वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
આ અધ્યાયમાં દક્ષયજ્ઞ પછીનું યુદ્ધ વધુ ઉગ્ર રીતે વર્ણવાય છે. બ્રહ્મા કહે છે—વિપત્તિહર શંકરને હૃદયમાં સ્મરી વીરભદ્ર દિવ્ય રથ પર ચઢી પરમાસ્ત્રો તૈયાર કરે છે અને સિંહનાદ કરે છે. વિષ્ણુ પાંઞ્ચજન્ય શંખ વગાડે છે; તેથી અગાઉ ભાગી ગયેલા દેવો ફરી રણભૂમિમાં એકત્ર થાય છે. પછી શિવગણો અને લોકપાલ/વસુ/આદિત્ય જેવી દેવસેનાઓ વચ્ચે ભયંકર દ્વંદ્વયુદ્ધ થાય છે, ગર્જનાઓથી દિશાઓ ગુંજે છે. નંદી ઇન્દ્ર સામે યુદ્ધ કરે છે; અન્ય દેવો પણ પોતાના-પોતાના ગણનાયકો સાથે અથડાય છે. પરસ્પર શૌર્ય અને ‘એકબીજાનો વધ’ જેવી વિસંગત વાત આવે છે—આ સામાન્ય મૃત્યુ નહીં, પુરાણોક્ત દિવ્ય શક્તિનું નાટ્ય છે. અધ્યાય શિવસ્મરણને રક્ષક શરણ, યજ્ઞવ્યવસ્થાની રક્ષા માટે દેવહાયરાર્કીની ગોઠવણી, અને ગણોને શિવના સુધારક ક્રોધના સાધન તરીકે પ્રતિપાદિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
બ્રહ્માએ કહ્યું—ત્યારે મહાબળી વીરભદ્રે વિષ્ણુ સાથેના યુદ્ધમાં, હૃદયમાં સર્વ આપત્તિ નિવારક શંકરનું સ્મરણ કર્યું।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
દિવ્ય તેજસ્વી રથ પર આરોહણ કરીને, સર્વ શત્રુઓનો મર્દન કરનારાએ પરમ અસ્ત્રો ધારણ કર્યા અને સિંહનાદ સમ ગર્જના કરી.
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
વિષ્ણુએ પણ મહાબળથી પોતાનો ‘પાંચજન્ય’ નામનો મહાશંખ ફૂંક્યો; તેનો મહાઘોષ જાણે પોતાના જનને હર્ષિત અને ઉત્સાહિત કરતો હોય તેમ ગુંજ્યો।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
તે શંખનાદ સાંભળીને જે દેવો અગાઉ રણ છોડીને ભાગી ગયા હતા, તેઓ બધા ઝડપથી ફરી યુદ્ધભૂમિમાં પરત આવ્યા।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
પછી વીરભદ્રે પોતાના ગણો સાથે ઇન્દ્રાદિ દેવો સહિત લોકપાલો સામે યુદ્ધ કર્યું; બળવાન બની સિંહનાદ સમો રણઘોષ કરી લડ્યા।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
ત્યાં શિવના ગણો અને લોકપાલો વચ્ચે ભયંકર, તુમુલ દ્વંદ્વયુદ્ધ થયું; સિંહનાદ જેવી ગર્જનાથી રણભૂમિ ગુંજી ઉઠી।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
શક્ર (ઇન્દ્ર) નંદી સાથે યુદ્ધ કર્યો; અનલ (અગ્નિ)એ પણ, અને વૈષ્ણવ ગણો પણ સમરમાં ઉતર્યા. કુબેર પણ લડ્યો, અને કૂષ્માંડોના બલવાન અધિપતિ પણ યુદ્ધમાં જોડાયો.
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
ત્યારે શતપર્વવાળા વજ્રથી ઇન્દ્રે નંદીને પ્રહાર કરી પાડી દીધો.
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
અને નંદીએ ત્રિશૂલથી શક્રને વક્ષસ્થળના મધ્યમાં ભેદી પાડી દીધો.
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
બન્ને બળવાન પરસ્પર પ્રીતિ સાથે યુદ્ધ કરતા હતા. વિજયની ઇચ્છાથી નંદી અને શક્ર એકબીજાને અનેક પ્રકારના પ્રહાર કરતા રહ્યા.
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
ત્યારે પરમ ક્રોધથી પ્રજ્વલિત શુચિએ શક્તિ-શસ્ત્રથી પાવકને જાણે પથ્થર ફેંકીને માર્યો હોય તેમ પ્રહાર કર્યો. પાવકે પણ તરત જ વેગથી તીક્ષ્ણધાર ત્રિશૂલ વડે તેને પ્રતિપ્રહાર કર્યો.
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
મહાદેવને આનંદપૂર્વક સ્મરીને, શિવગણોના અગ્રણી વીર મહાલોકે યમ સાથે ઘોર અને તુમુલ યુદ્ધ કર્યું।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
નૈરૃત સાથે સમરમાં સામનો થતાં, વધુ બળવાન ચંડે પરમાસ્ત્રો ફેંકીને નૈરૃતિ પર ઘન અને અવિચ્છિન્ન પ્રહારનો વ્યૂહ રચ્યો।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
વીર અને મહાબળવાન મુંડે વરુણ સાથે સમાન રીતે યુદ્ધ કર્યું; પરમ શક્તિથી લડીને જાણે ત્રિલોકને આશ્ચર્યચકિત કરી દીધું।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
પરમ તેજથી ભરેલા પોતાના જ અસ્ત્રથી વાયુએ ભૃંગીને પાડી દીધો; અને પ્રતિાપી ભૃંગીએ ત્રિશૂલથી વાયુને પણ ધરાશાયી કર્યો।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
કુબેર સાથે જોડાઈ, કૂષ્માંડોના પૂજ્ય અધિપતિએ પહેલાં હૃદયમાં મહેશ્વરનું ધ્યાન કર્યું અને પછી બળવાન વીરની જેમ આદરપૂર્વક દૃઢ સંકલ્પથી યુદ્ધ કર્યું।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
યોગિનીચક્ર સાથે સંયુક્ત મહાન ભૈરવી-નાયકએ સર્વ દેવોને વિદારી તેમનું અદ્ભુત રક્ત પાન કર્યું— પ્રભુની રૌદ્ર, રક્ષક શક્તિનું ભયાનક પ્રદર્શન.
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
ત્યાં ક્ષેત્રપાલરૂપ પરાક્રમી દેવવીરો યુદ્ધતૃષાથી ભૂખ્યા બન્યા. ત્યારે કાળીએ પણ તેમને વિદારી ઘણું રક્ત પાન કર્યું.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
પછી મહાતેજસ્વી શત્રુહંતા વિષ્ણુએ તેમની સાથે યુદ્ધ કર્યું; અને વેગથી પોતાનું ચક્ર ફેંક્યું, જાણે દસેય દિશાઓને દહન કરતો હોય તેમ.
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
વેગથી આવતું ચક્ર જોઈ મહાબલી ક્ષેત્રપાલ તરત ત્યાં આવ્યો અને અગ્રભાગે જ સહસા તેને પકડી લીધું।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
ચક્ર ગળી લીધું છે એમ જોઈ પરપુરંજય વિષ્ણુએ તેનું મુખ પુંછીને તે શત્રુ પાસેથી ચક્ર ઉગલાવ્યું।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
પોતાનું ચક્ર હાથમાં લઈને તે મહાનુભાવ ભવ—એકમાત્ર અધિપતિ—અત્યંત ક્રોધિત થયો. મહાબલી બની, ક્રોધે અનેક શસ્ત્ર-અસ્ત્ર ધારણ કરનાર તે પ્રવીરો સાથે તેણે યુદ્ધ કર્યું।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
ત્યારે વિષ્ણુએ મહારણ રચ્યું અને તેમની સાથે આનંદથી યુદ્ધ કર્યું. નાનાવિધ આયુધો એકત્ર કરી પ્રયોગ કરીને તેણે તુમુલ સંઘર્ષ ઊભો કર્યો અને ભયંકર પરાક્રમ દર્શાવ્યો.
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
પછી ભૈરવ આદિ ઉગ્ર ગણો બહુ સંખ્યામાં તેની સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા. પરમ ક્રોધથી અને ઉત્તમ બળથી યુક્ત થઈ તેમણે નાનાવિધ અસ્ત્રો છોડ્યા.
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
આ રીતે અતુલ તેજવાળા હરિ સાથે તેમનું યુદ્ધ જોઈ તે બલવાન પાછો વળ્યો; પછી ફરી આગળ આવી પોતે જ તેમની સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યો.
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
પછી મહાતેજસ્વી વિષ્ણુએ ચક્ર ઉઠાવ્યું અને યુદ્ધાવેશમાં મગ્ન થયો. ભગવાન માધવ તે વીરભદ્ર સાથે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
હે મુને! તે બંને વચ્ચે અતિ ઘોર, રોમાંચક યુદ્ધ ઊભું થયું—મહાવીરોના અધિપતિ એવા, નાનાવિધ શસ્ત્રાસ્ત્ર ધારણ કરનાર બંને વચ્ચે.
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
હે દેવદેવ! વિષ્ણુના યોગબળથી તેનીમાંથી અસંખ્ય, અત્યંત ભયંકર દિવ્ય યોદ્ધાઓ પ્રગટ થયા—હાથમાં શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરેલા.
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
વીરભદ્રના આદેશથી તેઓ પણ યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયા. નાનાવિધ આયુધ ધારણ કરનારા શિવગણો વિષ્ણુ સમા બળવાન હતા અને નિર્ભય થઈ લડ્યા.
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
તે વીરએ પરમ સ્વામી પ્રભુ શિવનું સ્મરણ કરીને, નારાયણ સમ તેજસ્વી તે સર્વ યોદ્ધાઓનો વધ કર્યો અને ત્રિશૂલથી ભસ્મ કરી દીધા.
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
પછી રણભૂમિમાં મહાબળી વીરભદ્રે જાણે માત્ર લીલા હોય તેમ, વિષ્ણુના વક્ષસ્થળ પર ત્રિશૂલથી પ્રહાર કર્યો.
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
તે પ્રહારથી અચાનક ઘાયલ થયેલા પુરુષોત્તમ હરિ (વિષ્ણુ) તત્કાળ ભૂમિ પર પડી ગયા; હે મુનિ, તેઓ બેભાન થયા।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
પછી તે યજ્ઞમાંથી પ્રલયાગ્નિ સમાન એક પ્રજ્વલિત તેજ પ્રગટ થયું—અતિ તીવ્ર, ત્રિલોક દાહક અને વીરોને પણ ભયભીત કરનારું।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
ક્રોધથી લાલ થયેલી આંખો ધરાવતા તે શ્રીમાન પ્રભુ ફરી ઊભા થયા; પ્રહાર કરવા ચક્ર ઉંચકી, તે પુરુષર્ષભ આક્રમણ માટે સજ્જ રહી ઊભા રહ્યા।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
તેનું તે મહારૌદ્ર ચક્ર પ્રલયકાળના સૂર્ય સમું તેજસ્વી હતું; પરંતુ શિવસ્વરૂપ પ્રભુ વીરભદ્રે નિર્ભય થઈ તેને સ્તંભિત કર્યું।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
હે મુને! માયાધીશ મહાપ્રભુ શંભુના પ્રભાવથી હરિનું ચક્ર હાથમાં હોવા છતાં જરાય હલ્યું નહીં; તે ધ્રુવ સમું સ્થિર અને સ્તંભિત રહ્યું।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણની દ્વિતીય રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘યજ્ઞવિધ્વંસવર્ણન’ નામનો સડત્રીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
પછી, હે નારદ, વીરભદ્રે વિષ್ಣુને સ્તંભિત કરી દીધા; યજ્વાઓને મંત્રોથી બોલાવવાની ઇચ્છા હોવા છતાં તેમની સ્તંભનશક્તિ નિષ્ફળ થઈ ગઈ।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
પછી સ્તંભનમાંથી મુક્ત થયેલા શારઙ્ગધન્વા રમેશ્વર ક્રોધિત થયા; હે મુને, તેમણે બાણો સહિત પોતાનું શારઙ્ગ ધનુષ ધારણ કર્યું।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
તેના ત્રણ બાણોથી આઘાત પામી પરાજિત થયેલું હરિનું શારઙ્ગ ધનુષ, હે પ્રિય, એ જ ક્ષણે વીરભદ્રે, હે મુનિ, ત્રણ ભાગે તોડી નાંખ્યું।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
ત્યારે મારા વચનોથી બોધ પામેલા વિષ્ણુએ તે મહાગણને સમજી લીધો. તેની અસહ્ય તેજસ્વિતા જાણી વિષ્ણુએ અંતર્ધાન થવાનો નિશ્ચય કર્યો।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
સતી દ્વારા થનાર, અન્ય માટે અપ્રતિરોધ્ય એવા સર્વ ભવિષ્યને જાણી, તેઓ પોતાના ગણો સાથે પોતાના લોકોમાં પરત ગયા; સ્વતંત્ર સર્વપતિ શિવનું સ્મરણ કરતા રહ્યા।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
સત્યલોકમાં જઈ હું પુત્રશોકથી પીડિત થયો. અતિ દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ હું વિચારતો રહ્યો—“હવે હું શું કરું?”
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
વિષ્ણુ અને હું અંતર્ધાન થયા ત્યારે, મુનિઓ સાથેના દેવતાઓ—યજ્ઞ પર જ નિર્ભર રહેનારા—ગણો દ્વારા સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત થયા।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
મહા ઉપદ્રવ જોઈ અને મહામખ ધ્વસ્ત થયો જાણીને, યજ્ઞે મૃગરૂપ ધારણ કર્યું અને મહાભયથી દોડી ગયો।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
ત્યારે તેને મૃગરূপે આકાશ તરફ દોડતો જોઈ વીરભદ્રે તેને પકડી શિરચ્છેદ કરીને શિરવિહિન કર્યો।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
પછી તે વીર શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રજાપતિ ધર્મ અને કશ્યપને સાથે લઈ ગયો; તેમજ અરિષ્ટનેમિ અને મુનિઓના મહાન અધિપતિ બહુપત્રને પણ સાથે લીધો.
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
તે મહાગણે મુનિ અંગિરા, કૃશાશ્વ અને શ્રેષ્ઠ મુનિ દત્તના મસ્તક પર પોતાના પગથી પ્રહાર કર્યો।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
પ્રતાપી વીરભદ્રે પોતાના નખના અગ્રભાગથી સરસ્વતીની નાસિકા અને દેવ આસ્તુને કાપી નાખ્યા।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
પછી ક્રોધથી લાલ નેત્રોવાળા તે વીરભદ્રે અન્ય દેવોને પણ વિદીર્ણ કરી પૃથ્વી પર પાડી દીધા।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
મુખ્ય દેવો અને મુનિઓને વિદીર્ણ કર્યા પછી પણ વીરભદ્ર શાંત ન થયા; તેઓ સર્પરાજની જેમ ક્રોધિત અને સુશોભિત હતા।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
વીર્ભદ્રે શત્રુઓને પકડી વશ કર્યા હતા; તે વનમાં હાથીઓ શોધતા સિંહની જેમ વારંવાર દિશાઓ નિહાળતો અને ક્ષણે ક્ષણે પૂછતો—“કોણ છે? ક્યાં છે?”
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
પ્રતાપી મણિભદ્રે ભૃગુને લાંબા સમય સુધી ઘા મારી કચડી નાખ્યો; પછી તેના વક્ષ પર પગ મૂકી બળપૂર્વક તેની મૂછ ઉપાડી લીધી।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
પછી ચંડ વેગથી આગળ ધસી જઈ પૂષાના દાંત ઉપાડી નાખ્યા—એ જ પૂષા પહેલાં હરનું અપમાન થતું ત્યારે દાંત બતાવી હસ્યો હતો।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
ક્રોધે નંદીએ ભગાના નેત્રો ઉપાડી જમીન પર પાડી દીધા; પછી દક્ષના યજ્ઞાગ્નિથી શાપ આપનારને દગ્ધ કર્યો।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
ત્યાં સ્વધા અપમાનિત થઈ; તેમ જ સ્વાહા અને દક્ષિણાં પણ। મંત્રો, તંત્રો તથા અન્ય વિધિ-વિધાનો પણ ગણનાયકો દ્વારા દબાઈ વશમાં રાખાયા।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
ક્રોધથી તે વીર ગણોએ યજ્ઞ-વિતાનની નીચેની અગ્નિમાં મલ વરસાવ્યું; અને તે ક્ષણે તેમણે તે અધ્વરને અવર્ણનીય રીતે કલુષિત અને અસ્તવ્યસ્ત કરી દીધો.
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
અંતર્વેદીના અંદર છુપાયેલો તે ભયથી કંપતો હતો; પરંતુ શિવશક્તિમાંથી પ્રગટ થયેલા વીરભદ્રે તેને ઓળખી બળપૂર્વક પકડીને લઈ આવ્યો।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
તેના કપોલને પકડી ખડ્ગથી માથા પર પ્રહાર કર્યો; પરંતુ યોગપ્રભાવથી તે શિર અભેદ્ય બની ગયું, કાપી શકાયું નહીં।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
તેનું શિર સર્વ શસ્ત્રાસ્ત્રોથી અભેદ્ય છે એમ માની, છાતી પર પગ મૂકી પોતાના હાથથી તેને ચકનાચૂર કરવા પ્રયત્ન કર્યો।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
ત્યારે શિવગણોના અગ્રણી વીરભદ્રે, હર (શિવ)ના વૈરી એવા દુષ્ટ દક્ષનું શિર યજ્ઞાગ્નિકુંડમાં ફેંકી દીધું।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
ત્યારે વીરભદ્ર હાથમાં ત્રિશૂલ ઘુમાવતા તેજસ્વી થયો. ક્રોધથી તે યુદ્ધ-રાક્ષસ સમા પ્રલયકારી દળો પર્વત સમાન બની ધધકી ઊઠ્યા.
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
અનાયાસે સૌને સંહાર કરીને, ક્રોધથી દીપ્ત વીર્ભદ્રે પછી અગ્નિથી તેમને સળગાવી દીધા; પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં પડતા પતંગિયાંની જેમ તેઓ ભસ્મ થયા।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
પછી વીર્ભદ્રે દક્ષ વગેરે અગ્રસ્થાને રહેલાં દગ્ધ થયેલાંને જોઈ અট্টહાસ કર્યો; તે ગર્જનાસમાન હાસ્યે ત્રિલોકને ગુંજાવી દીધું।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
ત્યાં શિવગણો સાથે અને વીરશ્રીથી આવૃત વીર્ભદ્રના સન્માનાર્થે નંદનવનમાંથી દિવ્ય પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
પછી ધીમે ધીમે શીતળ, સુગંધ વહન કરનારા અને સુખદ પવનો વહેવા લાગ્યા; ત્યારબાદ દેવદુંદુભિઓ પણ એકસાથે ગુંજ્યાં।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
ત્યારબાદ તે વીર, કાર્ય સિદ્ધ કરીને, ત્વરિત કૈલાસ ગયો—જેમ ઉદિત સૂર્ય ઘન અંધકારને તરત નાશ કરે છે તેમ.
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
કાર્ય સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કરેલા વીરભદ્રને જોઈ પરમેશ્વર શંભુ અંતરમાં પ્રસન્ન થયા અને તેને વીરગણોના અધ્યક્ષ તરીકે નિમ્યા।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.