Prathama Pada
Maṅgalācaraṇa, Naimiṣāraṇya-Sabhā, Sūta-Āhvāna, and Narada Purāṇa-Māhātmya
এই অধ্যায়ত গুৰু, গণেশ, বাসুদেৱ/নাৰায়ণ, নৰ–নৰোত্তম আৰু সৰস্বতীৰ মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ কৰি আদিপুৰুষৰ স্তৱ কৰে; যাঁৰ অংশৰূপে ব্ৰহ্মা–বিষ্ণু–মহেশে জগত্ পৰিচালনা কৰে। নৈমিষাৰণ্যত শৌনক আদি ঋষিসকলে তপস্যা, যজ্ঞ, জ্ঞান আৰু ভক্তিৰে বিষ্ণুক আৰাধনা কৰি ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ লাভৰ সমন্বিত উপায় সুধে। তেওঁলোকে ব্যাসশিষ্য আৰু অধিকৃত পুৰাণবক্তা সূত ৰোমহর্ষণ সিদ্ধাশ্ৰমত আছে বুলি জানি তাত যায় আৰু নাৰায়ণ-সম্পৰ্কিত অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ প্ৰসঙ্গ আৰু অৱভৃথ সমাপ্তিৰ অপেক্ষা দেখে। ঋষিসকলে ‘অতিথি-সৎকাৰৰূপ জ্ঞান’ বিচাৰি বিষ্ণুপ্ৰীতিৰ বিধি, যথাবিধি পূজা, বৰ্ণাশ্ৰমাচাৰ, অতিথিধৰ্ম, ফলপ্ৰদ কৰ্ম আৰু মুক্তিদায়িনী ভক্তিৰ স্বৰূপ প্ৰশ্ন কৰে। সূতে কয় যে সনকাদি শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকলে নাৰদক যি গাইছিল সেই তত্ত্বেই তেওঁ বৰ্ণনা কৰিব; তাৰ পিছত নাৰদপুৰাণৰ বেদসঙ্গতি, পাপনাশক শক্তি, অধ্যায় শ্ৰৱণ/পাঠৰ ক্ৰমফল আৰু কথাশ্ৰৱণৰ শিষ্টাচাৰ-অধিকাৰ নিৰূপণ কৰে। শেষত নাৰায়ণস্মৰণ আৰু একাগ্ৰ শ্ৰৱণে ভক্তি জগাই সকলো পুৰুষাৰ্থ পূৰ্ণ কৰে—ইয়েই মোক্ষধৰ্মৰ মূল কথা।
Nārada’s Hymn to Viṣṇu (Nāradasya Viṣṇu-stavaḥ)
ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত সূতে সনকাদি কুমাৰসকলৰ বৰ্ণনা কৰে—তেওঁলোক ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ, ব্ৰহ্মচাৰী আৰু মোক্ষপৰায়ণ; মেরুৰ পৰা ব্ৰহ্মসভালৈ যাত্ৰা কৰিছিল। পথত বিষ্ণুৰ পবিত্ৰ নদী গঙ্গা দেখি সীতাজলত স্নান কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰে। তেতিয়া নাৰদ আহি জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতৃসকলক প্ৰণাম কৰি নাৰায়ণ, অচ্যুত, অনন্ত, বাসুদেৱ, জনাৰ্দন আদি নাম জপ কৰি বিস্তৃত বিষ্ণুস্তৱ পাঠ কৰে। স্তৱত বিষ্ণুক সগুণ-নিৰ্গুণ, জ্ঞান আৰু জ্ঞাতা, যোগ আৰু যোগসাধ্য, বিশ্বৰূপ হৈও অসঙ্গ বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে; কূৰ্ম, বৰাহ, নৰসিংহ, বামন, পৰশুৰাম, ৰাম, কৃষ্ণ, কল্কি আদি অৱতাৰ কীৰ্তন আৰু নামস্মৰণৰ শুদ্ধি-মোক্ষদায়িনী মহিমা বাৰে বাৰে গোৱা হৈছে। স্নান কৰি সন্ধ্যা-তৰ্পণ সম্পন্ন কৰাৰ পিছত মুনিসকল হৰিকথাত লীন হয়; তাৰ পাছত নাৰদে ভগৱানৰ লক্ষণ, ফলদায়ী কৰ্ম, সত্য জ্ঞান, তপস্যা আৰু বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰা অতিথি-সৎকাৰৰ বিধি সুধে। শেষত ফলশ্ৰুতি—প্ৰভাত পাঠে পবিত্ৰতা আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে।
Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)
নাৰদে সনকক সোধে—আদি সৰ্বব্যাপী ভগৱানে কেনেকৈ ব্ৰহ্মা আৰু দেৱতাসকলক উৎপন্ন কৰিলে। সনকে বিষ্ণু-কেন্দ্ৰিত অদ্বৈত তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰে—নাৰায়ণ সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত; সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰ বাবে প্ৰজাপতি/ব্ৰহ্মা, ৰুদ্ৰ আৰু বিষ্ণু ৰূপে ত্ৰিৰূপ প্ৰকাশ পায়। মায়া/শক্তি বিদ্যা আৰু অবিদ্যা দুয়ো—ভেদবুদ্ধিত বন্ধন, অভেদজ্ঞানত মুক্তি। তাৰ পিছত সাংখ্যসদৃশ সৃষ্টিক্ৰম (প্ৰকৃতি–পুৰুষ–কাল; মহৎ, বুদ্ধি, অহংকাৰ; তন্মাত্ৰা আৰু মহাভূত) আৰু ব্ৰহ্মাৰ পৰৱৰ্তী সৃষ্টিসমূহ কোৱা হৈছে। সাত ঊৰ্ধ্বলোক, পাতালাদি, মেৰু, লোকালোক, সাত দ্বীপ-সমুদ্ৰ, আৰু ভাৰতবৰ্ষক কৰ্মভূমি বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। শেষত ভক্তি আৰু নিষ্কাম কৰ্মৰ মহিমা—সকলো কৰ্ম হৰি/বাসুদেৱলৈ অৰ্পণ, ভক্তসকলক সন্মান, নাৰায়ণ-শিৱক অভিন্ন দেখা, আৰু বাসুদেৱ ব্যতীত একো নাই বুলি ঘোষণা।
Bhakti-Śraddhā-Ācāra-Māhātmya and the Commencement of the Mārkaṇḍeya Narrative
সনকে নাৰদক উপদেশ দিয়ে কয়—শ্ৰদ্ধাই সকলো ধৰ্মৰ মূল, আৰু ভক্তিয়েই সকলো সিদ্ধিৰ প্ৰাণ; ভক্তি নাথাকিলে দান, তপস্যা আৰু অশ্বমেধসম যজ্ঞো নিষ্ফল, কিন্তু শ্ৰদ্ধাৰে কৰা সৰু কৰ্মো স্থায়ী পুণ্য আৰু কীৰ্তি দিয়ে। তেওঁ ভক্তিক বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰৰ সৈতে সংযোগ কৰি কয় যে বিধিত আচাৰ ত্যাগ কৰা জন ‘পতিত’; আচাৰভ্ৰষ্টক বেদান্ত-অধ্যয়ন, তীৰ্থযাত্ৰা বা যজ্ঞে উদ্ধাৰ কৰিব নোৱাৰে। ভক্তি সৎসঙ্গৰ পৰা জন্মে, আৰু সৎসঙ্গ পূৰ্বপুণ্যৰ ফলত লাভ হয়; সজ্জনে সুবচন উপদেশে অন্তৰৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰে। নাৰদে ভগৱদ্ভক্তৰ লক্ষণ আৰু গতি সুধিলে সনকে মাৰ্কণ্ডেয়ৰ গূঢ় উপদেশ আৰম্ভ কৰে। তাৰ পিছত প্ৰলয়ত বিষ্ণু পৰম জ্যোতি, ক্ষীৰসাগৰত দেবতাৰ স্তৱ আৰু বিষ্ণুৰ আশ্বাস বৰ্ণিত হয়। মৃকণ্ডুৰ তপস্যা-স্তোত্ৰে প্ৰসন্ন হৈ বিষ্ণুৱে বৰ দিয়ে—ঋষিৰ পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰে; এইদৰে কাহিনীত ভক্তিৰ তাৰক শক্তি প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
নাৰদে সোধে—ভগৱান মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰৰূপে কেনেকৈ জন্ম ল’লে আৰু প্ৰলয়ত মাৰ্কণ্ডেয়ই বিষ্ণুৰ মায়া কেনেকৈ দেখিলে। সনকে কয়—মৃকণ্ডু গৃহস্থাশ্ৰম গ্ৰহণ কৰে; হৰিৰ তেজৰ পৰা পুত্ৰ জন্মে আৰু উপনয়ন হয়। পিতাই সন্ধ্যা-উপাসনা, বেদাধ্যয়ন, সংযম, ক্ষতিকাৰক বাক্য ত্যাগ আৰু বৈষ্ণৱ সৎজনৰ সঙ্গ শিকায়। মাৰ্কণ্ডেয় অচ্যুতৰ বাবে তপস্যা কৰি পুৰাণ-সংহিতা-সম্পৰ্কিত শক্তি লাভ কৰে; প্ৰলয়ত জলে পাতৰ দৰে ভাঁহি যোগনিদ্ৰাত অৱস্থিত হৰিক দৰ্শন কৰে। তাৰ পিছত নিমেষৰ পৰা কল্প, মন্বন্তৰ, ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি আৰু পৰাৰ্ধলৈকে কালমানৰ বিৱৰণ দিয়া হয়। সৃষ্টিৰ পুনৰাৰম্ভত তেওঁ জনাৰ্দনক স্তৱ কৰে; ভগৱানে ভাগৱত-লক্ষণ কয়—অহিংসা, অদ্বেষ, দান, একাদশী, তুলসী-সেৱা, পিতৃ-মাতৃ/গো/ব্ৰাহ্মণ-সেৱা, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু শিৱ-বিষ্ণু সমভাৱ। শালগ্ৰামত ধ্যান-ধৰ্মে তেওঁ নিৰ্বাণ লাভ কৰে।
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgāmāhātmya)
সূত ক’লে—ভক্তিত আনন্দিত নাৰদে শাস্ত্ৰাৰ্থজ্ঞ সনকক সুধিলে, কোন ক্ষেত্ৰ আৰু কোন তীৰ্থ সৰ্বোত্তম? সনকে ‘ৰহস্য’ ব্ৰহ্মোপদেশসহ তীৰ্থ-মাহাত্ম্য ক’ৰি প্ৰয়াগৰ গঙ্গা–যমুনা সঙ্গমক সকলো ক্ষেত্ৰ-তীৰ্থৰ শ্ৰেষ্ঠ, দেবতা-ঋষি-মনুসকলৰ সেৱিত স্থান বুলি ঘোষণা কৰে। গঙ্গাৰ পৱিত্ৰতা (বিষ্ণুপাদোদ্ভৱ) বৰ্ণিত—নামস্মৰণ, উচ্চাৰণ, দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্নান, এক বিন্দুতেও পাপনাশ আৰু উচ্চ গতি লাভ হয়। তাৰ পিছত কাশী/বাৰাণসী (অবিমুক্ত)ৰ মহিমা আৰু মৃত্যুকালে স্মৰণে শিৱপদপ্ৰাপ্তি কোৱা হয়, তথাপি সঙ্গমক অধিক মহিমান্বিত ধৰা হয়। হৰি-শংকৰ (আৰু ব্ৰহ্মা)ৰ অভেদ তত্ত্ব বুজাই সাম্প্ৰদায়িক ভেদবুদ্ধিৰ পৰা বিৰত থাকিবলৈ কোৱা হয়। শেষত পুৰাণপাঠ আৰু পুৰাণবক্তাৰ সন্মান গঙ্গা/প্ৰয়াগ-পুণ্যসম বুলি কোৱা হয় আৰু গঙ্গা, গায়ত্ৰী, তুলসীক দুৰ্লভ তাৰক আশ্ৰয় বুলি উল্লেখ কৰা হয়।
Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation
নাৰদে সনকক সগৰ-বংশ আৰু দানৱ-স্বভাৱৰ পৰা মুক্ত হোৱা এজন পুৰুষৰ বিষয়ে সোধে। সনকে প্ৰথমে গংগাদেৱীৰ পৰম পাৱন মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে—তাঁৰ স্পৰ্শে সগৰকুল শুদ্ধ হৈ বিষ্ণুধাম লাভ কৰে। তাৰ পাছত বিকু-বংশীয় ৰজা বাহুৰ কাহিনী: তেওঁ ধৰ্মনিষ্ঠ শাসক, সাত অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰে আৰু বৰ্ণধৰ্ম স্থাপন কৰে; কিন্তু সমৃদ্ধিৰে অহংকাৰ আৰু ঈৰ্ষা বৃদ্ধি পায়। নীতিবচনত কোৱা হয় ঈৰ্ষা, কঠোৰ বাক্য, কামনা আৰু দম্ভে বিবেক আৰু শ্ৰী নষ্ট কৰে, স্বজনো শত্রু হয়। বিষ্ণুকৃপা আঁতৰি যেতিয়া যায়, হৈহয় আৰু তালজঙ্ঘ শত্রুৱে বাহুক পৰাজিত কৰে; তেওঁ গৰ্ভৱতী ৰাণীসকলসহ অৰণ্যলৈ যায় আৰু ঔৰ্ব ঋষিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত অপমানিত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে। শোকাকুল গৰ্ভৱতী ৰাণী বাহুপ্ৰিয়া সহগমন কৰিবলৈ চাইলে ঔৰ্ব ঋষিয়ে ধৰ্ম স্মৰণ কৰাই গৰ্ভস্থ ভৱিষ্য চক্রৱৰ্তীৰ কাৰণে তেওঁক নিবৃত্ত কৰে; কৰ্মাধীন মৃত্যুৰ অনিবাৰ্যতা বুজাই বিধিপূৰ্বক অন্ত্যেষ্টি কৰায়। দাহৰ পাছত বাহু দিব্য ৰথে স্বৰ্গলৈ যায়; ৰাণী ঔৰ্বৰ সেৱা কৰে; অধ্যায়টো দয়া আৰু লোকহিতকাৰী বাক্যক বিষ্ণুসদৃশ বুলি প্ৰশংসা কৰি শেষ হয়।
गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā
সনকে নাৰদক ক’লে—বাহু ৰজাৰ দুয়ো ৰাণীয়ে ঔৰ্ব ঋষিৰ সেৱা কৰে। জ্যেষ্ঠা ৰাণীয়ে বিষ প্ৰয়োগ কৰিবলৈ চাইলেও সাধু-সেৱাৰ প্ৰভাৱত কনিষ্ঠা ৰাণী ৰক্ষা পায় আৰু জীৰ্ণ ‘গৰ’ বিষৰ কাৰণে ‘সগৰ’ নামৰ পুত্ৰ জন্মে। ঔৰ্ব ঋষিয়ে সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি সগৰক ৰাজধৰ্ম আৰু মন্ত্ৰবলযুক্ত অস্ত্ৰবিদ্যাত শিক্ষিত কৰে। সগৰে বংশ পৰিচয় জানি দখলদাৰক পৰাস্ত কৰাৰ সংকল্প লৈ বশিষ্ঠৰ শৰণ লয়; বশিষ্ঠে শত্রু জাতিসমূহক শাসন কৰি কৰ্মনিয়তি আৰু আত্মাৰ অবধ্যতা বুজাই তাৰ ক্ৰোধ শমায়। অভিষিক্ত হৈ সগৰে অশ্বমেধ কৰে; ইন্দ্ৰে অশ্ব চুৰি কৰি পাতালত কপিল মুনিৰ ওচৰত লুকুৱাই থয়। সগৰৰ পুত্ৰসকলে পৃথিৱী খুঁড়ি কপিলৰ সন্মুখত গৈ তেওঁৰ তেজোদৃষ্টিত ভস্মীভূত হয়। অংশুমানে বিনয়-স্তৱেৰে বৰ পায়—ভৱিষ্যতে ভগীৰথে গঙ্গাক অৱতৰণ কৰাব; গঙ্গাজলে পিতৃসকলক শুদ্ধ কৰি মুক্তি দিব। শেষত ভগীৰথলৈকে বংশধাৰা আৰু গঙ্গাৰ শাপভঙ্গ শক্তি (সৌদাস) উল্লেখ কৰা হয়।
The Greatness of the Gaṅgā (Gaṅgā-māhātmya): Saudāsa/Kalmāṣapāda’s Curse and Release
নাৰদে সনকক সুধিলে যে ৰজা সৌদাস কেনেকৈ বশিষ্ঠৰ দ্বাৰা অভিশপ্ত হৈছিল আৰু পিছত গংগাৰ টোপালৰ দ্বাৰা পবিত্ৰ হৈছিল। সনকে ক’লে: ৰেৱা নদীৰ পাৰত চিকাৰৰ সময়ত ৰজাই এজনী বাঘিনীক (ৰাক্ষসী) হত্যা কৰে, যাৰ সংগীয়ে প্ৰতিশোধ লোৱাৰ পৰিকল্পনা কৰে। অশ্বমেধৰ পিছত, ৰাক্ষসটোৱে বশিষ্ঠৰ ৰূপ ধৰি ৰজাক মাংস আগবঢ়াবলৈ প্ৰৰোচিত কৰে। প্ৰকৃত বশিষ্ঠই ক্ৰোধিত হৈ ৰজাক বাৰ বছৰৰ বাবে ৰাক্ষস হ’বলৈ অভিশাপ দিয়ে আৰু গংগা জলেই মুক্তিৰ উপায় বুলি কয়। অভিশপ্ত পানী ভৰিত পৰাত ৰজা 'কল্মাষপাদ' নামেৰে পৰিচিত হ’ল। ৰাক্ষস ৰূপত তেওঁ বহু পাপ কৰে, কিন্তু অৱশেষত এজন ব্ৰাহ্মণৰ দ্বাৰা গংগা জল আৰু তুলসীৰ স্পৰ্শত তেওঁ মুক্তি পায়। ৰজাই বাৰাণসীলৈ গৈ গংগা স্নান আৰু সদাশিৱৰ দৰ্শনেৰে পবিত্ৰ হৈ মোক্ষ লাভ কৰে।
The Origin of the Gaṅgā and the Gods’ Defeat Caused by Bali
নাৰদে সনকৰ ওচৰত গংগাৰ উৎপত্তি সুধে—গংগা বিষ্ণুৰ পাদাগ্ৰৰ পৰা প্ৰাদুৰ্ভূত আৰু বক্তা-শ্ৰোতাৰ পাপ নাশিনী। সনকে দেৱ-দৈত্য বংশক্ৰম বৰ্ণনা কৰে: কশ্যপৰ পত্নী অদিতি আৰু দিতিৰ পৰা দেৱ আৰু দৈত্য জন্মে; বৈৰ হিৰণ্যকশিপুৰ বংশত প্ৰহ্লাদ, বিৰোচন আৰু মহাবলী বলিলৈ গঢ়ায়। বলিয়ে অপাৰ সেনা লৈ ইন্দ্ৰপুৰীত আক্রমণ কৰে; শঙ্খধ্বনি, অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আৰু বিশ্বকম্পন সৃষ্টিকাৰী ভয়ংকৰ যুদ্ধৰ বৰ্ণনা আছে। আঠ হাজাৰ বছৰৰ পাছত দেৱসকল পৰাজিত হৈ পলাই যায় আৰু পৃথিৱীত ছদ্মবেশে ঘূৰি ফুৰে। বলি সমৃদ্ধ হৈ বিষ্ণুপ্ৰীত্যৰ্থ অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰে; কিন্তু পুত্ৰসকলৰ ৰাজ্যহানিত অদিতি শোকাকুল হয়। তেওঁ হিমালয়লৈ গৈ হৰিক সচ্চিদানন্দ স্বৰূপে ধ্যান কৰি কঠোৰ তপস্যা কৰে। দৈত্য-মায়াবীয়ে দেহ-পরিমাপ আৰু মাতৃধৰ্মৰ যুক্তি দি বাধা দিব খোজে; ব্যৰ্থ হৈ আক্রমণ কৰিলে দগ্ধ হয়। দেৱসকলৰ প্ৰতি কৰুণাৰে বিষ্ণুৰ সুদৰ্শন চক্ৰে শতবছৰ অদিতিক ৰক্ষা কৰে।
Vāmana’s Advent, Aditi’s Hymn, Bali’s Gift, and the Mahatmya of Bhū-dāna
নাৰদে সোধে—দাৱানলে অদিতিক কেনেকৈ নাছোঁৱালে? সনকে কয়, হৰিভক্তিয়ে ব্যক্তি আৰু স্থান পৱিত্ৰ কৰে; তাত বিপদ, ৰোগ, চোৰ আৰু দুষ্ট শক্তিৰ প্ৰভাৱ নাথাকে। বিষ্ণুৱে অদিতিক দৰ্শন দি বৰ দিয়ে; অদিতিয়ে তেওঁৰ নিৰ্গুণ-সগুণ পৰমত্ব, বিশ্বৰূপ, বেদময় স্বৰূপ আৰু শিৱৈক্য বৰ্ণনা কৰি বিস্তৃত স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। ভগৱানে তেওঁৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’ব বুলি প্ৰতিজ্ঞা কৰি, ‘যিসকলে তেওঁক ধাৰণ কৰে’ সেই ভক্তৰ অন্তৰ্লক্ষণ শিকায়—অহিংসা, সত্য, নিষ্ঠা/পতিব্ৰতা, গুৰুসেৱা, তীৰ্থানুৰাগ, তুলসীসেৱা, নামসংকীৰ্তন আৰু গোৰক্ষা। অদিতিৰ গৰ্ভে বামনৰ জন্ম হয়; কশ্যপে স্তৱ কৰে। বলিৰ সোমযজ্ঞত শুক্ৰ দান নকৰিবলৈ কয়, কিন্তু বলি বিষ্ণুক দান কৰাই ধৰ্ম বুলি দৃঢ় থাকে। বামনে তিনিপদ ভূমি বিচাৰে, বৈৰাগ্য আৰু অন্তৰ্যামী তত্ত্ব বুজাই, ভূদানের মাহাত্ম্য—ভদ্ৰমতী-সুঘোষ উপাখ্যান আৰু ফলৰ ক্ৰম—বিস্তাৰে কয়। পাছত বিষ্ণু বিরাট হৈ লোক মাপে, ব্ৰহ্মাণ্ড ভেদে; তেওঁৰ পদোদকৰ পৰা গঙ্গা উদ্ভৱ হয়। বলি বাঁধা পৰিলেও ৰসাতল লাভ কৰে আৰু বিষ্ণু দ্বাৰপাল হয়। শেষত গঙ্গা আৰু এই কাহিনী শ্ৰৱণৰ পুণ্য প্ৰশংসিত।
Dharma-ākhyāna (Discourse on Dharma): Worthy Charity, Fruitless Gifts, and the Merit of Building Ponds
গংগাৰ পাপ-নাশক মহিমা শুনি নাৰদে সনকৰ ওচৰত দানৰ যোগ্য পাত্ৰৰ লক্ষণ সুধে। সনকে কয়—অবিনাশী ফলৰ বাবে দান যোগ্য ব্ৰাহ্মণকেই দিব লাগে আৰু প্ৰতিগ্ৰহ (দান গ্ৰহণ) সম্পৰ্কীয় নিয়ম-নিষেধ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত ভণ্ডামি, ঈৰ্ষা, ব্যভিচাৰ, হিংসাত্মক/অধৰ্ম জীৱিকা, অশুদ্ধ যাজন, ধৰ্মকৰ্মৰ বাণিজ্য আদি দোষযুক্ত লোকক দিয়া দান ‘নিষ্ফল’ বুলি দীঘল তালিকা দিয়া হৈছে। উদ্দেশ্যভেদে দানৰ শ্ৰেণী—শ্ৰদ্ধাৰে বিষ্ণু-পূজা ৰূপ দান সৰ্বোত্তম; কামনাৰে, বা ক্ৰোধ/অপমানসহ, বা অপাত্ৰক দিয়া দান মধ্যম/অধম। ধন পৰোপকাৰত ব্যয় কৰাই শ্ৰেষ্ঠ; পৰাৰ্থে জীৱনেই সত্য জীৱনৰ লক্ষণ। পাছত ধৰ্মৰাজে ভগীৰথক প্ৰশংসা কৰি ধৰ্ম-অধৰ্মৰ সংক্ষিপ্ত উপদেশ দিয়ে আৰু ব্ৰাহ্মণ-পোষণ আৰু পুখুৰী/জলাশয় নিৰ্মাণৰ মহাপুণ্য বৰ্ণনা কৰে। খনন, কাদা আঁতৰোৱা, বাঁধ দিয়া, গছ ৰোপণ, আনক উৎসাহিত কৰা—এই জনকল্যাণ জলকাৰ্য পাপ নাশ কৰি স্বৰ্গফল দিয়ে বুলি ফলশ্ৰুতিত অধ্যায় শেষ হয়।
Dharmānukathana (Narration of Dharma)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মৰাজে ৰজাক উপদেশ দি ক্ৰমে ক্ৰমে বৃদ্ধি পোৱা ফলদায়ক ধৰ্মকর্ম বৰ্ণনা কৰিছে। শিৱ বা হৰিৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ, আনকি মাটিৰ সৰু দেৱালয়ো, বহু কল্প বিষ্ণুলোকত বাস দিয়ে; তাৰ পিছত ব্ৰহ্মপুৰ, স্বৰ্গ আদি লোকলৈ উত্তৰণ হৈ শেষত যোগজন্ম আৰু মুক্তি লাভ হয়। কাঠ, ইট, পাথৰ, স্ফটিক, তাম্ৰ, সোণ আদি সামগ্ৰীৰ ভেদে আৰু পৰিষ্কাৰ, লেপন, জল ছিটোৱা, অলংকাৰ, ৰক্ষণ-ৰখাবলিৰ সেৱাৰে পুণ্য বহুগুণ হয়। পুখুৰী, জলাশয়, কুঁৱা, টেংক, নলা/খাল, গাঁও, আশ্ৰম, উপবন আদি জনহিতকাৰী কৰ্মসমূহ উপকাৰ অনুসাৰে শ্ৰেণীবদ্ধ; সামৰ্থ্য অনুসাৰে দান কৰিলে দৰিদ্ৰ-ধনী সমফল পায় বুলি ন্যায় কোৱা হৈছে। তুলসী ৰোপণ-সেচন, পাত দান, শালগ্ৰামলৈ অৰ্পণ আৰু ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰ ধাৰণে মহাপাপ নাশ হৈ নাৰায়ণধামত দীঘলীয়া বাস লাভ হয়। দুধ, ঘিউ, পঞ্চামৃত, নাৰিকল জল, আখৰ ৰস, ছাঁকা জল, সুগন্ধি জলেৰে অভিষেক; একাদশী, দ্বাদশী, পূৰ্ণিমা, গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, নক্ষত্ৰ-যোগত বিশেষ ফল কোৱা হৈছে। দানধৰ্মত অন্ন-জল শ্ৰেষ্ঠ, গোৱ আৰু বিদ্যা মুক্তিদায়িনী; ৰত্ন-যান দানত ভিন্ন ভিন্ন লোকফল। সংগীত, নৃত্য, ঘণ্টা, শঙ্খ, দীপ আদি মন্দিৰসেৱা মোক্ষাভিমুখ সেৱা। উপসংহাৰত ধাৰণা—ধৰ্ম, কৰ্ম, সাধন আৰু ফল সকলো বিষ্ণুময়।
Dharmopadeśa-Śānti: Rules of Impurity, Expiations, and Ancestor Rites
ধৰ্মৰাজে ৰজাক শ্রুতি–স্মৃতি-আধাৰিত শৌচ আৰু নিষ্কৃতি/প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান উপদেশ দিয়ে। ভোজনকালত চাণ্ডাল/পতিতৰ স্পৰ্শ, উচ্ছিষ্ট-দোষ, মল-মূত্ৰ, বমি আদি কাৰণে অশৌচ হ’লে ত্ৰি-সন্ধ্যা স্নান, পঞ্চগব্য, উপবাস, ঘৃতাহুতি আৰু অধিক গায়ত্ৰী-জপ আদি ধাপে ধাপে প্ৰতিকাৰ কোৱা হৈছে। অন্ত্যজ-স্পৰ্শ, ৰজস্বলা, প্ৰসৱ-সূতকত—ব্ৰহ্মকূৰ্চ আদি কৰ্মৰ পাছতো—স্নান অনিবাৰ্য বুলি জোৰ দিয়া হৈছে। মৈথুনধৰ্মত ঋতু/অঋতু ভেদ, অনুচিত সংযোগৰ দোষ, আৰু কিছুমান মহাপাতকত অগ্নিপ্ৰৱেশকেই একমাত্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি উল্লেখ আছে। আত্মহত্যা বা দুর্ঘটনামৃত ব্যক্তি স্থায়ী বহিষ্কৃত নহয়; চন্দ্ৰায়ণ/কৃচ্ছ্ৰে শুদ্ধি সম্ভৱ। গোহিংসাৰ নীতি, অস্ত্ৰভেদে তপস্যাৰ মাত্রা, মুণ্ডন-শিখা বিধি আৰু ৰাজন্যায়ো বৰ্ণিত। শেষত ইষ্ট–পূর্ত পুণ্যকৰ্ম, পঞ্চগব্য প্ৰস্তুতি, সূতক/গৰ্ভপাত অশৌচকাল, বিবাহত গোত্ৰান্তৰ আৰু শ্রাদ্ধ-তৰ্পণ বিধি-প্ৰকাৰ দিয়া হৈছে।
Pāpa-bheda, Naraka-yātanā, Mahāpātaka-vicāra, Atonement Limits, Daśa-vidhā Bhakti, and Gaṅgā as Final Remedy
সনকৰ কথিত সংলাপত ধৰ্মৰাজ যমে ৰজা ভাগীৰথক পাপৰ ভেদ, নৰকৰ নাম আৰু ভয়ংকৰ যাতনা (অগ্নি, ছেদন, শীতদণ্ড, মল-আদি শাস্তি, লৌহ উপকৰণ) বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত চাৰি মহাপাতক—ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, স্তেয় (বিশেষকৈ স্বৰ্ণচৌৰ্য), আৰু গুৰু-তল্প-গমন—আৰু পাপীৰ সংগক পঞ্চম বুলি, লগতে সমতুল্য পাপৰ গম্ভীৰতা নিৰূপণ কৰা হয়। প্ৰায়শ্চিত্তযোগ্য আৰু অপ্রায়শ্চিত্ত কৰ্মৰ ভেদ, আৰু ঈৰ্ষ্যা, চৌৰ্য, ব্যভিচাৰ, মিথ্যা-সাক্ষ্য, দানত বাধা, অতিশয় কৰ, মন্দিৰদূষণ আদি বাবে নৰকবাস আৰু অধম জন্মৰ দীঘল পৰম্পৰা কোৱা হৈছে। শেষত বিষ্ণুসন্নিধিত প্ৰায়শ্চিত্তৰ ফল, গংগাৰ তাৰক মহিমা, ভক্তিৰ দশবিধ ৰূপ (তামস-ৰাজস-সাত্ত্বিক ক্ৰম), হৰি-শিৱ অভেদ আৰু পিতৃমোক্ষাৰ্থে ভাগীৰথৰ গংগা-আনয়ন সংকল্প উল্লেখিত।
Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
নাৰদে সোধে—হিমালয়ত ভগীৰথে কেনেকৈ আগবাঢ়িল আৰু গংগা কেনেকৈ অৱতৰণ কৰিলে। সনকে কয়—তপস্বী-ৰাজা ভগীৰথ ভৃগুৰ আশ্ৰমলৈ গৈ মানৱ-উন্নতিৰ কাৰণ আৰু ভগৱানক প্ৰসন্ন কৰা কৰ্ম কি সোধে। ভৃগুৱে সত্যক ধৰ্মানুগত আৰু জীৱহিতকাৰী বাক্য বুলি ব্যাখ্যা কৰে, অহিংসাৰ মহিমা গায়, দুষ্টসঙ্গ ত্যাগ কৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে, আৰু বৈষ্ণৱ স্মৰণ শিকায়—পূজা আৰু জপে অষ্টাক্ষৰী “ওঁ নমো নাৰায়ণায়” আৰু দ্বাদশাক্ষৰী “ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়”, লগতে নাৰায়ণ ধ্যান। ভগীৰথে হিমৱতত ঘোৰ তপস্যা কৰিলে; তাৰ তীব্ৰতাত দেৱতাসকল ভয় পাই ক্ষীৰসাগৰত মহাবিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে। বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ পিতৃউদ্ধাৰৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু শম্ভু (শিৱ) আৰাধনা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ভগীৰথে ঈশানৰ স্তৱ কৰিলে শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—শিৱৰ জটাৰ পৰা গংগা ওলাই ভগীৰথক অনুসৰণ কৰে, সগৰপুত্ৰসকল নাশ হোৱা স্থান পবিত্ৰ কৰি তেওঁলোকক বিষ্ণুলোকলৈ মুক্ত কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণ/পাঠে গংগাস্নানৰ পুণ্য দিয়ে আৰু বক্তাক বিষ্ণুধামলৈ নিয়ে।
Dvādaśī-vrata: Month-by-month Viṣṇu Worship and the Year-End Udyāpana
সূতে কথাৰ ধাৰাবাহিকতা স্থাপন কৰাৰ পাছত, পূৰ্বোক্ত গঙ্গা-মাহাত্ম্যত অনুপ্ৰাণিত নাৰদে সনকক সোধে—যি হৰি-ব্ৰত বিষ্ণুক সন্তুষ্ট কৰে আৰু প্ৰবৃত্তি-নিবৃত্তিৰ সমন্বয় ঘটায়। সনকে শুক্লপক্ষৰ দ্বাদশীত মাৰ্গশীৰ্ষৰ পৰা কাৰ্তিকলৈ মাহে-মাহে দ্বাদশী-ব্ৰতচক্ৰ বৰ্ণনা কৰে—উপবাস, শুচিতা-নিয়ম, নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ দুধাদি অভিষেক, কেশৱ-নাৰায়ণ-মাধৱ-গোবিন্দ-ত্রিবিক্ৰম-ৱামন-শ্ৰীধৰ-হৃষীকেশ-পদ্মনাভ- দামোদৰ আদি নামমন্ত্ৰ, ১০৮ আহুতিৰ হোম, জাগৰণ আৰু তিল, কৃশৰা, চাউল, গম, মধু, অপূপ, বস্ত্ৰ, সোণ আদি দান। শেষত মাৰ্গশীৰ্ষ কৃষ্ণ দ্বাদশীত বাৰ্ষিক উদ্যাপন—মণ্ডপ নিৰ্মাণ, সৰ্বতোভদ্ৰ চিত্ৰ, বাৰটা কুম্ভ, লক্ষ্মী-নাৰায়ণ প্ৰতিমা বা সমমূল্য, পঞ্চামৃত অভিষেক, পুৰাণ-শ্ৰৱণ, বৃহৎ তিল-হোম, বাৰজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন আৰু আচাৰ্যক দান। ফলশ্ৰুতি পাপনাশ, বংশোন্নতি, ইষ্টসিদ্ধি আৰু বিষ্ণুলোকপ্ৰাপ্তি; শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিলেও বাজপেয়-সম পুণ্য লাভ হয় বুলি কয়।
Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
সনকে নাৰদক ‘পূৰ্ণিমা-ব্ৰত’ৰ উপদেশ দিয়ে—ই পাপনাশক, শোকহৰ আৰু দুষ্ট স্বপ্ন তথা অশুভ গ্ৰহপ্ৰভাৱৰ পৰা ৰক্ষাকাৰী। মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল পূৰ্ণিমাৰ পৰা ব্ৰতী দন্তধাৱন, স্নান, শ্বেতবস্ত্ৰ, আচমন কৰি নাৰায়ণ-স্মৰণসহ সংকল্প লৈ লক্ষ্মী–নাৰায়ণ পূজা কৰে; উপচাৰ, কীৰ্তন/পাঠ আৰু গৃহ্যবিধিত চতুৰস্ৰ স্থণ্ডিলত ঘৃত-তিল আহুতি পুৰুষসূক্তানুসাৰে দিয়ে, তাৰপিছত শান্তিসূক্তে শমন কৰে। পূৰ্ণিমাদিন উপবাস ৰাখি শ্বেতপুষ্প আৰু অক্ষতৰে চন্দ্ৰক অৰ্ঘ্য দিয়ে আৰু পাশণ্ডক এৰাই ৰাতি জাগৰণ কৰে। পৰদিনা পুৱা পুনৰ পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন, তাৰপিছত গৃহস্থভোজন। মাহে মাহে এক বছৰ পালন কৰি, কাৰ্তিকত উদ্যাপন সময়ত মণ্ডপসজ্জা, সৰ্বতোভদ্ৰ ৰচনা, কুম্ভস্থাপন, পঞ্চামৃত অভিষেক, গুৰুলৈ প্ৰতিমা-দক্ষিণা, ব্ৰাহ্মণভোজন, তিলদান আৰু তিলহোম—সমৃদ্ধি দিয়ে আৰু শেষত বিষ্ণুলোক প্ৰদান কৰে।
Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag
সনক মুনিয়ে শ্ৰীবিষ্ণুৰ ধ্বজা (পতাকা) উত্তোলন আৰু ধ্বজগোপনৰ পবিত্ৰ ব্ৰত উপদেশ দিয়ে; ই পাপনাশক আৰু দান-তীৰ্থকৰ্মৰ সমান বা শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে। কাৰ্তিক শুক্ল দশমীত শৌচ-নিয়মে আৰম্ভ, একাদশীত সংযম আৰু নিৰন্তৰ নাৰায়ণস্মৰণ। ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে স্বস্তিবাচন আৰু নন্দীশ্ৰাদ্ধ কৰি, গায়ত্ৰীমন্ত্ৰে ধ্বজা আৰু দণ্ডৰ সংস্কাৰ; সূৰ্য, গৰুড় (বৈনতেয়) আৰু চন্দ্ৰ পূজা, আৰু ধ্বজদণ্ডত ধাতা-বিধাতাৰ অর্চনা। গৃহ্যাগ্নি স্থাপন কৰি পুৰুষসূক্ত, বিষ্ণুস্তোত্ৰ, ইৰাৱতী আদি সহ ১০৮ পায়স আহুতি, গৰুড় আৰু সৌৰ-শান্তিৰ বিশেষ হোম, তাৰ পিছত হৰিসন্নিধিত ৰাত্ৰিজাগৰণ। সংগীত-স্তোত্ৰসহ ধ্বজা লৈ গেটত বা মন্দিৰশিখৰত স্থাপন কৰি বিষ্ণুপূজা আৰু দীঘল স্তোত্ৰপাঠ। শেষত গুৰু-ব্ৰাহ্মণ সন্মান, ভোজন, পাৰণ; ফলশ্ৰুতিত শীঘ্ৰ পাপক্ষয়, ধ্বজা থাকিলেহে সহস্ৰ যুগ সাৰূপ্য, আৰু কেৱল দেখি আনন্দিত হ’লেও পুণ্যলাভ।
Dhvaja-Dhāraṇa Mahātmyam: Sumati–Satyamatī, Humility, and Deliverance by Hari’s Messengers
নাৰদে সনকক সোধে—ধ্বজধাৰণত অগ্ৰগণ্য সুমতিৰ মাহাত্ম্য কি? সনকে কৃতযুগৰ কাহিনী কয়—সত্পদ্বীপৰ ৰজা সুমতি আৰু ৰাণী সত্যমতী আদৰ্শ বৈষ্ণৱ শাসক; সত্যনিষ্ঠ, অতিথিসেৱী, অহংকাৰহীন, হৰিকথাপ্ৰিয়, অন্ন-জল দান আৰু পুখুৰী, উদ্যান, কুঁৱা আদি লোকহিত কাৰ্যত তৎপৰ। সুমতিয়ে দ্বাদশীত বিষ্ণুৰ প্ৰীতিত মনোৰম ধ্বজা উত্তোলন কৰে। ঋষি বিভাণ্ডক আহি ৰজাৰ বিনয়ৰ প্ৰশংসা কৰে—বিনয়ে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ লাভ হয়। ধ্বজধাৰণ আৰু মন্দিৰ-নৃত্যৰ সৈতে তেওঁলোকৰ বিশেষ সম্পৰ্ক কিয়—সোধাত সুমতিয়ে পূৰ্বজন্মৰ মহাপাপ আৰু বনবাসৰ কথা কয়: জীৰ্ণ বিষ্ণুমন্দিৰৰ ওচৰত থাকি অনিচ্ছাতো দীৰ্ঘকাল সেৱা—মৰামতি, পৰিষ্কাৰ, জল ছিটোৱা, দীপ জ্বলাই দিয়া; আৰু শেষত মন্দিৰ প্ৰাঙ্গণত নৃত্য। তেতিয়া যমদূতৰ বিপক্ষে হৰিৰ দূতে কয়—হৰিসেৱা আৰু আকস্মিক ভক্তিও পাপ দহে। দম্পতীক বিষ্ণুলোকলৈ লৈ যোৱা হয়, পাছত সমৃদ্ধিসহ উভতি আহে; অধ্যায়ে এই পাপনাশী কাহিনী শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনৰ ফল প্ৰশংসা কৰি শেষ কৰে।
The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā
সনকে নাৰদক দুৰ্লভ হৰিপঞ্চক/পাঞ্চৰাত্ৰ ব্ৰত উপদেশ দিয়ে—মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল একাদশীৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ পাঁচ ৰাতিৰ বিষ্ণুব্ৰত, যিয়ে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ প্ৰদান কৰে। শৌচ, দন্তধাৱন-স্নান, দেৱপূজা, পঞ্চমহাযজ্ঞ আৰু একভুক্ত নিয়ম; একাদশীত উপবাস, প্ৰাতে উঠি গৃহত হৰি পূজা আৰু পঞ্চামৃত অভিষেক। গন্ধ-পুষ্প-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য-তাম্বূল আদি উপচাৰে পূজা, প্ৰদক্ষিণা, বাসুদেৱ/জনাৰ্দনলৈ জ্ঞানময় নমস্কাৰ; পাঁচ ৰাতি নিৰাহাৰ সংকল্প, একাদশীৰ জাগৰণ আৰু দ্বাদশী-চতুৰ্দশীলৈ একে ধৰণে সাধনা। পূৰ্ণিমাত দুধে অভিষেক, তিল-হোম আৰু তিল-দান; ষষ্ঠ দিন আশ্ৰমধৰ্মৰ পাছত পঞ্চগব্য গ্ৰহণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, মধু-ঘৃতযুক্ত পায়স, ফল, সুগন্ধি জলকলশ, পাঁচ ৰত্নসহ ঘট আদি দান, আৰু বছৰৰ চক্র সম্পূৰ্ণ হলে উদ্যাপন। শেষত মহাপুণ্য-মোক্ষ আৰু ভক্তিভৰে শ্ৰৱণমাত্ৰেও মুক্তিৰ ফল কোৱা হৈছে।
Māsopavāsa (Month-long Fast) and Repeated Parāka Observances: Procedure and Fruits
সনকে শুদ্ধপক্ষত আষাঢ়ৰ পৰা আশ্বিনলৈ চাৰি মাহৰ ভিতৰত যিকোনো এটা মাহত পালন কৰিবলগীয়া ‘পাপ-নাশক’ বৈষ্ণৱ ব্ৰতৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰতী ইন্দ্ৰিয়সংযম কৰি পঞ্চগব্য গ্ৰহণ কৰে, বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যত শয়ন কৰে, প্ৰাতে উঠি নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি ক্ৰোধবর্জিত হৈ বিষ্ণুপূজা কৰে। বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপস্থিতিত স্বস্তিবাচন কৰি মাহজোৰা উপবাসৰ সংকল্প লয় আৰু কয়—পাৰণ প্ৰভুৰ আজ্ঞাতেই হ’ব। হৰিমন্দিৰত বাস কৰি প্ৰতিদিনে পঞ্চামৃতস্নান, অখণ্ড দীপ জ্বলাই ৰখা, অপামাৰ্গ দন্তধাৱন আৰু বিধিস্নান, পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন দাক্ষিণাসহ কৰে, আৰু আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিয়মিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত পুনঃপুন মাসোপবাস/পৰাক পালন অনুসৰি বৃদ্ধি পোৱা ফলৰ কথা কোৱা হৈছে—যি মহাযজ্ঞকো অতিক্ৰম কৰি শেষত হৰি-সাদৃশ্য আৰু পৰমানন্দ প্ৰদান কৰে। নাৰায়ণভক্তিৰে এই উপদেশ শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলেও, নাৰী-পুৰুষ আৰু সকলো আশ্ৰমৰ বাবে মোক্ষ সুলভ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Ekādaśī Vrata-Vidhi and the Galava–Bhadrashīla Itihāsa (Dharmakīrti before Yama)
সনকে সৰ্বজন-প্ৰযোজ্য বিষ্ণুভক্তিৰ ব্ৰত একাদশীৰ বিধি উপদেশ দিয়ে। একাদশীক পৰম পুণ্য তিথি বুলি ক’লে, একাদশীৰ দিন সম্পূৰ্ণ উপবাস, আৰু দশমী আৰু দ্বাদশীত একবাৰকৈ আহাৰ—এই তিনিদিনীয়া নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। স্নান, বিষ্ণুপূজা, মন্ত্র-সংকল্প, ৰাতি জাগৰণত কীৰ্তন আৰু পুৰাণ-শ্ৰৱণ, তাৰ পিছত দ্বাদশীত পূজা কৰি ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু দক্ষিণা দান, আৰু তাৰপিছত সংযত বাক্যে আহাৰ কৰাৰ বিধান আছে। কুসংগ আৰু দম্ভ ত্যাগ কৰি অন্তঃশুদ্ধিৰ গুৰুত্বও কোৱা হৈছে। পাছত ইতিহাসত গালৱ ঋষিৰ পুত্ৰ ভদ্ৰশীল পূৰ্বজন্মত ৰজা ধৰ্মকীৰ্তিৰ কাহিনী কয়—ৰেৱা তীৰত অনিচ্ছাকৃত একাদশী উপবাস-জাগৰণ হোৱাত চিত্ৰগুপ্তে পাপমুক্ত ঘোষণা কৰে; যমে দূতসকলক নাৰায়ণভক্তক এৰাই চলিবলৈ আদেশ দিয়ে—একাদশী আৰু নামস্মৰণৰ উদ্ধাৰশক্তি প্ৰকাশ পায়।
Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
সূত ক’লে—সনকে আগতে হৰিৰ পবিত্ৰ ব্ৰতদিন সম্পৰ্কে উপদেশ দিয়াৰ পাছত নাৰদে সৰ্বাধিক পুণ্যদায়ক ব্ৰতৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰিলে; তাৰ পিছত বৰ্ণনিয়ম, আশ্ৰমধৰ্ম আৰু প্ৰায়শ্চিত্তবিধি বিষয়েও বিস্তাৰে প্ৰশ্ন কৰিলে। সনকে উত্তৰ দিলে—অক্ষয় হৰিৰ আৰাধনা বৰ্ণাশ্ৰম-অনুগুণ আচৰণেৰে হয়। তেওঁ চাৰি বৰ্ণ আৰু উপনয়নে স্থাপিত তিন দ্বিজগোষ্ঠী নিৰূপণ কৰে; স্বধৰ্ম আৰু গৃহ্যকৰ্মত দৃঢ়তা বুজায়; স্মৃতিবিৰোধ নোহোৱালৈকে দেশাচাৰ মান্য কৰে। কলিযুগত বর্জ্য/সীমিত আচাৰ, কিছুমান যজ্ঞ আৰু বিশেষ বিধি উল্লেখ কৰি স্বধৰ্ম ত্যাগে পাষণ্ডতালৈ পতনৰ সতৰ্কবাণী দিয়ে। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-ৱৈশ্য-শূদ্ৰৰ কৰ্তব্য, আৰু সাৰ্বজনীন গুণ—সৰলতা, প্ৰসন্নতা, ক্ষমা, বিনয়—কথি আশ্ৰমক্ৰমক পৰমধৰ্মসাধন বুলি ব্যাখ্যা কৰে। শেষত বিষ্ণুভক্তিযুক্ত কৰ্মযোগক অনাবৃত্তি পৰমপদলৈ যোৱাৰ পথ বুলি প্ৰশংসা কৰে।
Varṇāśrama Saṁskāras, Upanayana Windows, Brahmacārin Ācāra, and Anadhyāya Prohibitions
সনকে নাৰদক বৈদিক বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে—পৰধৰ্ম-নিন্দা, গৰ্ভাধানাদি সংস্কাৰ, গৰ্ভাৱস্থা আৰু জন্মকর্ম (সীমন্ত, জাতকর্ম, নান্দী/বৃদ্ধি-শ্ৰাদ্ধ), নামকৰণৰ নিয়ম, আৰু চূড়াকৰণৰ সময় তথা ত্ৰুটি হ’লে প্ৰায়শ্চিত্ত। বৰ্ণ অনুসাৰে উপনয়নৰ বয়স, মুখ্য সময়সীমা মিছ কৰিলে দণ্ড, আৰু মেখলা, অজিন, দণ্ড, বস্ত্ৰ আদিৰ যথাযথ লক্ষণ নিৰ্দিষ্ট কৰা হয়। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মচাৰী-আচাৰ—গুৰুকুলবাস, ভিক্ষাজীৱন, নিত্য স্বাধ্যায়, ব্ৰহ্মযজ্ঞ আৰু তৰ্পণ, আহাৰ-নিয়ম, নমস্কাৰৰ শিষ্টাচাৰ, কাক সন্মান/কাক এৰাই চলিব—এই সকলো কোৱা হৈছে। শেষত শুভ-অশুভ কাল, দানফলদায়ী তিথি (মন্বাদী, যুগাদী, অক্ষয় দিন) আৰু অনধ্যায় নিয়ম; নিষিদ্ধ সময়ত অধ্যয়ন কল্যাণনাশক মহাপাপ বুলি সতর্ক কৰে। অন্তত বেদাধ্যয়নক ব্ৰাহ্মণৰ অনিবার্য পথ আৰু বেদক বিষ্ণুৰূপ শব্দব্ৰহ্ম বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Gṛhastha-praveśa: Vivāha-bheda, Ācāra-śauca, Śrāddha-kāla, and Vaiṣṇava-lakṣaṇa
সনক–নাৰদ সংলাপত ব্ৰহ্মচৰ্য সমাপ্তিৰ পিছত গুৰুসেৱা, অনুমতি, অগ্নি-প্ৰতিষ্ঠা, দক্ষিণা দান আৰু বিবাহৰ দ্বাৰা গৃহস্থাশ্ৰমত প্ৰৱেশৰ বিধান কোৱা হৈছে। যোগ্য বৰ-কইনা বাছনিৰ গুণ, সগোত্ৰ আৰু নিকট আত্মীয়তাৰ সীমা, আৰু অযোগ্য লক্ষণসমূহ উল্লেখ কৰা হৈছে। আঠ প্ৰকাৰ বিবাহ বৰ্ণনা কৰি কিছুমানৰ নিন্দা আৰু কিছুমানৰ ধাপে ধাপে অনুমোদন দেখুওৱা হৈছে। বাহ্য-আন্তৰ আচাৰ—বস্ত্ৰ, শৌচ, বাক-সংযম, গুৰুসন্মান, নিন্দা আৰু কুসঙ্গ ত্যাগ—নিৰ্দেশিত; অপবিত্ৰ স্পৰ্শৰ পিছত শুদ্ধিস্নান আৰু শুভ-অশুভ চিনও কোৱা হৈছে। সন্ধ্যা-উপাসনা, নিত্য-নৈমিত্তিক যজ্ঞ আৰু শ্ৰাদ্ধৰ বিস্তৃত কাল—গ্ৰহণ, সংক্রান্তি, প্ৰেতপক্ষ, মন্বাদি, অষ্টকা, তীৰ্থ-প্ৰসঙ্গ—নিৰ্ধাৰিত। শেষত বৈষ্ণৱ লক্ষণ স্পষ্ট: ঊৰ্ধ্বপুণ্ড্ৰবিহীন কৰ্ম নিষ্ফল, শ্ৰাদ্ধত তুলসী/তিলক নিষেধ ভিত্তিহীন, আৰু বিষ্ণুকৃপাই ধৰ্মসিদ্ধিৰ নিশ্চয়তা।
Gṛhastha-nitya-karman: Śauca, Sandhyā-vidhi, Pañca-yajña, and Āśrama-krama
সনকে নাৰদক ব্ৰহ্মমুহূর্তৰ পৰা গৃহস্থৰ নিত্যধৰ্ম শিকাইছে—মলত্যাগত দিশানিয়ম আৰু সংযম, নিষিদ্ধ স্থান, আৰু বাহ্য-আন্তৰ শৌচৰ তত্ত্ব। মাটি আৰু পানীৰে শুদ্ধি, গ্ৰাহ্য মাটিৰ উৎস, শোধনৰ ধাপেধাপে সংখ্যা, আশ্ৰমভেদে গুণক, ৰোগ/আপদত শিথিলতা আৰু নাৰীৰ প্ৰসঙ্গৰ বিধান উল্লেখ আছে। তাৰ পিছত আচমন-স্পৰ্শবিধি, দন্তধাৱনৰ দাতুন বাছনি মন্ত্রসহ, নদী-তীৰ্থ-মোক্ষদ নগৰ স্মৰণে স্নান, আৰু সন্ধ্যা-বিধি—সংকল্প, ব্যাহৃতি-প্ৰোক্ষণ, ন্যাস, প্ৰাণায়াম, মাৰ্জন, অঘমর্ষণ, সূৰ্যক অৰ্ঘ্য, গায়ত্ৰী/সাৱিত্ৰী/সৰস্বতী ধ্যান। সন্ধ্যা অৱহেলাৰ দোষ, আশ্ৰম অনুসাৰে স্নান-নিয়ম, ব্ৰহ্মযজ্ঞ, বৈশ্বদেৱ, অতিথি-সৎকাৰ আৰু পঞ্চমহাযজ্ঞৰ বিধান দিয়া হৈছে। শেষত বানপ্ৰস্থ তপস্যা, যতি-আচাৰ, নাৰায়ণকেন্দ্ৰিক বেদান্ত ধ্যান আৰু বিষ্ণুৰ পৰম ধামপ্ৰাপ্তিৰ প্ৰতিশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Śrāddha-prayoga: Niyama, Brāhmaṇa-parīkṣā, Kutapa-kāla, Tithi-nyāya, and Vaiṣṇava-phala
সনকে নাৰদক শ্রাদ্ধৰ ‘পৰম প্ৰয়োগ’ উপদেশ দিয়ে। আগদিনাৰ নিয়ম—এবাৰ আহাৰ, ব্ৰহ্মচৰ্য, মাটিত শয়ন, ভ্ৰমণ/ক্ৰোধ/মৈথুন ত্যাগ; আৰু আমন্ত্ৰিতসকলৰ সংযমভংগত ঘোৰ পাপৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত যোগ্য ব্ৰাহ্মণ—শ্ৰোত্ৰিয়, বিষ্ণুভক্ত, স্মৃতি-ৱেদান্তত নিপুণ, দয়ালু; অযোগ্য—অঙ্গবিকৃতি, অপবিত্ৰ জীৱিকা, দুশ্চৰিত্ৰ, বেদ/মন্ত্ৰ বিক্ৰী আদি। কুতপকাল অপৰাহ্ণত নিৰ্দিষ্ট কৰি ক্ষয়াহ, বিদ্ধা, ক্ষয়-বৃদ্ধি তিথি আৰু পৰা-তিথি নিৰ্ণয়ৰ নিয়ম দিয়া হয়। তাৰ পাছত বিধি—বিশ্বদেৱ আৰু পিতৃ আমন্ত্ৰণ, মণ্ডল আকাৰ, পাদ্য-আচমনীয়, তিল ছটিয়োৱা, অৰ্ঘ্যপাত্ৰ, মন্ত্ৰসংকেত, পূজা, হৱিষ-হোম (অগ্নি নাথাকিলে তাল-হোম), মৌনত ভোজনবিধি, গায়ত্ৰী জপসংখ্যা, পুৰুষসূক্ত/ত্রিমধু/ত্রিসুপৰ্ণ/পাৱমান পাঠ, পিণ্ডদান, স্বস্তিবাচন, অক্ষয়োদক, দক্ষিণা আৰু বিসৰ্জন মন্ত্ৰ। শেষত আপৎকালীন বিকল্প আৰু বৈষ্ণৱ সিদ্ধান্ত—সৰ্বত্র বিষ্ণুৰ ব্যাপ্তি; বিধিপূৰ্বক শ্রাদ্ধ পাপ নাশ কৰি বংশ বৃদ্ধি কৰে।
Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
সনকে ঋষিসকলক উপদেশ দিয়ে কয় যে শ্ৰৌত‑স্মাৰ্ত কৰ্ম, ব্ৰত আৰু দানত শুদ্ধ তিথি‑নিৰ্ণয় অতি আৱশ্যক। তেওঁ উপবাসযোগ্য তিথি উল্লেখ কৰি পৰবিদ্ধা‑পূৰ্ববিদ্ধা, পূৰ্বাহ্ণ‑অপৰাহ্ণ, প্ৰদোষকাল আৰু ক্ষয়‑বৃদ্ধি তিথিৰ নিয়ম অনুসাৰে গ্ৰহণ‑বিধি ব্যাখ্যা কৰে। তিথি‑নক্ষত্ৰভিত্তিক ব্ৰতৰ সিদ্ধান্ত, বিশেষকৈ একাদশী‑দ্বাদশী সংঘাতে দশমী দোষ, দ্বি‑একাদশী, পাৰণা সময়, গৃহস্থ‑সন্ন্যাসী ভেদ আদি বিস্তাৰে বৰ্ণিত। তাৰ পিছত গ্ৰহণধৰ্মত আহাৰ নিষেধ, গ্ৰহণকাল জপ‑হোম, আৰু চন্দ্ৰ/সূৰ্য গ্ৰহণৰ বাবে পৃথক বৈদিক মন্ত্রে আহুতি বিধান দিয়া হৈছে। সংক্রান্তিৰ পুণ্যকাল ৰাশি অনুসাৰে ঘটিকাত নিৰ্ধাৰিত; কৰ্কটত দক্ষিণায়ন আৰু মকৰত উত্তৰায়নৰ নির্দেশ আছে। শেষত বিধিনিষ্ঠ ধৰ্মাচৰণে কেশৱক সন্তুষ্ট কৰি বিষ্ণুৰ পৰম ধাম লাভ কৰায় বুলি ভক্তিভাৱে স্থাপন কৰা হৈছে।
Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
সনকে নাৰদক বুজাইছে যে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰ্মৰ অনিবার্য সম্পূৰ্ণতা—প্ৰায়শ্চিত্ত নাথাকিলে কৰ্ম নিষ্ফল, আৰু সত্য শুদ্ধি নাৰায়ণাভিমুখ ভাৱতেহে হয়। এই অধ্যায়ত চাৰি মহাপাতক—ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, সুবৰ্ণস্তেয় আৰু গুৰু-তল্পগমন—নিৰ্দিষ্ট কৰি, তেনে পাপীৰ সংসৰ্গকো পঞ্চম দোষ বুলি গণ্য কৰা হৈছে; লগতে সহবাসৰ সময়কাল অনুসৰি পতনৰ স্তৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ব্ৰাহ্মণাদি বধৰ প্ৰায়শ্চিত্তত কপালধাৰণ তপ, তীৰ্থবাস, ভিক্ষা, সন্ধ্যোপাসনা আৰু বহু-বছৰীয়া ব্ৰত; ৰাজদণ্ডৰ নিয়ম আৰু নাৰী-শিশু-ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত শমনো বৰ্ণিত। সুৰাৰ প্ৰকাৰ, পাত্ৰ, ঔষধীয় ব্যতিক্ৰম আৰু চান্দ্ৰায়ণৰ দ্বাৰা পুনৰ্দীক্ষাৰ বিধান আছে। চুৰিৰ প্ৰায়শ্চিত্তত সোণ-ৰূপাৰ মূল্যমান, ত্ৰসৰেণুৰ পৰা সুবৰ্ণলৈ সূক্ষ্ম মাপ, আৰু প্ৰাণায়াম-গায়ত্ৰীজপৰ সীমা নিৰ্দিষ্ট। অবৈধ কাম, পশুহিংসা, অশৌচ-সংস্পৰ্শ, আহাৰ আৰু বাক্য-নিষেধো আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত মোক্ষধৰ্ম—হৰিভক্তি আৰু বিষ্ণুস্মৰণৰ মহিমা—এবাৰ স্মৰণেও পাপৰাশি নাশ হৈ ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Yamapatha (The Road of Yama), Dāna-Phala, and the Imperishable Fruition of Karma
নাৰদে সনকক যমৰ অধীন মৃত্যুৰ পাছৰ অতি কঠিন পথৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। সনকে ধৰ্মৱান—বিশেষকৈ দানশীল—লোকৰ সুকলমে গমন আৰু পাপীৰ দীঘল দূৰত্ব, কঠোৰ পথ, তৃষ্ণা, যমদূতৰ প্ৰহাৰ, বান্ধি টানি নিয়া আদি ভয়ংকৰ যাতনা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত ধৰ্মজীৱনৰ সান্ত্বনা আৰু ফল কয়—অন্ন, জল, দুধ-ঘী, দীপ, বস্ত্ৰ, ধন দান কৰিলে তদনুৰূপ ভোগ-সমৃদ্ধি মেলে; গাই, ভূমি, ঘৰ, বাহন, পশু আদি মহাদান স্বৰ্গীয় ঐশ্বৰ্য আৰু দিৱ্য বাহন দিয়ে; মাতৃ-পিতৃ আৰু ঋষিসেৱা, দয়া, জ্ঞানদান, পুৰাণপাঠে যাত্ৰা উন্নত কৰে। যমে পুণ্যৱানক দিৱ্যৰূপে সন্মান কৰে আৰু অৱশিষ্ট পাপৰ বিষয়ে সতৰ্ক কৰে; পাপী চিত্ৰগুপ্তৰ হিচাপমতে বিচাৰ পাই নৰকত নিক্ষিপ্ত হয়, প্ৰায়শ্চিত্তৰ পাছত স্থাৱৰ যোনিতো জন্ম হ’ব পাৰে। শেষত প্ৰলয়ত পুণ্য কেনেকৈ টিকে—এই সন্দেহ সনকে নাৰায়ণৰ অব্যয় স্বৰূপ, গুণানুসাৰে ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-ৰুদ্ৰৰূপ প্ৰকাশ, পুনঃসৃষ্টি আৰু অনভুক্ত কৰ্ম কল্পান্তৰতো ন নাশ হয় বুলি উপদেশ দি দূৰ কৰে।
Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti
সনকে নাৰদক বন্ধনৰ তত্ত্ব বুজাই দিয়ে—জীৱে পুণ্যলোক ভোগ কৰি পাপফলৰ দুখে পতিত হয় আৰু স্থাৱৰ (বৃক্ষ-তৃণ-পৰ্বত)ৰ পৰা কৃমি, পশু আদি যোনিত ঘূৰি শেষত মানৱজন্ম লাভ কৰে। উদ্ভিদ-বৃদ্ধিৰ উপমাৰে দেখুওৱা হৈছে যে সংস্কাৰে দেহধাৰণ আৰু ফলভোগ কেনেকৈ নিয়ত কৰে। তাৰ পাছত গৰ্ভবাসৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা—শুক্ৰৰ সৈতে জীৱপ্ৰৱেশ, কললাদি ভ্ৰূণাৱস্থা, গৰ্ভযাতনা আৰু পূৰ্ব নৰকৰ স্মৃতি; জন্ম হিংসাময় আৰু বিস্মৃতি অজ্ঞানে জনিত বুলি কোৱা হৈছে। তাৰপিছত অসহায় শৈশৱ, শাসনহীন বাল্য, লোভ-কামপ্ৰেৰিত যৌৱন, চিন্তাভৰা গৃহস্থজীৱন, জৰা আৰু মৃত্যু, যমদূতৰ বন্ধন আৰু পুনৰ নৰকানুভৱ। শেষত দুখক কৰ্মক্ষয়ৰ দ্বাৰা শুদ্ধিকৰ বুলি ক’লে আৰু উপায় ৰূপে পৰম জ্ঞানসাধনা আৰু জগতৰ কাৰণ-লয়স্বৰূপ হৰি/নাৰায়ণৰ ভক্তিপূজা—সংসাৰমোক্ষৰ সোজা পথ বুলি প্ৰতিপাদন কৰে।
Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation
নাৰদে সনকক সোধে—জীৱে সদায় কৰ্ম কৰে আৰু ফল ভোগ কৰে, তেন্তে সংসাৰ-পাশ কেনেকৈ ছিন্ন হ’ব? সনকে নাৰদৰ পৱিত্ৰতা প্ৰশংসা কৰি বিষ্ণু/নাৰায়ণক সৃষ্টিকৰ্তা-স্থিতিকৰ্তা-সংহাৰক আৰু মোক্ষদাতা বুলি কয়—ভক্তি, শৰণাগতি আৰু দিব্যৰূপ-উপাসনাৰ ৰূপে, আৰু তত্ত্বতঃ অদ্বৈত স্বপ্ৰকাশ ব্ৰহ্ম ৰূপেও। তাৰ পাছত নাৰদে যোগসিদ্ধি কেনেকৈ হয় সোধে। সনকে উপদেশ দিয়ে—মুক্তি জ্ঞানৰ দ্বাৰা, কিন্তু জ্ঞানৰ মূল ভক্তি; দান, যজ্ঞ, তীৰ্থ আদি পুণ্যকৰ্মে ভক্তি জন্মায়। যোগ দুবিধ—কৰ্মযোগ আৰু জ্ঞানযোগ; জ্ঞানযোগৰ বাবে শুদ্ধ কৰ্মৰ আধাৰ প্ৰয়োজন, কেশৱৰ প্ৰতিমা-পূজা আৰু অহিংসা-আধাৰিত নীতিত বিশেষ জোৰ। পাপ ক্ষয় হ’লে নিত্য-অনিত্য বিবেকৰ পৰা বৈৰাগ্য আৰু মুমুক্ষুত্ব জাগে। পৰ/অপৰ আত্মা, ক্ষেত্ৰ-ক্ষেত্ৰজ্ঞ, মায়া আৰু শব্দব্ৰহ্ম (মহাবাক্য) মুক্তিদায়ক বোধৰ সহায়ক বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। শেষত অষ্টাঙ্গ যোগ—যম, নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম (নাড়ী আৰু চতুৰ্বিধ শ্বাস), প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি—বিস্তাৰে ক’লে বিষ্ণুৰূপ ধ্যান আৰু প্ৰণৱ ‘ওঁ’ চিন্তনক পৰম সাধনা বুলি কোৱা হৈছে।
The Characteristics of Devotion to Hari
নাৰদে সনকক সোধে—যোগৰ অংগ শিকোৱাৰ পাছতো প্ৰভু কেনেকৈ প্ৰসন্ন হয়? সনকে কয়—নাৰায়ণৰ একাগ্ৰ ভজনতেই মোক্ষ; ভক্তসকল বৈৰিতা আৰু বিপদৰ পৰা ৰক্ষিত থাকে, আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিষ্ণুৰ দৰ্শন, পূজা আৰু নামসেৱাত নিয়োজিত হ’লে সাৰ্থক হয়। তেওঁ গুৰু আৰু কেশৱৰ পৰম মহিমা পুনঃপুনঃ ঘোষণা কৰি কয় যে অসাৰ সংসাৰত হৰি-উপাসনাই একমাত্ৰ স্থিৰ সত্য। অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ, বিনয়, কৰুণা, সৎসংগ আৰু নিৰন্তৰ নামজপৰ সৈতে জাগ্ৰত–স্বপ্ন–সুষুপ্তি বিচাৰে প্ৰভুক উপাধিৰ অতীত অন্তৰ্যামী নিয়ন্তা ৰূপে দেখুৱায়। জীৱন ক্ষণভঙ্গুৰ বুলি তৎপৰতাৰে ভক্তিৰ আহ্বান কৰে, অহংকাৰ, ঈৰ্ষ্যা, ক্ৰোধ আৰু কামক নিন্দা কৰে, বিষ্ণু মন্দিৰত সেৱা (পৰিষ্কাৰ কৰাও) প্ৰশংসা কৰে, আৰু ভক্তি সামাজিক মৰ্যাদাৰ ওপৰত বুলি স্থাপন কৰে। শেষত জনাৰ্দনৰ স্মৰণ, পূজা আৰু শৰণাগতিয়ে সংসাৰবন্ধন ছিঙি পৰম ধামলৈ নিয়ে যায় বুলি উপসংহাৰ কৰে।
The Exposition of Spiritual Knowledge (Jñāna-pradarśanam)
সনকে বিষ্ণুৰ মহিমা শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনৰ তৎক্ষণাৎ পাপ-নাশক শক্তি প্ৰশংসা কৰি সাধকৰ যোগ্যতা-ভেদ দেখুৱায়—শান্ত জনে ষড়ৰিপু জয় কৰি জ্ঞানযোগে অক্ষৰক পায়, শুদ্ধকর্মীয়ে কৰ্মযোগে অচ্যুতক পায়, আৰু লোভ-মোহগ্ৰস্তে প্ৰভুক অৱহেলা কৰে। তাৰ পিছত অশ্বমেধ-সম পুণ্যদায়ী প্ৰাচীন কাহিনী—বেদমালী নামৰ বেদজ্ঞ হৰিভক্ত পৰিয়ালকেন্দ্ৰিক লোভত অধৰ্ম বাণিজ্যত পৰি নিষিদ্ধ বস্তু, মদ, ব্ৰত পৰ্যন্ত বিক্ৰী কৰে আৰু অপবিত্ৰ দান গ্ৰহণ কৰে। আশাৰ অতৃপ্তি বুজি সি বৈৰাগ্য ধৰি ধন ভাগ কৰি জনহিত কাম আৰু মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰি নৰ-নাৰায়ণ আশ্ৰমলৈ যায়। তাত দীপ্তিমান মুনি জানন্তীৰ আতিথ্য পাই মুক্তিদায়ক জ্ঞান বিচাৰে। জানন্তী নিৰন্তৰ বিষ্ণুস্মৰণ, পৰনিন্দা-ত্যাগ, দয়া, ষড়দোষ ত্যাগ, অতিথি-সত্কাৰ, নিষ্কাম পুষ্প-পত্ৰ পূজা, দেব-ঋষি-পিতৃ তৰ্পণ, অগ্নিসেৱা, মন্দিৰ পৰিষ্কাৰ/জীৰ্ণোদ্ধাৰ/দীপদান, প্ৰদক্ষিণা-স্তোত্ৰ আৰু নিত্য পুৰাণ-ৱেদান্ত অধ্যয়ন উপদেশ দিয়ে। ‘মই কোন?’ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ মনোজাত অহংকাৰ, নিৰ্গুণ আত্মা আৰু ‘তত্ত্বমসি’ মহাবাক্যৰ বোধেৰে ব্ৰহ্মসাক্ষাৎকাৰলৈ লৈ যায়; বাৰাণসীত চূড়ান্ত মুক্তি লাভ হয়। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰৱণ-পাঠ কৰ্মবন্ধন ছেদনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner
সনকে নাৰদক বেদমালাৰ দুই ব্রাহ্মণ পুত্ৰ যজ্ঞমালী আৰু সুমালীৰ বিপৰীত জীৱনৰ কাহিনী কয়। যজ্ঞমালী ন্যায়ে সম্পত্তি ভাগ কৰি দানধৰ্ম পালন কৰে, পিতাৰ জনহিতকাৰী কাম ৰক্ষা কৰে আৰু বিষ্ণু-মন্দিৰৰ সেৱা কৰে; সুমালী সংগীত, মদ্য, বাৰাঙ্গনা-সঙ্গ, পৰস্ত্ৰীগমন আদি দোষত ধন নষ্ট কৰি, পিছত চুৰি আৰু নিষিদ্ধ ভক্ষণলৈকে পতিত হয়। দুয়ো একে সময়তে মৃত্যুবৰণ কৰিলে যজ্ঞমালীক বিষ্ণুদূতে বিমানে বিষ্ণুলোকলৈ লৈ যায়; পথত সুমালীক যমদূতে ভোক-পিয়াহত কাতৰ প্ৰেতৰূপে টানি লৈ যোৱা দেখা পায়। দয়াৰে সখ্যধৰ্ম (সপ্তপদী) স্মৰি সি সুধে—এনে পাপীৰ মুক্তি কেনেকৈ সম্ভৱ? বিষ্ণুদূতে কয়—পূৰ্বজন্মত যজ্ঞমালীয়ে হৰি-মন্দিৰত কাদা আঁতৰাই লেপ দিবলৈ যোগ্য ঠাই সাজিছিল; সেই লেপ-কর্মৰ পুণ্য আনক দান কৰিব পাৰি। যজ্ঞমালী সেই পুণ্য সুমালীলৈ দান কৰাত যমদূত পলাই যায়, দিব্য ৰথ আহে আৰু দুয়ো বিষ্ণুলোক পায়। যজ্ঞমালী পৰম মুক্তি লাভ কৰে; সুমালী পিছত পৃথিৱীলৈ ঘূৰি হৰিভক্ত সদাচাৰী ব্রাহ্মণ হৈ গঙ্গাস্নান কৰি বিশ্বেশ্বৰ দৰ্শন কৰি পৰম পদ পায়। শেষত বিষ্ণুপূজা, হৰিভক্ত-সঙ্গ আৰু হৰিনাম মহাপাপো নাশ কৰে বুলি ভক্তিতত্ত্ব কোৱা হৈছে।
Hari-nāma Mahimā and Caraṇāmṛta: The Redemption of the Hunter Gulika (Uttaṅka Itihāsa)
সনকে কমলাপতি/বিষ্ণুৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰি কয়—বিষয়াসক্তি আৰু মমতাৰ মোহত বিভ্ৰান্ত লোকৰ পাপ হৰিৰ এক নামেই নাশ কৰে। তেওঁ নীতিগত সীমা স্পষ্ট কৰে: হৰি-পূজা নথকা গৃহ শ্মশানসদৃশ; বেদদ্বেষ আৰু গ’/ব্ৰাহ্মণদ্বেষ ৰাক্ষসী স্বভাৱ; বিদ্বেষে কৰা পূজা স্ববিনাশী; সত্য ভক্ত লোকহিতপৰ আৰু ‘বিষ্ণুময়’। তাৰ পিছত কৃতযুগৰ ইতিহাস—হিংস্ৰ পাপী গুলিকাই কেশৱ মন্দিৰ লুটিবলৈ গৈ বৈষ্ণৱ মুনি উত্তঙ্কক আক্ৰমণ কৰে। উত্তঙ্কে তাক সংযত কৰি ক্ষমা, মমতাৰ অসাৰতা আৰু দৈৱৰ অনিবার্যতা বুজাই দিয়ে; কয় যে মৃত্যুৰ পিছত কেৱল ধৰ্ম-অধৰ্মেই সঙ্গী হয়। সৎসঙ্গ আৰু হৰিসান্নিধ্যত গুলিকা অনুতপ্ত হৈ পাপ স্বীকাৰ কৰি মৃত্যুবৰণ কৰে; বিষ্ণুৰ পাদপ্ৰক্ষালনজল/চৰণামৃতৰ দ্বাৰা সি পুনৰ্জীৱিত আৰু শুদ্ধ হয়। পাপমুক্ত হৈ বিষ্ণুলোক লাভ কৰে, আৰু উত্তঙ্কে মহাবিষ্ণুৰ স্তৱ কৰি ভক্তিকেন্দ্ৰিত মোক্ষধৰ্মৰ উপদেশ সমাপ্ত কৰে।
The Greatness of Viṣṇu (Uttaṅka’s Hymn, Hari’s Manifestation, and the Boon of Bhakti)
নাৰদে সনকক সোধে—কোন স্তোত্ৰে জনাৰ্দন সন্তুষ্ট হ’ল আৰু উত্তঙ্কে কি বৰ পালে। সনকে কয়: হৰিভক্ত উত্তঙ্ক ভগৱানৰ পাদোদকৰ পৱিত্ৰতাত অনুপ্ৰাণিত হৈ দীঘলীয়া স্তোত্ৰ পাঠ কৰে; তাত বিষ্ণুক আদিকাৰণ, অন্তৰাত্মা, মায়া-গুণাতীত পৰম তত্ত্ব আৰু জগতৰ আধাৰ স্বৰূপে সৰ্বব্যাপী বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। সম্পূৰ্ণ শৰণাগতিত লক্ষ্মীপতি সাক্ষাৎ প্ৰকট হয়; উত্তঙ্কে সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰি কান্দে আৰু প্ৰভুৰ চৰণ স্নান কৰায়। বিষ্ণুৱে বৰ দিবলৈ ক’লে উত্তঙ্কে সকলো জন্মতে অচল ভক্তি মাগে। প্ৰভুৱে সেই বৰ দান কৰি, শঙ্খস্পৰ্শে দুষ্প্ৰাপ্য দিব্য জ্ঞান দিয়ে আৰু ক্ৰিয়া-যোগে উপাসনা কৰি নৰ-নাৰায়ণ ধামলৈ গৈ মোক্ষ লাভ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত ফলশ্ৰুতি—পাঠ-শ্ৰৱণে পাপক্ষয়, অভীষ্টসিদ্ধি আৰু অন্তে মোক্ষ।
The Greatness of Viṣṇu (Viṣṇor Māhātmya)
সনকে ব্ৰাহ্মণসমাজক উপদেশ দিয়ে কয় যে হৰি-কথা, হৰি-নাম আৰু ভক্ত-সঙ্গই পৰম ত্ৰাণকাৰী। নাম-কীৰ্তনত স্থিৰ ভক্তৰ বাহ্য আচৰণ যিয়েই হওক, তেওঁলোক পূজ্য; গোবিন্দক দেখা, স্মৰণ, পূজা, ধ্যান আৰু নমস্কাৰ কৰিলেই সংসাৰসাগৰ পাৰ হোৱা যায়। তাৰ পিছত প্ৰাচীন কাহিনী—চন্দ্ৰবংশীয় ৰজা জয়ধ্বজে ৰেৱা/নৰ্মদা তীৰত বিষ্ণু মন্দিৰ পৰিষ্কাৰ কৰে আৰু দীপদান কৰে; পুৰোহিত বীতিহোত্ৰে এই দুটা আচাৰৰ বিশেষ ফল সোধে। ৰজাই পূৰ্বজন্মৰ শৃংখলা কয়: বিদ্বান কিন্তু পতিত ব্ৰাহ্মণ ৰৈৱতে নিষিদ্ধ জীৱিকাত পৰি দুখেৰে মৰে আৰু পাপী চণ্ডাল দণ্ডকেতু হয়। সি ৰাতি এজনী নাৰীৰ সৈতে খালী বিষ্ণু মন্দিৰত সোমাই অনিচ্ছাকৃতভাৱে পৰিষ্কাৰ-কর্মৰ স্পৰ্শ পায় আৰু দীপ স্থাপন কৰে। শুদ্ধ উদ্দেশ্য নাথাকিলেও পাপক্ষয় হয়; প্ৰহৰীয়ে মাৰিলেও বিষ্ণুদূতে তেওঁলোকক বিষ্ণুলোকলৈ লৈ যায়, দীঘল সময়ৰ পাছত পৃথিৱীত সমৃদ্ধি লাভ কৰে। জয়ধ্বজে সিদ্ধান্ত দিয়ে—সঙ্কল্পসহ ভক্তিৰ ফল অপৰিমেয়; জগন্নাথ/নাৰায়ণ পূজা, সৎসঙ্গ, তুলসী-সেৱা, শালগ্ৰাম আৰাধনা আৰু বহু প্ৰজন্ম উদ্ধাৰ কৰা ভক্তসন্মানৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে।
Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti
সনকে শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তনে পাপ নাশ কৰা বৈষ্ণৱ স্তৱৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। প্ৰাচীন সংলাপত ইন্দ্ৰ দিৱ্য ভোগৰ মাজত বृहস্পতিকে পূৰ্ব ব্ৰহ্ম-কল্পৰ সৃষ্টিৰ কথা, লগতে ইন্দ্ৰ আৰু দেৱতাসকলৰ সত্য স্বৰূপ আৰু কৰ্তব্য কি সেয়া সোধে। বृहস্পতি নিজৰ জ্ঞানৰ সীমা জনাই ইন্দ্ৰপুৰীত ব্ৰহ্মলোকৰ পৰা অৱতীৰ্ণ সুধৰ্মাৰ ওচৰলৈ পঠিয়ায়। সুধৰ্মাৰ সভাত ইন্দ্ৰে কল্পবৃত্তান্ত আৰু সুধৰ্মাৰ শ্ৰেষ্ঠতাৰ কাৰণ জানিব খোজে। সুধৰ্মাই ব্ৰহ্মাৰ এক দিন (১০০০ চতুৰ্যুগ) ব্যাখ্যা কৰি চৌদ মনু, তেওঁলোকৰ ইন্দ্ৰ আৰু বিভিন্ন দেৱগণক মন্বন্তৰ অনুসাৰে বৰ্ণনা কৰে, বিশ্ব-প্ৰশাসনৰ পুনৰাবৃত্ত গঠন দেখুৱায়। তাৰ পিছত তেওঁ নিজৰ পূৰ্বজন্ম কয়—তেওঁ পাপী শকুন আছিল, বিষ্ণু মন্দিৰৰ ওচৰত নিহত হয়; এটা কুকুৰে তেওঁক বহন কৰি মন্দিৰৰ চাৰিওফালে ঘূৰাই লৈ গ’ল, অনিচ্ছাকৃত প্ৰদক্ষিণাৰ ফলত দুয়ো পৰম পদ লাভ কৰিলে। শেষত ভক্তিফল স্পষ্ট—যান্ত্ৰিক প্ৰদক্ষিণাও মহাপুণ্যদায়ক; নাৰায়ণৰ স্মৰণ-আৰাধনাই পাপ নাশ কৰি পুনর্জন্ম শেষ কৰে আৰু বিষ্ণুধাম দিয়ে; এই উপদেশ শ্ৰৱণ-পাঠ অশ্বমেধসম ফলদায়ক।
Yuga-Dharma Framework, Kali-Yuga Diagnosis, and the Hari-Nāma Remedy (Transition to Vedānta Inquiry)
নাৰদে সনকক যুগসমূহৰ লক্ষণ, স্থায়িত্ব আৰু কাৰ্য-নিয়ম সুধে। সনকে সন্ধ্যা-সন্ধ্যাংশসহ চতুৰ্যুগৰ বিন্যাস বুজাই কৃতৰ পৰা কলিলৈ ধৰ্মৰ ক্ৰমাগত অৱনতি, যুগানুসাৰে হৰিৰ বৰ্ণভেদ, আৰু দ্বাপৰত বেদ-বিভাগৰ কথা কয়। তাৰ পিছত কলিযুগৰ স্পষ্ট চিত্ৰ—ব্ৰত-যজ্ঞৰ ক্ষয়, বৰ্ণাশ্ৰমত দম্ভ, ৰাজদমন, সামাজিক ভূমিকাৰ গণ্ডগোল, দুৰ্ভিক্ষ-অনাবৃষ্টি আৰু পাষণ্ডতাৰ উত্থান। তথাপি হৰিভক্তক কলিয়ে ক্ষতি কৰিব নোৱাৰে বুলি কৈ, যুগধৰ্মৰ মুখ্য সাধন দেখুৱায়; কলিত দান আৰু বিশেষকৈ হৰিনাম-সংকীৰ্তনক পৰম উপায় বুলি বোধ কৰায়। হৰি (আৰু শিৱ) নাম-লিতানি ৰক্ষাকাৰী আৰু মুক্তিদায়ক বুলি দিয়া হৈছে। শেষত আলোচনা যুগধৰ্মৰ পৰা মোক্ষধৰ্মলৈ ঘূৰে—নাৰদে ব্ৰহ্মৰ দৃষ্টান্ত বিচাৰে, সনকে তেওঁক সনন্দনৰ ওচৰলৈ পঠায়, আৰু বেদান্ত-অনুসন্ধান আৰম্ভ হয়।