दक्षयज्ञे सत्या अपमानबोधः — Satī Encounters Disrespect at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । दाक्षायणी गता तत्र तत्र यज्ञो महाप्रभः । सुरासुरमुनीन्द्रादिकुतूहलसमन्वितः

બ્રહ્માએ કહ્યું: દાક્ષાયણી (સતી) ત્યાં ગયા; અને ત્યાં તે મહાન અને ભવ્ય યજ્ઞ ચાલી રહ્યો હતો, જેમાં દેવો, અસુરો અને શ્રેષ્ઠ ઋષિઓની ઉત્સુકતા હતી.

Verse 2

स्वपितुर्भवनं तत्र नानाश्चर्यसमन्वितम् । ददर्श सुप्रभं चारु सुरर्षिगण संयुतम्

ત્યાં તેમણે તેમના પિતાનું ભવન જોયું—જે અનેક આશ્ચર્યોથી ભરેલું હતું—વૈભવ અને સુંદરતાથી તેજસ્વી, અને દેવર્ષિઓના સમૂહોથી યુક્ત હતું.

Verse 3

द्वारि स्थिता तदा देवी ह्यवरुह्य निजासनात् । नन्दिनोऽभ्यंतरं शीघ्रमेकैवागच्छदध्वरम्

ત્યારે દ્વારે ઊભેલી દેવી પોતાના આસન પરથી ઉતરી, એકલી જ ઝડપથી નંદીના આંતરિક પ્રાંગણમાં—યજ્ઞના પવિત્ર પરિસરમાં—પ્રવેશી ગઈ।

Verse 4

आगतां च सतीं दृष्ट्वाऽसिक्नी माता यशस्विनी । अकरोदादरं तस्या भगिन्यश्च यथोचितम्

સતીને આવતી જોઈ યશસ્વિની માતા અસિક્નીએ તેણીને યથોચિત માન-સન્માન અને સ્નેહ આપ્યો; અને બહેનો પણ યોગ્ય રીતે તેણીને આવકારવા લાગી।

Verse 5

नाकरोदादरं दक्षो दृष्ट्वा तामपि किंचन । नान्योपि तद्भयात्तत्र शिवमायाविमोहितः

દક્ષે તેણીને જોઈને પણ જરાય આદર ન કર્યો. તેના ભયથી ત્યાં બીજાં કોઈએ પણ તેણીને સન્માન આપવાની હિંમત ન કરી, કારણ કે તે સમયે તેઓ શિવમાયાથી મોહિત હતા।

Verse 6

अथ सा मातरं देवी पितरं च सती मुने । अनमद्विस्मितात्यंतं सर्वलोक पराभवात्

પછી, હે મુને, દેવી સતી પોતાની માતા અને પિતાને પ્રણામ કરી; પરંતુ સર્વ લોકના અપમાનથી તે અત્યંત વિસ્મિત રહી અને અંતરમાં શાંતિ ન પામી।

Verse 7

भागानपश्यद्देवानां हर्यादीनां तदध्वरे । न शंभुभागमकरोत् क्रोधं दुर्विषहं सती

સતીએ તે યજ્ઞમાં હરિ વગેરે દેવોને તેમના ભાગ મળતા જોયા; પરંતુ શંભુનો ભાગ ન રાખ્યો હતો. આ અપમાન જોઈ સતીને અસહ્ય ક્રોધ આવ્યો।

Verse 8

सत्युवाच । तदा दक्षं दहन्तीव रुषा पूर्णा सती भृशम् । क्रूरदृष्ट्या विलोक्यैव सर्वानप्यपमानिता

સતીએ કહ્યું—ત્યારે રોષથી અત્યંત પરિપૂર્ણ સતી દક્ષને જાણે દહન કરી નાખશે એમ ક્રૂર દૃષ્ટિથી જોયો; અપમાનિત થઈ તેણે સર્વને પણ તેવી જ તીક્ષ્ણ નજરે નિહાળ્યા।

Verse 9

सत्युवाच । अनाहूतस्त्वया कस्माच्छंभुः परमशोभनः । येन पूतमिदं विश्वं समग्रं सचराचरम्

સતીએ કહ્યું—પરમ શોભન શંભુને તમે કેમ આમંત્રણ આપ્યું નથી? જેમના દ્વારા ચરાચર સહિત આ સમગ્ર વિશ્વ પવિત્ર અને શુદ્ધ બને છે।

Verse 10

यज्ञो यज्ञविदां श्रेष्ठो यज्ञांगो यज्ञदक्षिणः । यज्ञकर्ता च यश्शंभुस्तं विना च कथं मखः

શંભુ જ યજ્ઞ છે—યજ્ઞવિદોમાં સર્વશ્રેષ્ઠ. એ જ યજ્ઞનું અંગ છે અને એ જ યજ્ઞદક્ષિણા. એ જ યજ્ઞકર્તા છે; તેમના વિના મખ (યજ્ઞ) કેમ થઈ શકે?

Verse 11

यस्य स्मरणमात्रेण सर्वं पूतं भवत्यहो । विना तेन कृतं सर्वमपवित्रं भविष्यति

અહો! જેમનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી સર્વ પવિત્ર થઈ જાય છે; પરંતુ તેમના વિના કરેલું બધું જ અપવિત્ર બને છે।

Verse 12

द्रव्यमंत्रादिकं सर्वं हव्यं कव्यं च यन्मयम् । शंभुना हि विना तेन कथं यज्ञः प्रवर्तितः

સમસ્ત દ્રવ્ય, મંત્રાદિ તથા હવ્ય અને કવ્ય—આ બધું જ તેમના દ્વારા વ્યાપ્ત છે; તેથી શંભુ (શિવ) વિના યજ્ઞ કેવી રીતે પ્રવર્તિત થઈ શકે?

Verse 13

किं शिवं सुरसामान्यं मत्याकार्षीरनादरम् । भ्रष्टबुद्धिर्भवानद्य जातोसि जनकाधम

સામાન્ય દેવો સમાન માનીને, દેવોથી પર એવા શિવનો તું અપમાન કેમ કર્યું? આજે તારી બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ; તું પિતાઓમાં કલંકરૂપ અધમ બન્યો।

Verse 14

विष्णुब्रह्मादयो देवा यं संसेव्य महेश्वरम् । प्राप्ताः स्वपदवीं सर्वे तं न जानासि रे हरम्

વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે દેવોએ તે મહેશ્વરની ભક્તિપૂર્વક સેવા કરીને પોતપોતાની ઉત્તમ પદવી પ્રાપ્ત કરી; છતાં અરે, તું હર—બંધનહર—ને ઓળખતો નથી।

Verse 15

एते कथं समायाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । तव यज्ञे विना शंभुं स्वप्रभुं मुनयस्तथा

વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે દેવો તારા યજ્ઞમાં કેવી રીતે આવી પહોંચ્યા? અને મુનિઓ પણ પોતાના સ્વામી શંભુ વિના તારા યજ્ઞમાં કેવી રીતે આવ્યા?

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानी विष्ण्वादीन्सकलान् प्रति । पृथक्पृथगवोचत्सा भर्त्सयंती भवात्मिका

બ્રહ્મા બોલ્યા: આમ કહીને ભવાત્મિકા પરમેશાની સતીએ વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવોને એકેક કરીને ઠપકો આપતાં સંબોધ્યા।

Verse 17

सत्युवाच । हे विष्णो त्वं महादेवं किं न जानासि तत्त्वतः । सगुणं निर्गुणं चापि श्रुतयो यं वदंति ह

સતી બોલ્યાં: હે વિષ્ણુ! તું મહાદેવને તત્ત્વથી કેમ નથી જાણતો? શ્રુતિઓ તેમને સગુણ અને નિર્ગુણ—બન્ને રૂપે કહે છે।

Verse 18

यद्यपि त्वां करं दत्त्वा बहुवारं महेश्वरः । अशिक्षयत्पुरा शाल्वप्रमुखाकृतिभिर्हरे

હે હરે! મહેશ્વરે પૂર્વકાળે શાલ્વ વગેરે રૂપ ધારણ કરીને તારો હાથ પકડી વારંવાર તને શિક્ષા અને તાલીમ આપી હતી।

Verse 19

तदपि ज्ञानमायातं न ते चेतसि दुर्मते । भागार्थी दक्षयज्ञेस्मिन् शिवं स्वस्वामिनं विना

હે દુર્મતે! તે જ્ઞાન પણ તારા ચિત્તમાં પ્રવેશ્યું નથી. આ દક્ષયજ્ઞમાં પોતાના સ્વામી શિવને વિના તું ભાગ માગે છે.

Verse 20

पुरा पंचमुखो भूत्वा गर्वितोऽसि सदाशिवम् । कृतश्चतुर्मुखस्तेन विस्मृतोसि तदद्भुतम्

પૂર્વે તું પંચમુખ રૂપ ધારણ કરીને સદાશિવ સામે ગર્વિત થયો હતો. તેથી તેમણે તને ચતુર્મુખ કર્યો; છતાં તું તે અદ્ભુત કૃત્ય ભૂલી ગયો છે.

Verse 21

इन्द्र त्वं किं न जानासि महादेवस्य विक्रमम् । भस्मी कृतः पविस्ते हि हरेण क्रूरकर्मणा

હે ઇન્દ્ર, તું મહાદેવના પરાક્રમને શું નથી જાણતો? ક્રૂર અને અપ્રતિહત કર્મ કરનાર હરએ તારો વજ્ર ભસ્મ કરી દીધો હતો।

Verse 22

हे सुराः किन्न जानीथ महादेवस्य विक्रमम् । अत्रे वसिष्ठ मुनयो युष्माभिः किं कृतं त्विह

હે દેવગણ, શું તમે મહાદેવના પરાક્રમને નથી જાણતા? હે અત્રિ અને વસિષ્ઠ મુનિઓ, તમારાથી અહીં ખરેખર શું કરવામાં આવ્યું છે?

Verse 23

भिक्षाटनं च कृतवान् पुरा दारुवने विभुः । शप्तो यद्भिक्षुको रुद्रो भवद्भिर्मुनिभिस्तदा

પૂર્વે દારુવનમાં સર્વવ્યાપી પ્રભુએ ભિક્ષાટનની લીલા કરી હતી; ત્યારે તમે મુનિઓએ ભિક્ષુકવેશધારી રુદ્રને શાપ આપ્યો હતો।

Verse 24

शप्तेनापि च रुद्रेण यत्कृतं विस्मृतं कथम् । तल्लिंगेनाखिलं दग्धं भुवनं सचराचरम्

રુદ્રના શાપથી પણ જે થયું, તે કેવી રીતે ભૂલાઈ શકે? એ જ લિંગ દ્વારા ચરાચર સહિત આખું ભુવન સંપૂર્ણ રીતે દગ્ધ થયું.

Verse 25

सर्वे मूढाश्च संजाता विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । मुनयोऽन्ये विना शंभुमागता यदिहाध्वरे

વિષ્ણુ, બ્રહ્મા વગેરે સર્વ દેવો મોહગ્રસ્ત બન્યા. અન્ય મુનિઓ પણ અહીં આ યજ્ઞમાં આવ્યા, પરંતુ શંભુ (શિવ) વિના.

Verse 26

सर्वे वेदाश्च संभूताः सांगाश्शास्त्राणि वाग्यतः । योसौ वेदांतगश्शम्भुः कैश्चिज्ज्ञातुं न पार्यते

તેમનામાંથી જ સર્વ વેદો તેમના અંગો સહિત ઉત્પન્ન થયા અને પવિત્ર વાણીમાંથી જન્મેલા શાસ્ત્રો પણ. છતાં વેદાંતના પરમ ગમ્ય એવા શંભુને કેટલાક સીમિત જાણકારો સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતા નથી.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्यनेकविधा वाणीरगदज्जगदम्बिका । कोपान्विता सती तत्र हृदयेन विदूयता

બ્રહ્માએ કહ્યું—આ રીતે અનેક પ્રકારની વાણી બોલીને જગદંબિકા સતી ક્રોધથી ભરાઈ ત્યાં જ ઊભી રહી; અંદરથી તેનું હૃદય દહનથી વ્યથિત થયું।

Verse 28

विष्ण्वादयोखिला देवा मुनयो ये च तद्वचः । मौनीभूतास्तदाकर्ण्य भयव्याकुलमानसाः

તે વચનો સાંભળીને વિષ્ણુ આદિ સર્વ દેવો અને મુનિઓ પણ ભયથી વ્યાકુળ મન થઈ મૌન થઈ ગયા।

Verse 29

इतिश्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीवाक्यवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

આ રીતે શ્રીશિવમહાપુરાણના દ્વિતીય ગ્રંથ રુદ્રસંહિતાના દ્વિતીય સતીખંડમાં ‘સતીવાક્યવર્ણન’ નામનો એકોત્રીસમો (૨૯મો) અધ્યાય સમાપ્ત થયો।

Verse 30

दक्ष उवाच । तव किं बहुनोक्तेन कार्यं नास्तीह सांप्रतम् । गच्छ वा तिष्ठ वा भद्रे कस्मात्त्वं हि समागता

દક્ષે કહ્યું—“ઘણું બોલવાથી શું લાભ? અત્યારે અહીં તારો કોઈ કાર્ય નથી. હે ભદ્રે, ઇચ્છા હોય તો જા કે રહે; તું અહીં આવી જ કેમ?”

Verse 31

अमंगलस्तु ते भर्ता शिवोसौ गम्यते बुधैः । अकुलीको वेदबाह्यो भूतप्रेतपिशाचराट्

“તારો પતિ આ શિવ અમંગળ ગણાય છે—એવું વિદ્વાનો માને છે. તે કુલરીતિથી પરે, વૈદિક મર્યાદાથી બહાર, અને ભૂત-પ્રેત-પિશાચોનો અધિપતિ છે.”

Verse 32

तस्मान्नाह्वारितो रुद्रो यज्ञार्थं सुकुवेषभृत् । देवर्षिसंसदि मया ज्ञात्वा पुत्रि विपश्चिता

અતએવ યજ્ઞાર્થે શુભ અને યોગ્ય વેશ ધારણ કર્યો હોવા છતાં રુદ્રને આમંત્રણ અપાયું નહીં. હે વિદુષી પુત્રી, દેવર્ષિઓની સભામાં મેં આ વાત સ્પષ્ટ જાણી હતી.

Verse 33

विधिना प्रेरितेन त्वं दत्ता मंदेन पापिना । रुद्रायाविदितार्थाय चोद्धताय दुरात्मने

વિધિના પ્રેરણાથી તું તે મંદબુદ્ધિ પાપી દ્વારા રુદ્રને અર્પિત થઈ—જેનાં વિષે (લોકોએ) યોગ્ય-અયોગ્ય ન જાણનાર, ઉદ્ધત અને દુષ્ટહૃદય એવો ભાવ કર્યો.

Verse 34

तस्मात्कोपं परित्यज्य स्वस्था भव शुचिस्मिते । यद्यागतासि यज्ञेस्मिन् दायं गृह्णीष्व चात्मना

અતએવ ક્રોધ ત્યજી શાંત રહો, હે પવિત્ર સ્મિતવાળી. તું આ યજ્ઞમાં આવી છે, તો સ્થિર ચિત્તે તારો યોગ્ય ભાગ તું જાતે સ્વીકાર.

Verse 35

ब्रह्मोवाच । दक्षेणोक्तेति सा पुत्री सती त्रैलोक्यपू जिता । निंदायुक्तं स्वपितरं दृष्ट्वासीद्रुषिता भृशम्

બ્રહ્માએ કહ્યું—દક્ષે એમ કહ્યું ત્યારે, ત્રિલોકમાં પૂજિત તેની પુત્રી સતી પોતાના પિતાને નિંદાથી યુક્ત જોઈ અત્યંત ક્રોધિત થઈ।

Verse 36

अर्चितयत्तदा सेति कथं यास्यामि शंकरम् । शंकरं द्रष्टुकामाहं पृष्टा वक्ष्ये किमुत्तरम्

“તો તેમની પૂજા કરો,” તે કહે છે—પણ હું શંકર પાસે કેવી રીતે જાઉં? મને શંકરના દર્શન કરવાની ઇચ્છા છે; મને પૂછવામાં આવે તો હું શું ઉત્તર આપું?

Verse 37

अथ प्रोवाच पितरं दक्षं तं दुष्टमानसम् । निश्श्वसंती रुषाविष्टा सा सती त्रिजगत्प्रसूः

ત્યારે ત્રણેય લોકની માતા સતીએ, ક્રોધિત થઈને અને નિસાસા નાખતા, પોતાના દુષ્ટ બુદ્ધિવાળા પિતા દક્ષને કહ્યું.

Verse 38

सत्युवाच । यो निंदति महादेवं निंद्यमानं शृणोति वा । तावुभौ नरकं यातौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ

સતીએ કહ્યું: જે મહાદેવની નિંદા કરે છે અથવા નિંદા સાંભળે છે, તે બંને ત્યાં સુધી નરકમાં જાય છે જ્યાં સુધી સૂર્ય અને ચંદ્ર છે.

Verse 39

तस्मात्त्यक्ष्याम्यहं देवं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् । किं जीवितेन मे तात शृण्वंत्यानादरं प्रभोः

તેથી હું આ દેહનો ત્યાગ કરીશ અને અગ્નિમાં પ્રવેશ કરીશ. હે પિતા, મારા પ્રભુનો અનાદર સાંભળતા મારા જીવવાનો શું અર્થ?

Verse 40

यदि शक्तस्स्वयं शंभोर्निंदकस्य विशेषतः । छिंद्यात् प्रसह्य रसनां तदा शुद्ध्येन्न संशयः

જો કોઈ સમર્થ હોય, તો ખાસ કરીને શંભુની નિંદા કરનારની જીભ બળપૂર્વક કાપી નાખવી જોઈએ; ત્યારે તે શુદ્ધ થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.

Verse 41

यद्यशक्तो जनस्तत्र निरयात्सुपिधाय वै । कर्णौ धीमान् ततश्शुद्ध्येद्वदंतीदं बुधान्वरान्

જો કોઈ વ્યક્તિ ત્યાં અસમર્થ હોય, તો બુદ્ધિશાળીએ પોતાના કાન બંધ કરીને ત્યાંથી ચાલ્યા જવું જોઈએ. ત્યારે તે શુદ્ધ થાય છે—એવું શ્રેષ્ઠ વિદ્વાન મુનિઓ કહે છે.

Verse 42

ब्रह्मोवाच । इत्थमुक्त्वा धर्मनीतिं पश्चात्तापमवाप सा । अस्मरच्छांकरं वाक्यं दूयमानेन चेतसा

બ્રહ્માએ કહ્યું: આ રીતે ધર્મનીતિ કહીને તે પશ્ચાતાપથી ભરાઈ ગઈ. દુઃખી મનથી તેણે શંકર (ભગવાન શિવ) ના વચનો યાદ કર્યા.

Verse 43

ततस्संकुद्ध्य सा दक्षं निश्शंकं प्राह तानपि । सर्वान्विष्ण्वादिकान्देवान्मुनीनपि सती ध्रुवम्

પછી સતીએ ક્રોધિત થઈને નિડરતાથી દક્ષને અને ત્યાં હાજર વિષ્ણુ આદિ તમામ દેવો અને મુનિઓને પણ સંબોધ્યા.

Verse 44

सत्युवाच । तात त्वं निंदकश्शंभोः पश्चात्तापं गमिष्यसि । इह भुक्त्वा महादुःखमंते यास्यसि यातनाम्

સતીએ કહ્યું: "હે તાત, કારણ કે તમે શંભુના નિંદક છો, તમે ચોક્કસપણે પશ્ચાતાપ કરશો. આ લોકમાં મહાન દુઃખ ભોગવીને અંતે તમે યાતના પામશો."

Verse 45

यस्य लोकेऽप्रियो नास्ति प्रियश्चैव परात्मनः । तस्मिन्नवैरे शर्वेस्मिन् त्वां विना कः प्रतीपकः

જેના માટે આ લોકમાં કોઈ અપ્રિય નથી અને જે પરમાત્માને પણ પ્રિય છે—એવા સર્વ પ્રત્યે અવૈર શર્વના વિરોધમાં, તારા સિવાય કોણ પ્રતિકૂળ થઈ શકે?

Verse 46

महद्विनिंदा नाश्चर्यं सर्वदाऽसत्सु सेर्ष्यकम् । महदंघ्रिरजो ध्वस्ततमस्सु सैव शोभना

મહાનની નિંદા થવી આશ્ચર્ય નથી; અસત્ય અને અપવિત્ર લોકોમાં તે સદા ઈર્ષ્યા સાથે જ રહે છે. પરંતુ જેમનો અંધકાર મહેશ્વરના પાદરજથી નષ્ટ થયો છે, તેમના માટે એ જ વાત ભૂષણ બની જાય છે.

Verse 47

शिवेति द्व्यक्षरं यस्य नृणां नाम गिरेरितम् । सकृत्प्रसंगात्सकलमघमाशु विहंति तत्

જેનાં મુખેથી ‘શિ-વ’ આ દ્વ્યક્ષર નામ એક વાર પણ, પ્રસંગવશ બોલાઈ જાય, તે ઉચ્ચારણ તત્કાળ સર્વ પાપનો નાશ કરે છે.

Verse 48

पवित्रकीर्तितमलं भवान् द्वेष्टि शिवेतरः । अलंघ्यशासनं शंभुमहो सर्वेश्वरं खलः

હે શિવવિરોધી! જેમની કીર્તિ પવિત્ર અને નિર્મળ છે, એવા શંભુને પણ તું દ્વેષ કરે છે; જેમનું શાસન કોઈ લંઘી શકતું નથી. અફસોસ, સર્વેશ્વર મહેશ્વર પ્રત્યે વૈર રાખનાર તું કેટલો દુષ્ટ છે!

Verse 49

यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिसुनिषेवितम् । सर्वार्थदं ब्रह्मरसैः सर्वार्थिभिरथादरात्

તેમના પાદપદ્મને મહાત્માઓના ભમરાસમાન મન નિષ્ઠાપૂર્વક સેવાવે છે. તે સર્વ પુરુષાર્થ આપે છે; તેથી બ્રહ્મરસનો આસ્વાદ કરનારા સર્વ સાધકો તેને ભક્તિપૂર્વક આદર આપે છે.

Verse 50

यद्वर्षत्यर्थिनश्शीघ्रं लोकस्य शिवआदरात् । भवान् द्रुह्यति मूर्खत्वात्तस्मै चाशेषबंधवे

કારણ કે તેઓ શિવ પ્રત્યેના આદરને કારણે જગતના યાચકો પર શીઘ્ર વરદાનની વર્ષા કરે છે, તેથી તમે—મૂર્ખતાને કારણે—તેમની સાથે શત્રુતા કરી રહ્યા છો, જ્યારે તેઓ સર્વના વિશ્વબંધુ અને હિતકારી છે.

Verse 51

किंवा शिवाख्यमशिवं त्वदन्ये न विदुर्बुधाः । ब्रह्मादयस्तं मुनयस्सनकाद्यास्तथापरे

અથવા, તમારા સિવાય અન્ય વિદ્વાનો પણ તે શિવ કહેવાતા પરમાત્માને ખરેખર જાણતા નથી—જે તમામ અમંગળથી પર છે. બ્રહ્મા આદિ દેવો, મુનિઓ અને સનકાદિ પણ તેમને પૂર્ણપણે જાણતા નથી.

Verse 52

अवकीर्य जटाभूतैश्श्मशाने स कपालधृक् । तन्माल्यभस्म वा ज्ञात्वा प्रीत्यावसदुदारधीः

સ્મશાનમાં પોતાની જટાધારી ભૂતો વચ્ચે તે ભેટો વેરીને, કપાલ ધારણ કરનારા તે ઉદારબુદ્ધિ ભગવાને તેમને પોતાની માળા અને પવિત્ર ભસ્મ માનીને પ્રીતિપૂર્વક ત્યાં નિવાસ કર્યો.

Verse 53

ये मूर्द्धभिर्दधति तच्चरणोत्सृष्टमाराद् । निर्माल्यं मुनयो देवास्स शिवः परमेश्वरः

તેમના ચરણોમાંથી વિસર્જિત થયેલો તે પવિત્ર અવશેષ—તેમનું નિર્માલ્ય—જે મુનિઓ અને દેવો શ્રદ્ધાપૂર્વક પોતાના મસ્તક પર ધારણ કરે છે: તેઓ જ એકમાત્ર શિવ, પરમેશ્વર છે.

Verse 54

प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्मचोदि तम् । वेदे विविच्य वृत्तं च तद्विचार्यं मनीषिभिः

વેદવિહિત કર્મ બે પ્રકારનું છે—પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ. વેદમાં જણાવ્યા મુજબ તેમની યોગ્ય સીમા વિચારીને, વિદ્વાનોને મનન કરીને યોગ્ય માર્ગ પસંદ કરવો જોઈએ, જેથી કર્મ શુદ્ધિનું સાધન બની પશુપતિ શ્રીશિવની કૃપાથી અંતે મોક્ષ આપે।

Verse 55

विरोधियौगपद्यैककर्तृके च तथा द्वयम् । परब्रह्मणि शंभो तु कर्मर्च्छंति न किंचन

પરબ્રહ્મ શંભુમાં કર્મને ચોંટવાનો કોઈ અવકાશ નથી—વિરોધી ધર્મોની વાત હોય, એકસાથે ક્રિયા હોય, એક કર્તા માનવો હોય કે દ્વૈતની કલ્પના; એમાંથી કશું જ તેમને લાગુ પડતું નથી।

Verse 56

मा वः पदव्यस्स्म पितर्या अस्मदास्थितास्सदा । यज्ञशालासु वो धूम्रवर्त्मभुक्तोज्झिताः परम्

મારા પિતાના આશ્રયવાળી એ માર્ગ પર તમે સ્થિર ન રહો. યજ્ઞશાળાઓમાં તમે ધૂમ્રમાર્ગના ભોજી—માત્ર બાહ્ય કર્મકાંડમાં ચોંટેલા—થઈ પરમ શિવથી સર્વથા ત્યજિત થયા છો।

Verse 57

नोऽव्यक्तलिंगस्सततमवधूतसुसेवितः । अभिमानमतो न त्वं कुरु तात कुबुद्धिधृक्

તે માત્ર અવ્યક્ત લિંગના ચિહ્નવાળો જ નથી; તે સદા અવધૂતોથી સુસેવિત છે. તેથી, હે તાત, અભિમાન ન કર; એ તો કુબુદ્ધિની વૃત્તિ છે।

Verse 58

किंबहूक्तेन वचसा दुष्टस्त्वं सर्वथा कुधीः । त्वदुद्भवेन देहेन न मे किंचित्प्रयोजनम्

ઘણું બોલવાથી શું લાભ? તું સર્વથા દુષ્ટ અને કુબુદ્ધિ છે. તારા પરથી ઉત્પન્ન થયેલા આ દેહથી મને કશી જ જરૂર નથી।

Verse 59

तज्जन्म धिग्यो महतां सर्वथावद्यकृत्खलः । परित्याज्यो विशेषेण तत्संबंधो विपश्चिता

ધિક્કાર છે એવું જન્મ; જે ખલ સદા નિંદ્ય કર્મ કરે છે, તે મહાન લોકોને પણ લજ્જિત કરે છે. તેથી, વિવેકીઓએ વિશેષ કરીને તેની સાથેનો સર્વ સંબંધ ત્યજી દેવો જોઈએ।

Verse 60

गोत्रं त्वदीयं भगवान् यदाह वृषभध्वजः । दाक्षायणीति सहसाहं भवामि सुदुर्मनाः

વૃષભધ્વજ ભગવાન શિવ જ્યારે તારા ગોત્રનો ઉલ્લેખ કરતાં અચાનક મને “દાક્ષાયણી” કહે છે, ત્યારે મારું હૃદય તરત જ અત્યંત વ્યથિત થઈ જાય છે.

Verse 61

तस्मात्त्वदंगजं देहं कुणपं गर्हितं सदा । व्युत्सृज्य नूनमधुना भविष्यामि सुखावहा

અતએવ તારા અંગોમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું આ દેહ સદા કૂણપ સમાન નિંદિત છે. હવે હું નિશ્ચયે તેને ત્યજી દઈશ; તેને છોડીને હું શાંતિ અને કલ્યાણ લાવનારી બનીશ.

Verse 62

हे सुरा मुनयस्सर्वे यूयं शृणुत मद्वचः । सर्वथानुचितं कर्म युष्माकं दुष्टचेतसाम्

હે દેવો અને સર્વ મુનિઓ, તમે મારું વચન સાંભળો. દુષ્ટચિત્તવાળા તમારું આ કર્મ સર્વથા અનુચિત છે.

Verse 63

सर्वे यूयं विमूढा हि शिवनिंदाः कलिप्रियाः । प्राप्स्यंति दण्डं नियतमखिलं च हराद्ध्रुवम्

તમે બધા ખરેખર મોહગ્રસ્ત છો—શિવનિંદક અને કલિમાર્ગપ્રિય. હર (ભગવાન શિવ) પાસેથી તમે નિશ્ચિત જ નિર્ધારિત અને સંપૂર્ણ દંડ પામશો.

Verse 64

ब्रह्मोवाच । दक्षमुक्त्वाध्वरे तांश्च व्यरमत्सा सती तदा । अनूद्य चेतसा शम्भुमस्मरत्प्राणवल्लभम्

બ્રહ્માએ કહ્યું: યજ્ઞમાં રહેલા દક્ષને અને ત્યાંના સૌને કહીને સતી ત્યારે મૌન થઈ ગઈ. અંતર્મુખ ચિત્તથી તેણે હૃદયમાં પ્રાણપ્રિય શંભુ—ભગવાન શિવ—નું સ્મરણ કર્યું.