Prāyaścitta for Mahāpātakas and the Sin-destroying Power of Viṣṇu-smaraṇa
সনকে নাৰদক বুজাইছে যে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰ্মৰ অনিবার্য সম্পূৰ্ণতা—প্ৰায়শ্চিত্ত নাথাকিলে কৰ্ম নিষ্ফল, আৰু সত্য শুদ্ধি নাৰায়ণাভিমুখ ভাৱতেহে হয়। এই অধ্যায়ত চাৰি মহাপাতক—ব্ৰহ্মহত্যা, সুৰাপান, সুবৰ্ণস্তেয় আৰু গুৰু-তল্পগমন—নিৰ্দিষ্ট কৰি, তেনে পাপীৰ সংসৰ্গকো পঞ্চম দোষ বুলি গণ্য কৰা হৈছে; লগতে সহবাসৰ সময়কাল অনুসৰি পতনৰ স্তৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ব্ৰাহ্মণাদি বধৰ প্ৰায়শ্চিত্তত কপালধাৰণ তপ, তীৰ্থবাস, ভিক্ষা, সন্ধ্যোপাসনা আৰু বহু-বছৰীয়া ব্ৰত; ৰাজদণ্ডৰ নিয়ম আৰু নাৰী-শিশু-ৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত শমনো বৰ্ণিত। সুৰাৰ প্ৰকাৰ, পাত্ৰ, ঔষধীয় ব্যতিক্ৰম আৰু চান্দ্ৰায়ণৰ দ্বাৰা পুনৰ্দীক্ষাৰ বিধান আছে। চুৰিৰ প্ৰায়শ্চিত্তত সোণ-ৰূপাৰ মূল্যমান, ত্ৰসৰেণুৰ পৰা সুবৰ্ণলৈ সূক্ষ্ম মাপ, আৰু প্ৰাণায়াম-গায়ত্ৰীজপৰ সীমা নিৰ্দিষ্ট। অবৈধ কাম, পশুহিংসা, অশৌচ-সংস্পৰ্শ, আহাৰ আৰু বাক্য-নিষেধো আলোচনা কৰা হৈছে। শেষত মোক্ষধৰ্ম—হৰিভক্তি আৰু বিষ্ণুস্মৰণৰ মহিমা—এবাৰ স্মৰণেও পাপৰাশি নাশ হৈ ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । प्रायश्चित्तविधिं वक्ष्ये श्रृणु नारद सांप्रतम् । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ १ ॥
সনকে ক’লে—হে নাৰদ, এতিয়া প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধি ক’ম; শুনা। প্ৰায়শ্চিত্তে শুদ্ধ অন্তঃকৰণযুক্ত জনে সকলো কৰ্মফল লাভ কৰে॥
Verse 2
प्रायश्चित्तविहीनैस्तु यत्कर्म क्रियते मुने । तत्सर्वं निष्फलं प्रोक्तं राक्षसैः परिसेवितम् ॥ २ ॥
হে মুনি, প্ৰায়শ্চিত্তবিহীনভাৱে কৰা যিকোনো কৰ্ম সম্পূৰ্ণ নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে; তাক ৰাক্ষসীয় প্ৰবৃত্তিয়ে পৰিসেৱিত কৰে।
Verse 3
कामक्रोधविहीनैश्च धर्मशास्त्रविशारदैः । प्रष्टव्या ब्राह्मणा धर्मं सर्वधर्मफलेच्छुभिः ॥ ३ ॥
কাম-ক্রোধমুক্ত আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰত বিশাৰদ এনে ব্ৰাহ্মণসকলক—সৰ্ব ধৰ্মফল ইচ্ছুক লোকে—ধৰ্ম বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিব লাগে।
Verse 4
प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखैः । न निष्पुनंति विप्रेंद्र सुराभांडमिवापगाः ॥ ४ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! নাৰায়ণৰ পৰা বিমুখ লোকৰ কৃত প্ৰায়শ্চিত্তে তেওঁলোকক শুদ্ধ নকৰে; যেনে সুৰাভৰা পাত্ৰক নদীয়েও পবিত্ৰ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 5
ब्रह्महा च सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः । महापातकिननस्त्वेते तत्संसर्गी च पंचमः ॥ ५ ॥
ব্ৰাহ্মণহন্তা, সুৰাপায়ী, চোৰ, আৰু গুৰুতল্পগ—এঁৱা মহাপাতকী বুলি কোৱা হয়; আৰু তেওঁলোকৰ সঙ্গী পঞ্চম বুলি গণ্য।
Verse 6
यस्तु संवत्सरं ह्यतैः शयनासनभोजनैः । संवसेत्सह तं विद्यात्पतितं सर्वकर्मसु ॥ ६ ॥
যি কোনোবাই পূৰ্ণ এক বছৰ তেওঁৰ সৈতে শয্যা, আসন আৰু ভোজন ভাগ কৰি বাস কৰে, তাক সকলো ধৰ্মকৰ্মত পতিত বুলি জানিব।
Verse 7
अज्ञानाद्वाह्मणं हत्वा चीरवासा जटी भवेत् । स्वेनैव हतविप्रस्य कपालमपि धारयेत् ॥ ७ ॥
অজ্ঞতাবশত যদি কোনোবাই ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰে, তেন্তে সি বাকলবস্ত্ৰ পিন্ধি জটা ধাৰণ কৰিব; আৰু নিজ হাতে নিহত সেই বিপ্ৰৰ কপালও বহন কৰিব।
Verse 8
तदभावे मुनिश्रष्ट कपालं वान्यमेव वा । तद्द्रव्यं ध्वजदंडे तु धृत्वा वनचरो भवेत् ॥ ८ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেয়া নাথাকিলে কপালপাত্ৰ বা অন্য কোনো উপযুক্ত পাত্ৰ লওক; আৰু সেই আৱশ্যক দ্ৰব্য ধ্বজদণ্ডত ধৰি বনচাৰী হওক।
Verse 9
वन्याहारो वसेतत्र वारमेकं मिताशनः । सम्यक्संध्यामुपासीत त्रिकालं स्नानमाचरेत् ॥ ९ ॥
সেই তাতে এক কাল বাস কৰি, বনজ আহাৰে জীৱন ধাৰণ কৰি মিতাহাৰী হ’ব। বিধিপূৰ্বক সন্ধ্যা-উপাসনা কৰিব আৰু দিনে তিনিবাৰ স্নান আচৰণ কৰিব।
Verse 10
अध्ययनाध्यापनादून्वर्जयेत्संस्मरेद्धरिम् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं गंधमाल्यादि वर्जयेत् ॥ १० ॥
অধ্যয়ন-অধ্যাপনত বাধা দিয়া থকা সকলো ত্যাগ কৰি, হৰিৰ নিৰন্তৰ স্মৰণ কৰিব। নিত্য ব্রহ্মচাৰী হৈ, সুগন্ধ, মালা আদি ভোগ-শৃংগাৰ বর্জন কৰিব।
Verse 11
तीर्थान्यनुवसेच्चैव पुण्याश्चावाश्रमांस्तथा । यदि वन्यैर्न जीवेत ग्रामे भिक्षां समाचरेत् ॥ ११ ॥
সেই তীৰ্থস্থান আৰু পুণ্য আশ্ৰমসমূহতো বাস কৰিব। যদি বনজ বস্তুৰে জীৱন নচলে, তেন্তে গাঁৱলৈ গৈ বিধিপূৰ্বক ভিক্ষাৰে জীৱিকা চলাব।
Verse 12
द्वादशाब्दं व्रतं कुर्यादेवं हरिपरायणः । ब्रह्महा शुद्धिमाप्नोति कर्मार्हश्चैव जायते ॥ १२ ॥
এইদৰে হৰিপৰায়ণ হৈ সি বাৰ বছৰীয়া ব্ৰত পালন কৰিব। ব্ৰাহ্মণ-হন্তাও ইয়াৰ দ্বাৰা শুদ্ধি লাভ কৰি পুনৰ বৈদিক কৰ্মৰ যোগ্য হয়।
Verse 13
व्रतमध्ये मृगैर्वापि रोगैर्वापि निषूदितः । गोनिमित्तं द्विजार्थं वा प्राणान्वापि परित्यजेत् ॥ १३ ॥
ব্ৰতৰ মাজতে যদি সি মৃগৰ দ্বাৰা বা ৰোগৰ দ্বাৰা নিহত হয়, অথবা গোৰ নিমিত্তে বা দ্বিজৰ কল্যাণাৰ্থে প্ৰাণ ত্যাগ কৰে—(এনে মৃত্যু ধৰ্ম্য বুলি মান্য)।
Verse 14
यद्वा दद्याद्द्विजेंद्राणां गवामयुतमुत्तसम् । एतेष्वन्यतमं कृत्वा ब्रह्महा शुद्धिमान्पुयात् ॥ १४ ॥
অথবা দ্বিজেন্দ্ৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনক দহ হাজাৰ গাভীৰ উত্তম দান দিয়া উচিত। এই প্ৰায়শ্চিত্তসমূহৰ যিকোনো এটা কৰিলে ব্ৰাহ্মণহন্তাও শুদ্ধ হয়॥১৪॥
Verse 15
दीक्षितं क्षत्रियं हत्वा चरेद्धि ब्रह्महव्रतम् । अग्निप्रवेशनं वापि मरुत्प्रपतनं तथा ॥ १५ ॥
দীক্ষিত ক্ষত্ৰিয়ক হত্যা কৰিলে নিশ্চয়েই ব্ৰহ্মহত্যা-প্ৰায়শ্চিত্তব্ৰত পালন কৰিব লাগে। অথবা অগ্নিত প্ৰৱেশ, বা উচ্চস্থানৰ পৰা পতনো (প্ৰায়শ্চিত্ত) বুলিয়া কোৱা হৈছে॥১৫॥
Verse 16
दीक्षीतं ब्राह्मणं हत्वा द्विगुणं व्रतमाचरेत् । आचार्यादिवधे चैव व्रतमुक्तं चतुर्गुणम् ॥ १६ ॥
দীক্ষিত ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰিলে প্ৰায়শ্চিত্তব্ৰত দ্বিগুণকৈ পালন কৰিব লাগে। আৰু আচার্য আদি বধৰ ক্ষেত্ৰত সেই ব্ৰত চতুৰ্গুণ বুলি কোৱা হৈছে॥১৬॥
Verse 17
हत्वा तु विप्रमात्रं च चरेत्संवत्सरं व्रतम् । एवं विप्रस्य गदितः प्रायश्चित्तविधिर्द्विज ॥ १७ ॥
কিন্তু কেৱল এজন ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰিলে এক বছৰ প্ৰায়শ্চিত্তব্ৰত পালন কৰিব লাগে। হে দ্বিজ! এইদৰে ব্ৰাহ্মণবধৰ প্ৰায়শ্চিত্তবিধি কোৱা হ’ল॥১৭॥
Verse 18
द्विगुणं क्षत्रियस्योक्तं त्रिगुणं तु विशः स्मृतम् । ब्राह्मणं हंति यः शूद्रस्तं मुशल्यं विर्दुर्बुधाः ॥ १८ ॥
ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে দণ্ড দ্বিগুণ বুলি কোৱা হৈছে, আৰু বৈশ্যৰ বাবে ত্ৰিগুণ বুলি স্মৃতিত উল্লেখ আছে। যি শূদ্ৰ ব্ৰাহ্মণক হত্যা কৰে, জ্ঞানীসকলে তাক মুষলদ্বাৰা মৃত্যুদণ্ডযোগ্য বুলি ঘোষণা কৰে॥১৮॥
Verse 19
राज्ञैव शिक्षा कर्तव्या इति शास्तेषु निश्चयः । ब्राह्मणीनां वधे त्वर्द्धं पादः स्यात्कन्यकावधे ॥ १९ ॥
শাস্ত্ৰত নিশ্চিত সিদ্ধান্ত—দণ্ডবিধান কেৱল ৰজাই কৰিব। ব্ৰাহ্মণী-বধত দণ্ড অর্ধেক হয়, আৰু অবিবাহিতা কন্যা-বধত দণ্ড চতুৰ্থাংশ হয়।
Verse 20
हत्वा त्वनुपनीतांश्च तथा पादव्रतं चरेत् । हत्वा तु क्षत्रियं विप्रः षडब्दं कुच्छ्रमाचरेत् ॥ २० ॥
উপনয়ন নোহোৱা লোকক বধ কৰিলে প্ৰায়শ্চিত্তৰূপে পাদ-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। কিন্তু ব্ৰাহ্মণে যদি ক্ষত্ৰিয়ক বধ কৰে, তেন্তে ছয় বছৰ কৃচ্ছ্ৰ তপস্যা কৰিব লাগে।
Verse 21
संवत्सरं त्रयं वेश्यं शूर्द्रं हत्वा तु वत्सरम् । दीक्षितस्य स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणी चाष्टवत्सरान् ॥ २१ ॥
বৈশ্য-বধত তিন বছৰৰ প্ৰায়শ্চিত্ত, আৰু শূদ্ৰ-বধত এক বছৰৰ। দীক্ষিত পুৰুষৰ পত্নী-বধ আৰু ব্ৰাহ্মণী-বধ—দুয়োটাতেই আঠ বছৰৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বিধেয়।
Verse 22
ब्रह्महत्याव्रतं कृत्वा शुद्धो भवति निश्चितम् । प्रायश्चित्तं विधानं तु सर्वत्र मुनिसत्तम ॥ २२ ॥
ব্ৰহ্মহত্যাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰিলে মানুহ নিঃসন্দেহে শুদ্ধ হয়। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, য’ত য’ত প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান আছে, তাত সৰ্বত্ৰেই সেয়া প্ৰযোজ্য।
Verse 23
वृद्धातुरस्त्रीबालानामर्द्धमुक्तं मनीषिभिः । गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा ॥ २३ ॥
বৃদ্ধ, ৰোগী, নাৰী আৰু শিশুৰ ক্ষেত্ৰত (দণ্ড আদি) অর্ধেকেই মনীষীসকলে কৈছে। আৰু সুৰা তিন প্ৰকাৰ—গৌড়ী, পৈষ্টী আৰু মাধ্বী—বুলি জানিবা।
Verse 24
चातुर्वर्ण्यारपेया स्यात्तथा स्त्रीभिश्च नारद । क्षीरं घृतं वा गोमूत्रमेतेष्वन्यतमं मुने ॥ २४ ॥
হে নাৰদ! চাৰিও বৰ্ণৰ লোকেও আৰু স্ত্ৰীসকলেও আৰ্গেয় (আচমন-ৰূপ পবিত্ৰ পান) কৰিব পাৰে। হে মুনি! দুধ, ঘিঁউ বা গোমূত্ৰ—এই তিনিটাৰ যিকোনো এটাৰে ই সম্পন্ন হয়।
Verse 25
स्नात्वर्द्रवासा नियतो नारायणमनुस्मरन् । पक्वायसनिभं कृत्वा पिबेज्चैवोदकं ततः ॥ २५ ॥
স্নান কৰি, ভিজা বস্ত্ৰ পিন্ধি, সংযমী হৈ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰিব লাগে। তাৰপিছত (দ্ৰব্যক) পকা লোহাৰ দৰে কৰি, তাৰ পাছত পানী পান কৰিব।
Verse 26
तत्तु लौहेन पात्रेण ह्यायसेनाथवा पिबेत् । ताम्रेण वाथं पात्रेण तत्पीत्वा मरणं व्रजेत् ॥ २६ ॥
সেয়া লোহাৰ পাত্ৰত বা আয়স (ইস্পাত) পাত্ৰতহে পান কৰিব লাগে। কিন্তু তামাৰ পাত্ৰত যিয়ে পান কৰে, সি পান কৰি মৃত্যুলৈ যায়।
Verse 27
सुरापी शुद्धिमाप्नोति नान्यथा शुद्धिरिष्यते । अज्ञानादात्मबुद्द्या तु सुरां पीत्वा द्विजश्चरेत् ॥ २७ ॥
সুৰাপায়ী প্ৰায়শ্চিত্তৰ দ্বাৰা শুদ্ধি লাভ কৰে; ইয়াৰ বাহিৰে আন শুদ্ধি নিৰ্দিষ্ট নহয়। কিন্তু দ্বিজে অজ্ঞানত অন্য বুলি ভাবি সুৰা পান কৰিলে, তেন্তে সি বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত আচৰণ কৰিব।
Verse 28
ब्रह्महत्याव्रतं सम्यक्तच्चिह्नपरिवर्जितः । यदि रोगानिवृत्त्यर्थमौषधार्थं सुरां पिबेत् ॥ २८ ॥
যি ব্যক্তি ব্ৰহ্মহত্যাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত সম্যকভাৱে পালন কৰি, তাৰ সৈতে জড়িত বাহ্যচিহ্ন আৰু ভোগ পৰিত্যাগ কৰিছে, সি যদি ৰোগনিবাৰণৰ বাবে কেৱল ঔষধৰূপে সুৰা পান কৰে, তেন্তে তাক ঔষধাৰ্থ বুলিয়েই গণ্য কৰা হয়।
Verse 29
तस्योपनयनं भूयस्तथा चांद्रायणद्वयम् । सुरासंस्पृष्टपात्रं तु सुराभांडोदकं तथा ॥ २९ ॥
তাৰ বাবে পুনৰায় উপনয়ন-সংস্কাৰ কৰা উচিত আৰু তদ্ৰূপ দুটা চন্দ্ৰায়ণ-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। মদ্যস্পৰ্শিত পাত্ৰ আৰু মদ্যভাণ্ডৰ পানীৰ ক্ষেত্ৰতো একেই বিধান প্ৰযোজ্য।
Verse 30
सुरापानसमं प्राहुस्तथा चन्द्रस्य भक्षणम् । तालं च पानसं चैव द्राक्षं खार्जूरसंभवम् ॥ ३० ॥
তেওঁলোকে কয় যে ‘চন্দ্ৰ’ ভক্ষণ কৰাও মদ্যপানৰ সমান। তদ্ৰূপ তাল, পানস (কঁঠাল), দ্ৰাক্ষা (আঙুৰ) আৰু খাৰ্জূৰ (খেজুৰ)ৰ পৰা উৎপন্ন বস্তুসমূহো একেই নিষিদ্ধ শ্ৰেণীত গণ্য।
Verse 31
माधुक शैलमारिष्टं मैरेयं नालिकेरजम् । गौडी माध्वी सुरा मद्यमेवमेकादश स्मृताः ॥ ३१ ॥
মাধুক, শৈল, আৰিষ্ট, মৈৰেয়, নালিকেৰজ (নাৰিকেলজাত); আৰু গৌড়ী, মাধ্বী, সুৰা, মদ্য—এইদৰে এইবোৰক এগাৰ প্ৰকাৰ মাদক পানীয় বুলি স್ಮৰণ কৰা হয়।
Verse 32
एतेष्वन्यतमं विप्रो न पिबेद्वै कदाचन । एतेष्वन्यतमं यस्तु पिबेदज्ञानतो द्विजः ॥ ३२ ॥
এজন বিপ্ৰই এইবোৰৰ কোনোটা কেতিয়াও পান নকৰিব। কিন্তু কোনো দ্বিজ যদি অজ্ঞতাবশত এইবোৰৰ কোনোটা পান কৰে, (তেন্তে তাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পৰৱৰ্তীভাৱে কোৱা হৈছে)।
Verse 33
तस्योपनयनं भूयस्तप्तकृच्छ्रं चरेत्तथा । समक्षं वा परोक्षं वा बलाच्चौयण वा तथा ॥ ३३ ॥
তাৰ বাবে পুনৰায় উপনয়ন-সংস্কাৰ কৰা উচিত আৰু ‘তপ্তকৃচ্ছ্ৰ’ নামৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব লাগে—কাজটো সমক্ষে হওক বা পৰোক্ষে, বলপূৰ্বক হওক বা চৌৰ্যবশতও হওক।
Verse 34
परस्वानामुपादानं स्तेयमित्युच्यते बुधैः । सुवर्णस्य प्रमाणं तु मन्वाद्यैः परिभाषितम् ॥ ३४ ॥
অন্যৰ সম্পদ গ্ৰহণ কৰাকেই জ্ঞানীসকলে ‘চৌৰ্য’ বুলি কয়। সোণৰ মাপ-মান মনু আদি ধৰ্মবিধাতাসকলে নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
Verse 35
वक्ष्ये श्रृणुष्व विप्रेंद्र प्रायश्चजितोक्तिसाधनम् । गवाक्षागतमार्तण्डरश्मिमध्ये प्रदृश्यते ॥ ३५ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, শুনা—মই প্ৰায়শ্চিত্ত-উপদেশ সিদ্ধ কৰা সাধন ক’ম। যেনে জানালিৰে অহা সূৰ্যৰশ্মিৰ মাজত সূৰ্যপ্ৰকাশ স্পষ্ট দেখা যায়।
Verse 36
त्रसरेणुप्रमाणं तु रज इत्युच्यते बुधैः । त्रसरेण्वष्टकं निष्कस्तत्रयं राजसर्षपः ॥ ३६ ॥
ত্রসৰেṇু-প্ৰমাণক পণ্ডিতসকলে ‘ৰজ’ বুলি কয়। আঠ ত্ৰসৰেṇুতে এক নিষ্ক, আৰু তাৰ তিনিটা মিলি ‘ৰাজসৰ্ষপ’ হয়।
Verse 37
गौरसर्षपस्तर्त्रयं स्यात्तत्षट्कं यव उच्यते । यवत्रयं कृष्णलः स्यान्माषस्तत्पंचकं स्मृतः ॥ ३७ ॥
তিনিটা গৌৰসৰ্ষপে এক মান; তাৰ ছয়টাক ‘যৱ’ বুলি কয়। তিন যৱে ‘কৃষ্ণল’, আৰু পাঁচ কৃষ্ণলে ‘মাষ’ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 38
माषषोडषमानं स्यात्सुवर्णमिति नारद । हत्वा ब्रह्मस्वमज्ञानाद्द्वादशांब्दं तु पूर्ववत् ॥ ३८ ॥
হে নাৰদ, ষোল মাষে এক ‘সুৱৰ্ণ’ বুলি কোৱা হৈছে। অজ্ঞতাবশত ব্ৰহ্মস্ব (ব্ৰাহ্মণ-সম্পৰ্কীয় ধন) নষ্ট/হানি কৰিলে, পূৰ্ববৎ বাৰ বছৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব।
Verse 39
कपालध्वजहीनं तु ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । गुरुणां यज्ञकतॄणां धार्मिष्टानां तथैव च ॥ ३९ ॥
কপাল-ধ্বজ নধৰি ব্রহ্মহত্যাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰা উচিত। তদ্ৰূপ গুৰুজন, যজ্ঞকাৰ্যকাৰী আৰু অন্যান্য ধৰ্মনিষ্ঠ লোকৰ ক্ষেত্ৰতো বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 40
श्रोत्रियाणां द्विजानां तु हृत्वा हेमैवमाचरेत् । कृतानुतापो देहे च संपूर्णे लेपयेद् धृतम् ॥ ४० ॥
বেদজ্ঞ শ্ৰোত্ৰিয় দ্বিজৰ পৰা যদি কোনোবাই সোণ চুৰাই, তেন্তে নিৰ্ধাৰিত প্ৰায়শ্চিত্ত সেইদৰে পালন কৰিব; আৰু আন্তৰিক অনুতাপে সমগ্ৰ দেহত ঘৃত (ঘী) লেপন কৰিব।
Verse 41
करीषच्छादितो दग्धः स्तेयपापाद्विमुच्यते । ब्रह्मस्वं क्षत्रियो हृत्वा पश्चात्तापमवाप्य च ॥ ४१ ॥
যি ব্যক্তি গোবৰৰে আচ্ছাদিত হৈ পাছত দগ্ধ হয়, সি চৌৰ্যপাপৰ পৰা মুক্ত হয়। তদ্ৰূপ ক্ষত্ৰিয় যদি ব্ৰাহ্মণৰ সম্পদ লয়, তেন্তে অনুতাপ লাভ কৰাৰ পিছত শুদ্ধ হয়।
Verse 42
पुनर्ददाति तत्रैव तद्विधानं श्रृणुष्व मे । तत्र सांतपनं कृत्वा द्वादशाहोपवासतः ॥ ४२ ॥
তাৰ পিছত সেই ঠাইতেই সেয়া পুনৰায় দান/ফেৰৎ দিব। তাৰ বিধান মোৰ পৰা শুনা—সেখানে ‘সান্তপন’ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি বাৰ দিন উপবাস পালন কৰিব।
Verse 43
शुद्धिमाप्नोति देवर्षे ह्यन्यथा पतितो भवेत् । रत्नासनमनुष्यस्त्रीधेनुभूम्यादिकेषु च ॥ ४३ ॥
হে দেৱৰ্ষি! এইদৰে কৰিলে শুদ্ধি লাভ হয়; নচেৎ মানুহ পতিত হয়—বিশেষকৈ ৰত্নাসন, মানুহ, নাৰী, ধেনু (গাই), ভূমি আদি বিষয়ত।
Verse 44
सुवर्णसहृशेष्वेषु प्रायश्चितार्द्धमुच्यते । त्रसरेणुसमं हेम हृत्वा कुर्यात्समाहितः ॥ ४४ ॥
সোণাৰ সমমূল্য বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায়শ্চিত্ত আধা বুলি কোৱা হৈছে। ত্ৰসৰেṇু পৰিমাণৰ অতি সৰু সোণ চুৰি কৰিলেও মন একাগ্ৰ কৰি বিধিমতে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে॥৪৪॥
Verse 45
प्राणायामद्वयं सम्यक् तेन शुद्धच्चति मानवः । प्राणायामत्रयं कुर्याद्धृत्वा निष्कप्रमाणकम् ॥ ४५ ॥
যথাবিধি দুটা প্ৰাণায়াম কৰিলে মানুহ শুদ্ধ হয়। নিষ্ক-প্ৰমাণ (সোণ) লোৱা থাকিলে তিনিটা প্ৰাণায়াম কৰিব লাগে॥৪৫॥
Verse 46
प्राणायामाश्च चत्वारो राजसर्षपमात्रके । गौरसर्षपमानं तु हृत्वा हेम विचक्षणः ॥ ४६ ॥
ৰাজসর্ষপ (ৰাজকীয় সৰিষা) মাত্রাৰে চাৰিটা প্ৰাণায়ামৰ পৰিমাপ কোৱা হৈছে। হে বিচক্ষণ, সোণ হৰণৰ ক্ষেত্ৰত গৌৰসর্ষপ (বগা সৰিষা) মাত্রাও বিবেচনা কৰিব লাগে॥৪৬॥
Verse 47
स्नात्वा च विधिवज्जप्याद्गायत्र्यष्टसहस्त्रकम् । यवमात्रसुवर्णस्य स्तेयाच्छुद्धो भवेद्दिजः ॥ ४७ ॥
স্নান কৰি বিধিমতে গায়ত্ৰীৰ আঠ হাজাৰ জপ কৰিলে, যৱমাত্ৰ সোণ চুৰিৰ দোষৰ পৰা দ্বিজ শুদ্ধ হয়॥৪৭॥
Verse 48
आसायं प्रातरारभ्य जप्त्वा वै वेदमातरम् । हेम कृष्णलमात्रं तु हृत्वा सांतपनं चरेत् ॥ ४८ ॥
সন্ধিয়াৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰদিনা পুৱা পৰ্যন্ত বেদমাতা (গায়ত্ৰী) জপ কৰিব লাগে। কৃষ্ণলমাত্ৰ সোণ লোৱা থাকিলে সান্তপন প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে॥৪৮॥
Verse 49
माषप्रमाणे हेम्नस्तु प्रायश्चित्तं निगद्यते । गोमूत्रपक्वयवभुग्वर्षेणैकेन शुद्ध्यति ॥ ४९ ॥
মাষা-প্ৰমাণ স্বৰ্ণ চুৰি কৰিলে প্ৰায়শ্চিত্ত বিধেয়। গোমূত্ৰত সিদ্ধ যৱ ভক্ষণ কৰি এক বছৰ বাস কৰিলে শুদ্ধি লাভ হয়।
Verse 50
संपूर्णस्य सुवर्णस्य स्तेयं कृत्वा मुनीश्वर । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्द्वादशाब्दं समाहितः ॥ ५० ॥
হে মুনীশ্বৰ! সম্পূৰ্ণ পৰিমাণ স্বৰ্ণ চুৰি কৰিলে, মন একাগ্ৰ কৰি বাৰ বছৰ ব্ৰহ্মহত্যা-প্ৰায়শ্চিত্তৰ ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।
Verse 51
सुवर्णमानान्न्यूने तु रजतस्तेयकर्मणि । कुर्यात्सांतपनं सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ५१ ॥
কিন্তু স্বৰ্ণমানতকৈ কম পৰিমাণৰ ৰূপ চুৰি কৰিলে, বিধিমতে সান্তপন প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে; নহ’লে সি পতিত হয়।
Verse 52
दशनिष्कांतपर्यंतमूर्द्धूं निष्कचतुष्टयात् । हत्वा च रजतं विद्वान्कुर्याच्चांद्रायणं मुने ॥ ५२ ॥
হে মুনে! কোনো বিদ্বান যদি ৰূপ চুৰি কৰে—চাৰি নিষ্কৰ মূল্যলৈকে, আৰু তাতকৈ অধিক হলে দহ নিষ্কলৈকে—তেতিয়া প্ৰায়শ্চিত্তস্বৰূপে চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।
Verse 53
दशादिशतिष्कांतं यः स्तेयी रजतस्य तु । चांद्रायणद्वयं तस्य प्रोक्तं पापविशोधकम् ॥ ५३ ॥
যি ‘দশাদিশতিষ্কান্ত’ নামৰ পৰিমাণৰ ৰূপ চুৰি কৰে, তাৰ পাপবিশোধনৰ বাবে দ্বিগুণ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত বিধেয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 54
शतादूर्द्धूं सहस्त्रांतं प्रोक्तं चांद्रायणत्रयम् । सहस्त्रादधिकस्तेये ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ ५४ ॥
শতাধিক আৰু সহস্ৰ পৰ্যন্ত মূল্যৰ চুৰিত ত্ৰিবিধ চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত বিধেয়। কিন্তু সহস্ৰাধিক চুৰিত ব্ৰহ্মহত্যা-প্ৰায়শ্চিত্তৰ ব্ৰত পালন কৰা উচিত।
Verse 55
कांस्यपित्तलमुख्येषु ह्ययस्कांते तथैव च । सहस्रनिष्कमाने तु पराकं परिकीर्तितम् ॥ ५५ ॥
কাঁসা আৰু পিতলপ্ৰধান পাত্ৰত, আৰু অয়স্কান্ত (লোহচুম্বক/লোহ) বিষয়তো, ‘পৰাক’ নামৰ মান সহস্ৰ নিষ্ক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 56
प्रायश्चित्तं तु रत्नानां स्तेये राजतवत्स्मृतम् । गुरुतल्पगतानां च प्रायश्चित्तमुदीर्यते ॥ ५६ ॥
ৰত্নচুৰিৰ প্ৰায়শ্চিত্ত ৰূপ্যচুৰিৰ সমান বুলি স্মৃত। লগতে গুৰু-তল্পগামী (গুৰুৰ শয্যা লঙ্ঘনকাৰী)সকলৰ প্ৰায়শ্চিত্তো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 57
अज्ञानान्मातरं गत्वा तत्सपत्नीमथापि वा । स्वयमेव स्वमुष्कं तु च्छिंद्यात्पापमुदीरयन् ॥ ५७ ॥
অজ্ঞতাবশত যদি কোনো পুৰুষ মাতাৰ ওচৰলৈ—অথবা পিতাৰ অন্য পত্নীৰ ওচৰলৈও—গমন কৰে, তেন্তে পাপ স্বীকাৰ কৰি নিজেই নিজৰ অণ্ডকোষ ছেদন কৰিব।
Verse 58
हस्ते गृहीत्वा मुष्कं तु गच्छंद्वै नैऋतीं दिशम् । गच्छन्मार्गै सुखं दुःखं न कदाचिद्विचारयेत् ॥ ५८ ॥
হাতে অণ্ডকোষ ধৰি সি নৈঋত (দক্ষিণ-পশ্চিম) দিশলৈ গমন কৰিব; আৰু পথত চলোঁতে সুখ-দুখ কেতিয়াও বিবেচনা নকৰিব।
Verse 59
अपश्यन्गच्छतो गच्छेत्पाणान्तं यः स शुद्ध्यति । मरुत्प्रपतनं वापि कुर्यात्पापमुदाहरन् ॥ ५९ ॥
যিজন নজনাকৈ গৈ থকা অৱস্থাত আন এজনক স্পৰ্শ কৰে, তেওঁ শুদ্ধ হয়। অথবা পাপ স্বীকাৰ কৰি 'মৰুৎপ্ৰপতন' নামৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগে।
Verse 60
स्ववर्णोत्तमवर्णस्त्रीगमने त्वविचारतः । ब्राह्महत्याव्रतं कुर्याद्वादशाब्दं समाहितः ॥ ६० ॥
যদি কোনোবাই অবিচাৰিতভাৱে নিজ বৰ্ণ বা উচ্চ বৰ্ণৰ নাৰীৰ সৈতে গমন কৰে, তেন্তে তেওঁ বাৰ বছৰ ধৰি ব্ৰহ্মহত্যা ব্ৰত পালন কৰিব লাগিব।
Verse 61
अमत्याभ्यासतो गच्छेत्सवर्णां चोत्तमां तथा । कारीषवह्निना दग्धः शुद्धिं याति द्विजोत्तम ॥ ६१ ॥
হে দ্বিজোত্তম! অভ্যাসৰ বাবে সবৰ্ণা বা উত্তম বৰ্ণৰ নাৰীৰ ওচৰলৈ গলে, শুকান গোবৰৰ জুইত দগ্ধ হৈ শুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 62
रेतःसेकात्पूर्वमेव निवृत्तो यदि मातरि । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्रेतः सेकेऽग्निदाहनम् ॥ ६२ ॥
যদি মাতৃৰ ক্ষেত্ৰত বীৰ্যপাতৰ পূৰ্বেই নিবৃত্ত হয়, তেন্তে ব্ৰহ্মহত্যা ব্ৰত কৰিব; কিন্তু বীৰ্যপাত হ'লে অগ্নিত দগ্ধ হ'ব।
Verse 63
सवर्णोत्तमवर्णासु निवृत्तो वीर्यसेचनात् । ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यान्नवाब्दान्विष्णुतत्परः ॥ ६३ ॥
সবৰ্ণা বা উত্তম বৰ্ণৰ নাৰীৰ ক্ষেত্ৰত বীৰ্যপাতৰ পৰা নিবৃত্ত হ'লে, বিষ্ণু-পৰায়ণ হৈ ন বছৰ ব্ৰহ্মহত্যা ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।
Verse 64
वैश्यायां पितृपत्न्यां तु षडब्दं व्रतमाचरेत् । गत्वा शूद्वां गुरोर्भार्यां त्रिवर्षं व्रतमाचरेत् ॥ ६४ ॥
যদি বৈশ্যা নাৰীৰ সৈতে—বিশেষকৈ পিতাৰ পত্নীৰ সৈতে—অপৰাধ ঘটে, তেন্তে ছয় বছৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে। আৰু যদি শূদ্ৰা নাৰীৰ সৈতে—বিশেষকৈ গুৰুপত্নীৰ সৈতে—অপৰাধ ঘটে, তেন্তে তিন বছৰ ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।
Verse 65
मातृष्वसारं च पितृष्वसारमाचार्यभार्यां श्वशुरस्य पत्नीम् । पितृव्यभार्यामथ मातुलानीं पुत्रीं च गच्छेद्यदि काममुग्धः ॥ ६५ ॥
যি পুৰুষ কামমোহত মাতৃভগ্নী, পিতৃভগ্নী, আচাৰ্যপত্নী, শ্বশুৰৰ পত্নী, পিতৃব্যৰ পত্নী, মাতুলানী, আৰু নিজৰ কন্যাৰ সৈতে গমন কৰে—সেইজন মহাপাতকৰ ভাগী হয়।
Verse 66
दिनद्वये ब्रह्महत्याव्रतं कुर्याद्यथाविधि । एकस्मिन्नेव दिवसे बहुवारं त्रिवार्षिकम् ॥ ६६ ॥
বিধি অনুসাৰে দুদিনত ব্ৰহ্মহত্যা-প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে; আৰু যি কৰ্ম তিন বছৰ ধৰি কৰণীয়, তাক একেদিনতে বহুবার পুনৰাচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 67
एकवारं गते ह्यब्दंव्रतं कृत्वा विशुद्ध्यति । दिनत्रये गते वह्निदग्धः शुध्येत नान्यथा ॥ ६७ ॥
এবাৰো যদি বছৰজোৰা ব্ৰত সম্পন্ন কৰা যায়, তেন্তে শুদ্ধি লাভ হয়। কিন্তু যি অগ্নিদগ্ধ, সি তিন দিন পাৰ হ’লে তবেই শুদ্ধ হয়—অন্যথা নহয়।
Verse 68
चांजालीं पुष्कसीं चैव स्नुषां च भगिनीं तथा । मित्रस्त्रियं शिष्यपत्नीं यस्तु वै कामतो व्रजेत् ॥ ६८ ॥
যি কামবশত চাণ্ডালিনী, পুষ্কসী, নিজৰ বোৱাৰী, নিজৰ ভগ্নী, মিত্ৰৰ পত্নী বা শিষ্যৰ পত্নীৰ সৈতে গমন কৰে—সেইজন ঘোৰ পাপৰ ভাগী হয়।
Verse 69
ब्रह्महत्याव्रतं कुर्यात्स षडब्दं मुनीश्वर । अकामतो व्रजेद्यस्तु सोऽब्दकृच्छ्रं समाचरेत् ॥ ६९ ॥
হে মুনীশ্বৰ! ব্ৰহ্মহত্যাৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত ছয় বছৰ পালন কৰা উচিত। কিন্তু যদি কোনোবাই অনিচ্ছাকৃতভাৱে সেই দোষত পৰে, তেন্তে সি এক বছৰৰ কৃচ্ছ্ৰ-ব্ৰত বিধিপূৰ্বক আচৰণ কৰিব।
Verse 70
महापातकिसंसर्गे प्रायश्चित्तं निगद्यते । प्रायश्चित्तविशुद्धात्मा सर्वकर्मफलं लभेत् ॥ ७० ॥
মহাপাতকীৰ সৈতে সঙ্গ-সংসৰ্গৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্ত নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে। সেই প্ৰায়শ্চিত্তে যাৰ অন্তঃকৰণ শুদ্ধ হয়, সি সকলো ধৰ্মকৰ্মৰ পূৰ্ণ ফল লাভ কৰে।
Verse 71
यस्य येन भवेत्संगो ब्रह्महांदिचतुर्ष्वपि । तत्तद्व्रतं स निव्रर्त्य शुद्धिमान्पोत्यसंशयम् ॥ ७१ ॥
ব্ৰহ্মহা আদি চাৰ মহাদোষীৰ মাজত যাৰ সৈতে যিধৰণৰ সঙ্গ হয়, সেই অনুসাৰে নিৰ্দিষ্ট প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত সম্পন্ন কৰিলে সি নিঃসন্দেহে শুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 72
अज्ञानात्पंचरात्रं तु संगमेभिः करोतियः । कायकृच्छ्रं चरेत्सम्यगन्यथा पतितो भवेत् ॥ ७२ ॥
যদি কোনোবাই অজ্ঞতাবশত সহবাসৰ মাজতে পাঞ্চৰাত্ৰ-ব্ৰত পালন কৰে, তেন্তে সি বিধিপূৰ্বক ‘কায়-কৃচ্ছ্ৰ’ প্ৰায়শ্চিত্ত কৰিব লাগিব; নচেৎ সি পতিত হয়।
Verse 73
द्वादशाहेतु संसर्गे महासांतपनं स्मृतम् । संगंकृत्वार्द्धमासं तु द्वादशाहमुपावसेत् ॥ ७३ ॥
বাৰো দিন ধৰি হোৱা সঙ্গ-সংসৰ্গৰ বাবে ‘মহা-শান্তপন’ প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। অর্ধমাস নিয়ম পালন কৰি, তাৰ পাছত বাৰো দিন উপবাস কৰিব লাগে।
Verse 74
पराको माससंसर्गे चांद्रमासत्रयेस्मृतम् । कृत्वा संगं तु षण्मासं चरेच्चांद्रायणद्वयम् ॥ ७४ ॥
একমাহ অনুচিত সংসৰ্গ হলে তিন চন্দ্ৰমাস পৰাক-ব্ৰত প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। আৰু যদি ছয়মাহ চলি থাকে, তেন্তে দুটা চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত পালন কৰিব॥৭৪॥
Verse 75
किंचिन्न्यूनाब्दसंगे तु षण्मासव्रतमाचरेत् । एतच्च त्रिगुणं प्रोक्तं ज्ञानात्संगे यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
যদি (নিয়ম-আচৰণৰ) সংযোগ এক বছৰৰ পৰা অলপ কম হয়, তেন্তে ছয় মাহৰ ব্ৰত পালন কৰিব। জ্ঞান আৰু সংযোগ অনুসাৰে ই ক্ৰমে ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে॥৭৫॥
Verse 76
मंडूकं नकुलं काकं वराहं मूषकं तथा । मार्जाराजाविकं श्वानं हत्वा कुक्कुटकं तथा ॥ ७६ ॥
ব্যাঙ, নকুল (মুঙগুচ), কাক, বৰাহ আৰু ইঁদুৰ; তদ্ৰূপ মেকুৰী, ছাগলী, কুকুৰ আৰু কুকুৰা—ইহঁতক হত্যা কৰিলে (পাপ হয় আৰু) প্ৰায়শ্চিত্ত লাগে॥৭৬॥
Verse 77
कृच्छ्रार्द्धमाचरेद्विप्रोऽतिकृच्छ्रं चाश्वह चरेत् । जतप्तकृच्छ्रं करिवधे पराकं गोवधे स्मृतम् ॥ ७७ ॥
ব্ৰাহ্মণে অর্ধ-কৃচ্ছ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত পালন কৰিব; আৰু অশ্ববধত অতীকৃচ্ছ্ৰ। গজবধত জ-তপ্ত কৃচ্ছ্ৰ, আৰু গোবধত পৰাক—এমনি স্মৃতিত কোৱা হৈছে॥৭৭॥
Verse 78
कामतो गोवधे नैव शुद्धिर्द्दष्टा मनीषिभिः । पानशय्यासनाद्येषु पुष्पमूलफलेषु च ॥ ७८ ॥
ইচ্ছাকৃত গোবধত মনীষীসকলে কোনো শুদ্ধি মানি নলয়। তদ্ৰূপ পান, শয্যা, আসন আদি আৰু পুষ্প, মূল, ফল আদিতো (এ মহাপাপৰ) শুদ্ধি নাই বুলি কোৱা হৈছে॥৭৮॥
Verse 79
भक्ष्यभोज्यापहारेषु पंचगव्यविशोधनम् । शुष्ककाष्टतृणानां च द्रुमाणां च गुडस्य च ॥ ७९ ॥
ভক্ষ্য বা ৰন্ধা আহাৰ অপহৃত বা দূষিত হ’লে পঞ্চগব্যেৰে শুদ্ধি কৰিব লাগে। একে শুদ্ধিবিধি শুকান কাঠ-তৃণ, গছ-গছনি আৰু গুড়ৰ ক্ষেত্ৰতো প্ৰযোজ্য।
Verse 80
चर्मवस्त्रामिषाणां च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् । टिट्टिभं चक्रवाकं च हंसं कारंडवं तथा ॥ ८० ॥
চৰ্ম, বস্ত্ৰ আৰু মাংসৰ বিষয়ে দোষ হ’লে তিনিৰাতি সম্পূৰ্ণ উপবাস কৰিব লাগে। তদ্ৰূপ টিট্টিভ, চক্ৰবাক, হাঁহ (হংস) আৰু কাৰণ্ডৱ পখীৰ ক্ষেত্ৰতো একে নিয়ম।
Verse 81
उलूकं सारसं चैव पकोतं जलपादकम् । शुकं चाषं बलाकं च शिशुमारं च कच्छपम् ॥ ८१ ॥
ইয়াৰ লগতে উলূক (পেঁচা), সাৰস, পকোত (কবুতৰ), জলপাদক (জলচৰ পখী), শুক (টিয়া), চাষ-পখী, বলাকা (বগলী), শিশুমাৰ আৰু কচ্ছপৰ কথাও উল্লেখ আছে।
Verse 82
एतेष्वन्यतमं हत्वा द्वादशाहमभोजनम् । प्राजापत्यव्रतं कुर्याद्रेतोविण्मूत्रभोजने ॥ ८२ ॥
ইয়াৰ মাজৰ যিকোনো এটাক হত্যা কৰিলে বাৰ দিন উপবাস কৰিব লাগে। আৰু বীৰ্য, বিষ্ঠা বা মূত্ৰ ভক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাজাপত্য প্ৰায়শ্চিত্ত-ব্ৰত পালন কৰিব লাগে।
Verse 83
चांद्रायणत्रयं प्रोक्तं शूद्रोच्छिष्टस्य भोजने । रजस्वलां च चांडालं महापातकिनं तथा ॥ ८३ ॥
শূদ্ৰৰ উচ্ছিষ্ট (জুঠা) ভোজন কৰিলে তিনিটা চন্দ্ৰায়ণ ব্ৰত প্ৰায়শ্চিত্ত বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ ৰজস্বলা নাৰী, চাণ্ডাল আৰু মহাপাতকীৰ সংস্পৰ্শতেও একেই প্ৰায়শ্চিত্ত।
Verse 84
सूतिकां पतितं चैव उच्छिष्टं रजकादिकम् । स्पृष्ट्वा सचैलं स्नायीत घृतं संप्राशेयत्तथा ॥ ८४ ॥
সূতিকাস্থা নাৰী, পতিত ব্যক্তি, উচ্ছিষ্ট বা ৰজক আদি স্পৰ্শ কৰিলে বস্ত্ৰসহ স্নান কৰি, পাছত শুদ্ধিৰ বাবে ঘৃত প্ৰাশন কৰিব।
Verse 85
गायत्रीं च विशुद्धात्मा जपेदष्टशतं द्विज । एतेष्वन्यतमं स्पृष्ट्वा अज्ञानाधद्यदि भोजने ॥ ८५ ॥
হে দ্বিজ, বিশুদ্ধচিত্তে গায়ত্ৰী অষ্টশতবাৰ জপ কৰিব। ভোজনকালত অজ্ঞতাবশত এদের কোনো এটাক স্পৰ্শ কৰিলে এই জপেই প্ৰায়শ্চিত্ত।
Verse 86
त्रिरात्रो पोषणाच्छुद्ध्ये त्पंचगव्याशनाद्विज । स्नानदानजपादौ च भोजनादौ च नारद ॥ ८६ ॥
হে দ্বিজ, তিন ৰাতি সংযত লঘু আহাৰ-নিয়মে বা পঞ্চগব্য সেবনে শুদ্ধি হয়। হে নাৰদ, স্নান, দান, জপ আৰু ভোজনাদি আচৰণতো এই শুদ্ধি-বিধি কোৱা হৈছে।
Verse 87
एषामन्यतमस्यापि शब्दं यः श्रृणुयाद्वदेत् । उद्वमेद्धुक्तमंन्नतत्स्त्रात्वा चोपवसेत्तथा ॥ ८७ ॥
এদের কোনো এটাৰো এটা শব্দ যদি কোনোবাই শুনে বা উচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে সি তৎক্ষণাৎ ভুক্ত অন্ন বমি কৰি উলিয়াব; তাৰ পাছত স্নান কৰি উপবাস কৰিব।
Verse 88
द्वितीयेऽह्नि घृतं प्राश्य शुद्धिमाप्नोति नारद । व्रतादिमध्ये यद्येषा श्रृणुयाद्धूनिमप्युत ॥ ८८ ॥
হে নাৰদ, দ্বিতীয় দিন ঘৃত প্ৰাশন কৰিলে শুদ্ধি লাভ হয়। আৰু ব্ৰতৰ আৰম্ভণি আৰু পালনকালত যদি ইয়াৰ পাঠৰ ধ্বনি মাত্ৰও শুনা যায়, তেন্তে সেয়াও ফলদায়ী হয়।
Verse 89
अष्टोत्तरसहस्रं तु जपेद्वै वेदमातरम् । पापानामधिकं पापं द्विजदैवतनिंदनम् ॥ ८९ ॥
বেদমাতাৰ অষ্টোত্তৰ-সহস্ৰ জপ নিশ্চয় কৰা উচিত। কিন্তু দেৱতুল্য দ্বিজ-ব্ৰাহ্মণৰ নিন্দা সকলো পাপতকৈও মহাপাপ।
Verse 90
न दृष्ट्वा निष्कृतिस्तस्य सर्वशास्त्रेषु नारद । महापातकतुल्यानि यानि प्रोक्तानि सूरिभिः ॥ ९० ॥
হে নাৰদ! সকলো শাস্ত্ৰত তাৰ কোনো নিষ্কৃতি/প্ৰায়শ্চিত্ত দেখা নাযায়; সেয়ে জ্ঞানীসকলে তাক মহাপাতক-তুল্য বুলি কৈছে।
Verse 91
प्रायश्चित्तं तु तेषां च कुर्यादेवं यथाविधि । प्रायश्चित्तानि यः कुर्यान्नारायणपरायणः ॥ ९१ ॥
তেওঁলোকৰ বাবেও এইদৰে বিধি অনুসাৰে প্ৰায়শ্চিত্ত কৰা উচিত। যি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰে, সি নাৰায়ণ-পরায়ণ হৈয়ে কৰুক।
Verse 92
तस्य पापानि नश्यंतिह्यन्यथा पतितो भवेत् । यस्तु रागादिनिर्मुक्तो ह्यनुतापसमन्वितः ॥ ९२ ॥
তাৰ পাপ নাশ হয়; নহ’লে সি পতিত হ’ব। কিন্তু যি ৰাগ আদি আসক্তিৰ পৰা মুক্ত আৰু অনুতাপযুক্ত, সিয়েই সত্যতে শুদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 93
सर्वभूतययायुक्तो विष्णुस्मरणतत्परः । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः ॥ ९३ ॥
যদিও কোনোবাই সংসাৰৰ সৰ্বভূত-জালত আবদ্ধ, তথাপি যদি সি বিষ্ণু-স্মৰণত তৎপৰ হয়—মহাপাতকযুক্ত হওক বা সৰ্বপাপযুক্ত—সেই স্মৰণে সি উদ্ধাৰ পায়।
Verse 94
विमुक्त एव पापेभ्यो ज्ञेयो विष्णुपरो यतः । नारायणमनांद्यंतं विश्वाकारमनामयम् ॥ ९४ ॥
যি বিষ্ণু-পরায়ণ, সেয়াই পাপমুক্ত বুলি জানিব লাগে। সেই নাৰায়ণ অনাদি-অনন্ত, বিশ্বৰূপ আৰু নিৰাময়।
Verse 95
यस्तु संस्मरते मर्त्यः स मुक्तः पापकोटिभिः । स्मृतो वा पूजितो वापि ध्यातः प्रणमितोऽपि वा ॥ ९५ ॥
যি মর্ত্যই তেওঁক সঁচাকৈ স্মৰণ কৰে, সি কোটি পাপৰ পৰা মুক্ত হয়—কেৱল স্মৰণে, বা পূজাত, বা ধ্যানে, বা প্ৰণামতেও।
Verse 96
नाशयत्येव पापानि विष्णुर्हृद्गमनः सताम् । संपर्काद्यदि वा मोहाद्यस्तु पूजयते हरिम् ॥ ९६ ॥
সত্জনৰ হৃদয়ত বাস কৰা বিষ্ণুৱে নিশ্চয় পাপ নাশ কৰে। সঙ্গৰ প্ৰভাৱত বা মোহবশত যিয়ে হৰিৰ পূজা কৰে, সেই পূজাও পাপনাশিনী হয়।
Verse 97
सर्वपापविनिर्मुक्तः स प्रयाति हरेः पदम् । सकृत्संस्मरणाद्विष्णोर्नश्यंति क्लेशसंचयाः ॥ ९७ ॥
সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ হৰিৰ পদ লাভ কৰে। বিষ্ণুক একবাৰো স্মৰণ কৰিলে ক্লেশৰ সঞ্চয় নাশ হয়।
Verse 98
स्वर्गादिभोगप्रात्पिस्तु तस्य विप्रानुमीयते । मानुषं दुर्लभं जन्म प्राप्यते यैर्मुनीश्वर ॥ ९८ ॥
ইয়াৰ পৰা, হে মুনীশ্বৰ, পণ্ডিতসকলে অনুমান কৰে যে সি স্বৰ্গ আদি ভোগ লাভ কৰে; কিয়নো এনে পুণ্যোপায়েৰে হে দুষ্প্ৰাপ্য মানৱ জন্ম পোৱা যায়।
Verse 99
तत्रापि हरिभक्तिस्तु दुर्लभा परिकीर्त्तिता । तस्मात्तडिल्लतालोलं मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥ ९९ ॥
সেই দুষ্প্ৰাপ্য লাভসমূহৰ মাজতো হৰি-ভক্তি অতি দুষ্প্ৰাপ্য বুলি কীৰ্তিত। সেয়ে বিজুলী-লতাৰ দৰে চঞ্চল এই দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম পাই একে বৃথা নকৰিবা।
Verse 100
हरिं संपूजयेद्भक्त्या पशुपाशविमोचनम् । सर्वेऽन्तराया नश्यंति मनःशुद्धिश्च जायते ॥ १०० ॥
ভক্তিৰে হৰিক সম্যক পূজা কৰা উচিত—তেওঁ জীৱক বন্ধন-ৰূপ পাশৰ পৰা মুক্ত কৰে। তেতিয়া সকলো অন্তৰায় নাশ হয় আৰু মনৰ শুদ্ধি জন্মে।
Verse 101
परं मोक्षं लभेश्चैव पूजिते तु जनार्दने । धर्मार्थकामोक्षाख्याः पुरुषार्थाः सनातनाः ॥ १०१ ॥
জনাৰ্দন (বিষ্ণু) পূজিত হ’লে নিশ্চয়েই পৰম মোক্ষ লাভ হয়; আৰু ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ—এই সনাতন পুৰুষাৰ্থসমূহো সিদ্ধ হয়।
Verse 102
हरिपूजापराणां तु सिध्यन्ति नात्र संशयः । पुत्रदारगृहक्षेत्रधनधान्याभिधावतीम् ॥ १०२ ॥
হৰি-পূজাত পৰায়ণ লোকৰ অভীষ্ট সিদ্ধ হয়—ইয়াত সন্দেহ নাই। পুত্ৰ, দাৰা, ঘৰ, ক্ষেত, ধন আৰু ধান্যৰ পিছে দৌৰি ফুৰা সেই চঞ্চল প্ৰয়াসো সফল হয়।
Verse 103
लब्ध्वेमां मानुषीं वृत्तिं रेरे दर्पं तु मा कृथाः । संत्यज्य कामं क्रोधं च लोभं मोहं मदं तथा ॥ १०३ ॥
এই মানৱজীৱন লাভ কৰি, হে নৰ, দৰ্প নকৰিবা। কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ আৰু মদ—এই সকলো ত্যাগ কৰা।
Verse 104
परापवादं निंदां च भजध्वं भक्तितो हरिम् । व्यापारान्सकलांसत्यक्तवा पूजयध्वं जनार्दनम् ॥ १०४ ॥
পৰনিন্দা আৰু দোষ-দৰ্শন ত্যাগ কৰি ভক্তিভাৱে হৰিৰ ভজন কৰা। সকলো সংসাৰিক ব্যস্ততা এৰি জনাৰ্দনৰ পূজা কৰা।
Verse 105
निकटा एव दृश्यंते कृतांतनगरद्रुमाः । यावन्नायाति मरणं यावन्नायाति वै जरा ॥ १०५ ॥
কৃতান্তনগৰ (মৃত্যুৰ নগৰ)ৰ গছবোৰ যেন একেবাৰে ওচৰত দেখা যায়। সেয়ে যেতিয়ালৈকে মৃত্যু আৰু জৰা নাহে, তেতিয়ালৈকে শ্ৰেয়ৰ বাবে কৰ্ম কৰা উচিত।
Verse 106
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावदेवाचर्येद्धरिम् । धीमान्नकुर्याद्विश्वासं शरीरेऽस्मिन्विनश्वरे ॥ १०६ ॥
যেতিয়ালৈকে ইন্দ্ৰিয়-দৌৰ্বল্য নাহে, তেতিয়ালৈকে হৰিভক্তি আচৰণ কৰা। জ্ঞানী এই নশ্বৰ দেহত বিশ্বাস নকৰে।
Verse 107
नित्यं सन्निहितो मृत्युः संपदत्यंतचंचला । आसन्नमरणो देहस्तस्माद्दर्प्पं विमुचत ॥ १०७ ॥
মৃত্যু সদায় ওচৰত, আৰু সম্পদ অতি চঞ্চল। দেহ সদায় অন্তৰ ওচৰলৈ গৈ আছে; সেয়ে দৰ্প ত্যাগ কৰা।
Verse 108
संयोगा विप्रयोगांताः सर्वं च क्षणभंगुरम् । एतज्ज्ञात्वा महाभाग पूजयस्व जनार्दनम् ॥ १०८ ॥
সকলো সংযোগৰ অন্ত বিচ্ছেদ, আৰু সকলো ক্ষণভঙ্গুৰ। এই কথা জানি, হে মহাভাগ, জনাৰ্দনৰ পূজা কৰা।
Verse 109
आशया व्यथते चैव मोक्षस्त्वत्यंतदुर्लभः । भक्त्या यजति यो विष्णुं महापातकवानपि ॥ १०९ ॥
আশাই মানুহক নিশ্চয় ব্যথিত কৰে, আৰু মোক্ষ অতি দুৰ্লভ; তথাপি যি ভক্তিভাৱে বিষ্ণুক পূজা কৰে, সি মহাপাপী হলেও কল্যাণ লাভ কৰে।
Verse 110
सोऽपि याति परं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति । सर्वतीर्थानि यज्ञाश्च सांगा वेदाश्च सत्तम ॥ ११० ॥
সিও পৰম স্থানলৈ যায়, য’ত গৈ শোক নাথাকে। হে সত্তম! তাৰ বাবে সকলো তীৰ্থ, সকলো যজ্ঞ আৰু অঙ্গসহ বেদসমূহ যেন সম্পন্ন হয়।
Verse 111
नारायणार्चनस्यैते कलां नार्हंति षोडशीम् । किं वै वेदैर्मखैः शास्त्रैः किंवा तीर्थनिषेवणैः ॥ १११ ॥
নাৰায়ণ-অৰ্চনাৰ পুণ্যৰ ষোড়শাংশৰো যোগ্য নহয় এইবোৰ। তেন্তে তাৰ তুলনাত বেদ, যজ্ঞ, শাস্ত্ৰ বা তীৰ্থসেৱাৰ কি প্ৰয়োজন?
Verse 112
विष्णुभक्तिविहीनानां किं तपोभिर्व्रतैरपि ॥ ११२ ॥
বিষ্ণুভক্তিহীন লোকৰ বাবে তপ আৰু ব্ৰত কৰিলেও কি ফল? ভক্তিয়েই পৰম সিদ্ধি।
Verse 113
यजंति ये विष्णुमनंतमूर्तिं निरीक्ष्य चाकारगतं वरेण्यम् । वेदांतवेद्यं भवरोगवैद्यं ते यांति मर्त्याः पदमच्युतस्य ॥ ११३ ॥
যিসকল মর্ত্য অনন্তমূৰ্তি বিষ্ণুক পূজা কৰে—পবিত্ৰ ‘অ’ অক্ষৰত স্থিত পৰম বৰণীয় প্ৰভুক ধ্যান কৰি—যি বেদান্তে বেদ্য আৰু ভব-ৰোগৰ বৈদ্য, তেওঁলোকে অচ্যুতৰ পৰম পদ লাভ কৰে।
Verse 114
अनादिमात्मानमनंतशक्तिमाधारभूतं जगतः सुरेड्यम् । ज्योतिः स्वरुपं परमच्युताख्यं स्मृत्वा समभ्येति नरः सखायम् ॥ ११४ ॥
যি অনাদি আত্মা, অনন্ত শক্তিসম্পন্ন, জগতৰ আধাৰ আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা স্তুত, জ্যোতিস্বৰূপ পৰম ‘অচ্যুত’—তাঁক স্মৰণ কৰিলে মানুহে সেই দিব্য সখাৰ সান্নিধ্য লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Sanaka frames prāyaścitta as the purificatory completion (saṃskāra) of karma: without it, actions are declared fruitless and spiritually ‘tainted.’ The chapter also adds a theological condition—atonement purifies only when one is oriented toward Nārāyaṇa—making expiation both procedural (vrata) and devotional (bhakti).
The four grave sins are brahmahatyā (killing a Brāhmaṇa), surā-pāna (drinking intoxicants), suvarṇa-steya (stealing gold), and guru-talpa-gamana (violating the teacher’s bed). Association is treated as a fifth because sustained sharing of food, seat, and bed transmits impurity and complicity (saṅga-doṣa), rendering one unfit for rites unless a corresponding expiation is performed.
It grades penalties by varṇa and circumstance, specifies named penances and durations, and introduces metrological units to quantify theft (from trasareṇu up to suvarṇa and niṣka-based scales). This converts moral fault into adjudicable categories, resembling Dharmaśāstra jurisprudence while remaining within Purāṇic discourse.
After enumerating penances, the text asserts that remembrance and worship of Viṣṇu/Hari destroy heaps of sins—even when devotion arises from mere association—and that worship of Janārdana fulfills dharma, artha, kāma, and mokṣa, culminating in attainment of Hari’s abode.