી એ સમય શિવચિંતનમાં વિતાવતી રહી।

Verse 8

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

દુર્ગાના ધ્યાનમાં આસક્ત, લાંબા સમય સુધી તપમાં રત, અને સુવ્રતા બની, તેણે અનેક નિયમો અને આચારો દ્વારા દેવીની આરાધના કરી.

Verse 9

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

ત્યારે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, યમાદિ નિયમોથી યુક્ત દક્ષ પ્રજાપતિ જગદંબાની પૂજા કરતો હતો; ત્યારે શિવા દેવી તેની સામે પ્રત્યક્ષ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈ।

Verse 10

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

પછી જગન્મયી જગદંબાને પ્રત્યક્ષ જોઈ પ્રજાપતિ દક્ષે પોતાને કૃતકૃત્ય માન્યો અને મનમાં વિચાર્યું કે જીવનનો હેતુ સિદ્ધ થયો।

Verse 11

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

દેવીનું ધ્યાન કાલિકા સ્વરૂપે કરવું—સિંહ પર આરૂઢ, કૃષ્ણવર્ણા, સુંદર મુખવાળી, ચતુર્ભુજા, મનોહર; જેના હાથોમાં વર, અભય, નીલકમળ અને ખડ્ગ છે।

Verse 12

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

પછી તેણે અત્યંત પ્રણામ કરીને તે સુપ્રભા દેવીની સ્તુતિ કરી—જેનાં નેત્રોમાં લાલિમા હતી, ખુલ્લી કેશરાશિ સુંદર હતી, અને જે જગતની જનની છે—અદ્ભુત અને વિવિધ વાણીથી।

Verse 13

दक्ष उवाच । जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

દક્ષે કહ્યું— હે જગદેવી, હે મહામાયા, હે જગદીશ્વરી મહેશ્વરી! કૃપા કરીને તમે મારી વંદના સ્વીકારી; તમને નમસ્કાર, કારણ કે તમે મને તમારું સ્વરૂપ દર્શાવ્યું છે।

Verse 14

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते

હે આદ્ય ભગવતી, પ્રસન્ન થાઓ; હે શિવરૂપિણી, કૃપા કરો. હે ભક્તવરદાયિની જગન્માયા, તમને નમસ્કાર છે.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે એકાગ્ર મનવાળા દક્ષે સ્તુતિ કરતાં મહેશાની (સતી) એ, હે મુનિ, દક્ષને જાણતાં હોવા છતાં, પોતે તેની ઇચ્છિત બાબત વિષે તેને કહ્યું.

Verse 16

देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

દેવીએ કહ્યું—હે દક્ષ, તારી આ સદ્ભક્તિથી હું અત્યંત પ્રસન્ન છું. મનગમતો વર માગ; તારા માટે એવું કંઈ નથી જે હું ન આપું.

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—જગદંબાના વચન સાંભળી પ્રજાપતિ દક્ષ અત્યંત પ્રસન્ન થયો અને તે કલ્યાણમયી શિવા દેવીને વારંવાર નામ લઈને સંબોધ્યો।

Verse 18

दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

દક્ષે કહ્યું—હે જગદંબા, હે મહામાયા! જો તમે મારી વરદાત્રી હો, તો પ્રસન્નતાથી મારી વાત સાંભળો અને મારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરો।

Verse 19

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

મારા સ્વામી એ જ શિવ છે, જે પ્રગટ થઈ બ્રહ્માએ સ્તુતિ કર્યો. તેઓ ‘રુદ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ—પરમાત્માના પૂર્ણ અને પરિપૂર્ણ અવતાર છે.

Verse 20

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

તમારો અવતાર હજી થયો નથી; તો તેની પત્ની કોણ બને? તેથી હે શિવે, પૃથ્વી પર અવતરીને તમારી દિવ્ય શક્તિથી મહેશાનને મોહીત કરો.

Verse 21

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना

તમારા વિના તેને મોહીત કરવાની બીજી કોઈ શક્તિ ક્યારેય સમર્થ નથી. તેથી મારી પુત્રી બનીને હવે હર (શિવ) ની પત્ની બનો.

Verse 22

इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

“હે સુલીલા દેવી! આમ કરીને તું હર (શિવ) ને પણ મોહી લે તેવી મોહિની બન. દેવી, આ વર માત્ર મારો જ છે; તારા સમક્ષ મેં સત્ય કહ્યું છે.”

Verse 23

केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

“(એવું વિચારીને કે) ‘આ તો માત્ર સ્વાર્થ માટે છે’—એવું સર્વ લોકોમાં પણ થાય છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવના વિષયમાં પણ, હું પણ બ્રહ્મા દ્વારા પ્રેરિત છું.”

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—પ્રજાપતિના વચન સાંભળી જગદંબિકાએ મંદ સ્મિત સાથે ઉત્તર આપ્યો અને મનમાં શિવનું સ્મરણ કર્યું।

Verse 25

देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

દેવીએ કહ્યું—તાત, હે પ્રજાપતિ દક્ષ, મારું પરમ વચન સાંભળો. હું સત્ય કહું છું; તમારી ભક્તિથી હું અતિ પ્રસન્ન છું અને સર્વ વર આપનારી છું।

Verse 26

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

હે દક્ષ, હું તારી પુત્રી બનીશ—તારી પત્નીના ગર્ભથી મહેશ્વરી રૂપે. તેમાં સંશય નથી; તારી ભક્તિના વશમાં રહી હું આવું કરીશ।

Verse 27

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

અતએવ હું નિશ્ચયે પ્રયત્ન કરીશ અને અતિ દુષ્કર તપ કરું છું. હે અનઘ! તે વર પ્રાપ્ત કરીને હું હર (શિવ)ની પત્ની બનીશ.

Verse 28

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

બીજા કોઈ રીતે કાર્યસિદ્ધિ થતી નથી, કારણ કે તે પ્રભુ નિર્વિકાર છે. તે પૂર્ણ સદાશિવ જ વિધાતા બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ દ્વારા પણ સેવ્ય અને આરાધ્ય છે.

Verse 29

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह

હું સદા તેમની દાસી અને જન્મે જન્મે તેમની પ્રિયા છું. મારા સ્વામી ખરેખર શંભુ જ છે, ભલે તેઓ અનેક રૂપ ધારણ કરે.

Verse 30

वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च । अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

તે વરનાં પ્રભાવથી હું વિધાતા બ્રહ્માના ભ્રૂકુટીમાંથી અવતરેલી છું. અને એ જ વર અનુસાર, તેમની આજ્ઞાથી, હું અહીં પણ અવતાર લઉં છું.

Verse 31

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्

હે તાત! તું પોતાના ઘરે જા; દૂતી તરીકે તારો સંદેશ મેં સમજી લીધો છે. સમય આવતાં હું હર (શિવ)ની પત્ની બનીશ અને ટૂંક સમયમાં તારી પુત્રી પણ બનીશ.

Verse 32

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

દક્ષને આ સત્ય અને સુવચન કહીને, હૃદયમાં શિવની આજ્ઞા પ્રાપ્ત કરીને, દેવી શિવના પદકમળનું સ્મરણ કરી ફરી તેને સંબોધી બોલી।

Verse 33

परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

પરંતુ, હે પ્રજાપતિ, તારા મનએ એક પ્રતિજ્ઞા ધારણ કરી છે. હું તને એ જ સત્ય સંભળાવીશ—તેને સત્ય જાણ, મિથ્યા નહીં.

Verse 34

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

હે તપસ્વી, જ્યારે તું ફરી મારી પ્રત્યે ઉદાસીન બનશે, ત્યારે હું નિશ્ચયે આ દેહ ત્યજી દઈશ. ત્યારે હું મારા સ્વાત્મામાં સ્થિત રહીશ—અથવા અન્યત્ર જઈશ.

Verse 35

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

હે પ્રજાપતિ, દરેક સૃષ્ટિચક્રમાં તને આ વરદાન આપવામાં આવ્યું છે. હું તારી પુત્રી બની જન્મ લઈશ અને હર (શિવ)ની પ્રિયા બનીશ.

Verse 36

ब्रह्मोवाच एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् । अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે કહી મહેશાની સતી મુખ્ય પ્રજાપતિ દક્ષને સંબોધી; અને દક્ષ જોઈ રહ્યો હતો ત્યારે જ તે ત્યાંથી તત્કાળ અંતર્ધાન થઈ ગઈ।

Verse 37

अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

દુર્ગા અંતર્હિત થયા પછી દક્ષ પણ પોતાના આશ્રમમાં ગયો; અને “તે મારી પુત્રી થશે” એમ માનીને તેને મહાન આનંદ થયો।