The Pañcarātra Vow (Haripañcaka Vrata): Observance from Śukla Ekādaśī to Pūrṇimā
সনকে নাৰদক দুৰ্লভ হৰিপঞ্চক/পাঞ্চৰাত্ৰ ব্ৰত উপদেশ দিয়ে—মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল একাদশীৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ পাঁচ ৰাতিৰ বিষ্ণুব্ৰত, যিয়ে ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ প্ৰদান কৰে। শৌচ, দন্তধাৱন-স্নান, দেৱপূজা, পঞ্চমহাযজ্ঞ আৰু একভুক্ত নিয়ম; একাদশীত উপবাস, প্ৰাতে উঠি গৃহত হৰি পূজা আৰু পঞ্চামৃত অভিষেক। গন্ধ-পুষ্প-ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য-তাম্বূল আদি উপচাৰে পূজা, প্ৰদক্ষিণা, বাসুদেৱ/জনাৰ্দনলৈ জ্ঞানময় নমস্কাৰ; পাঁচ ৰাতি নিৰাহাৰ সংকল্প, একাদশীৰ জাগৰণ আৰু দ্বাদশী-চতুৰ্দশীলৈ একে ধৰণে সাধনা। পূৰ্ণিমাত দুধে অভিষেক, তিল-হোম আৰু তিল-দান; ষষ্ঠ দিন আশ্ৰমধৰ্মৰ পাছত পঞ্চগব্য গ্ৰহণ, ব্ৰাহ্মণভোজন, মধু-ঘৃতযুক্ত পায়স, ফল, সুগন্ধি জলকলশ, পাঁচ ৰত্নসহ ঘট আদি দান, আৰু বছৰৰ চক্র সম্পূৰ্ণ হলে উদ্যাপন। শেষত মহাপুণ্য-মোক্ষ আৰু ভক্তিভৰে শ্ৰৱণমাত্ৰেও মুক্তিৰ ফল কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि श्रृणु नारद तत्त्वतः । दुर्लभं सर्वलोकेषु विख्यातं हरिपञ्चकम् ॥ १ ॥
সনক ক’লে: এতিয়া মই আন এটা ব্ৰত ক’ম; হে নাৰদ, তত্ত্বতঃ শুনা। ই সকলো লোকত দুৰ্লভ আৰু ‘হৰিপঞ্চক’ নামে বিখ্যাত।
Verse 2
नारीणां च नराणां च सर्वदुःखनिवारणम् । धर्मकामार्थमोक्षाणां निदानं मुनिसत्तम ॥ २ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ই নাৰী-নৰৰ সকলো দুখ নিবারণ কৰে আৰু ধৰ্ম, কাম, অৰ্থ, মোক্ষৰ নিদানস্বৰূপ।
Verse 3
सर्वाभीष्टप्रदं चैव सर्वव्रतफलप्रदम् । मार्गशीर्षे सिते पक्षे दशम्यां नियतेन्द्रियः ॥ ३ ॥
ই সকলো অভীষ্ট প্ৰদান কৰে আৰু সকলো ব্ৰতৰ ফল দান কৰে। মাৰ্গশীৰ্ষ মাহৰ শুক্লপক্ষৰ দশমীত ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি ইয়াক পালন কৰিব লাগে।
Verse 4
कुर्यात्स्नानादिकं कर्म दन्तधावनपूर्वकम । कृत्वा देवार्चनं सम्यक्तथा पञ्च महाध्वरान् ॥ ४ ॥
দাঁত ধুই স্নানাদি কৰ্ম কৰিব লাগে। তাৰ পিছত দেৱাৰ্চনা সম্যকভাৱে কৰি পঞ্চ মহাযজ্ঞ (পঞ্চ মহাধ্বৰ)ও সম্পন্ন কৰিব লাগে।
Verse 5
एकाशी च भवेत्तस्मिन् दिने नियममास्थिताः । ततः प्रातः समुत्थाय ह्येकादश्यां मुनीश्वरः ॥ ५ ॥
সেই দিন নিয়ম-সংযম অৱলম্বন কৰি কেৱল এবাৰ আহাৰ কৰিব। তাৰ পিছত একাদশীৰ প্ৰাতে উঠি মুনীশ্বৰে বিধিপূৰ্বক ব্ৰত আচৰণ কৰিব।
Verse 6
स्नानं कृत्वा यथाचारं हरिं चैवार्चयेद्गृहे । स्नापयेद्देवदेवेशं पञ्चामृतविधानतः ॥ ६ ॥
আচাৰমতে স্নান কৰি গৃহত শ্ৰীহৰিৰ পূজা কৰিব। আৰু পঞ্চামৃত-বিধান অনুসাৰে দেৱদেৱেশ্বৰক স্নান কৰাব।
Verse 7
अर्चयेत्परया भक्त्या गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । धूपैर्दीपैश्च नैवैद्यैस्ताम्बूलैश्च प्रदक्षिणैः ॥ ७ ॥
পৰম ভক্তিৰে ক্ৰম অনুসাৰে গন্ধ, পুষ্প আদি অৰ্পণ কৰি পূজা কৰিব; ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য, তাম্বূল আৰু প্ৰদক্ষিণাও কৰিব।
Verse 8
संपूज्य देवदेवेशमिमं मन्त्रमुदीरयेत् । नमस्ते ज्ञानरूपाय ज्ञानदाय नमोऽस्तुते ॥ ८ ॥
দেৱদেৱেশ্বৰক সম্যক পূজা কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব—“হে জ্ঞানস্বরূপ, তোমাক নমস্কাৰ; হে জ্ঞানদাতা, তোমাক নমস্কাৰ—মোৰ প্ৰণাম।”
Verse 9
नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसिद्धिप्रदायिने । एवं प्रणम्य देवेशं वासुदेवं जनार्दनम् ॥ ९ ॥
হে সৰ্বৰূপ, হে সৰ্বসিদ্ধিদাতা, তোমাক নমস্কাৰ। এইদৰে দেৱেশ্বৰ বাসুদেৱ জনাৰ্দনক প্ৰণাম কৰি ভক্তি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 10
वक्ष्यमाणेन मन्त्रेण ह्युपवासं समर्पयेत् । पञ्चरात्रं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव ॥ १० ॥
পিছত কোৱা মন্ত্রেৰে উপবাস-ব্ৰত সমৰ্পণ কৰিব। “আজিৰ পৰা, হে কেশৱ, মই পাঁচ ৰাতি নিৰাহাৰ থাকিম।”
Verse 11
त्वदाज्ञया जगत्स्वामिन्ममाभीष्टप्रदो भव । एवं समाप्य देवस्य उपवासं जितेन्द्रियः ॥ ११ ॥
হে জগত্স্বামী! তোমাৰ আজ্ঞাৰে মোৰ অভীষ্ট দান কৰা দাতা হোৱা। এইদৰে দেৱৰ উপবাস সম্পন্ন কৰি, ইন্দ্ৰিয়জিত হৈ (ভক্ত থাকে)।
Verse 12
रात्रौ जागरणं कुर्यादेकादश्यामथो द्विज । द्वादश्यां च त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः ॥ १२ ॥
হে দ্বিজ! একাদশীৰ ৰাতি জাগৰণ কৰিব; আৰু দ্বাদশী, ত্ৰয়োদশী, চতুৰ্দশীতেও ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহে (এদৰে থাকিব)।
Verse 13
पौर्णमास्यां च कर्त्तव्यमेवं विष्ण्वर्चनं मुने । एकादश्यां पौर्णमास्यां कर्त्तव्यं जागरं तथा ॥ १३ ॥
হে মুনি! এইদৰে পূৰ্ণিমাতো বিষ্ণুৰ অর্চনা কৰিব লাগে। আৰু একাদশী আৰু পূৰ্ণিমা—দুয়ো দিনতে—তদ্ৰূপ জাগৰণ পালন কৰিব।
Verse 14
पञ्चामृतादिपूजा तु सामान्या दिनपञ्चसु । क्षीरेण स्नापयेद्विष्णुं पौर्णमास्यां तु शक्तितः । तिलहोमश्च कर्त्तव्यस्तिलदानं तथैव च ॥ १४ ॥
পঞ্চামৃতাদি পূজা পাঁচ পবিত্ৰ দিনত সাধাৰণ বিধি। কিন্তু পূৰ্ণিমাত সাধ্যানুসাৰে বিষ্ণুক গাখীৰে স্নান কৰাব; আৰু তিল-হোম আৰু তিল-দানও কৰিব।
Verse 15
ततः षष्टे दिने प्राप्ते निर्वत्यं स्वाश्रमक्रियाम् । संप्राश्य पञ्चगव्यं च पूजयेद्विधिवद्धरिम् ॥ १५ ॥
তাৰ পাছত ষষ্ঠ দিন আহিলে, নিজৰ আশ্ৰমধৰ্ম অনুসাৰে নিৰ্ধাৰিত কৰ্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰি, পঞ্চগব্য গ্ৰহণ কৰি বিধিমতে হৰি (বিষ্ণু)ৰ পূজা কৰিব।
Verse 16
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्विभवे सत्यवारितम् । ततः स्वबन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ १६ ॥
তাৰ পাছত সামৰ্থ্য থাকিলে আৰু সত্যবাক্য হৈ ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব; তাৰ পিছত নিজৰ বন্ধুবৰ্গৰ সৈতে, বাক্-সংযম ৰাখি, নিজে আহাৰ কৰিব।
Verse 17
एवं पौषादिमासेषु कार्त्तिकान्तेषु नारद । शुक्लपक्षे व्रतं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना नरः ॥ १७ ॥
হে নাৰদ! এইদৰে পৌষৰ পৰা আৰম্ভ কৰি কাৰ্তিকলৈকে মাহসমূহত, শুক্লপক্ষত, মানুহে পূৰ্বোক্ত বিধি অনুসাৰে ব্ৰত পালন কৰিব।
Verse 18
एवं संवत्सरं कार्यं व्रतं पापप्रणाशनम् । पुनः प्राप्ते मार्गशीर्षे कुर्यादुद्यापनं व्रती ॥ १८ ॥
এইদৰে পাপনাশক এই ব্ৰত এক বছৰ ধৰি পালন কৰিব লাগে; আৰু পুনৰ মাৰ্গশীৰ্ষ মাহ আহিলে ব্ৰতীয়ে তাৰ উদ্যাপন (সমাপন-ক্ৰিয়া) কৰিব।
Verse 19
एकादश्यां निराहारो भवेत्पूर्वमिव द्विज । द्वादश्यां पञ्चगव्यं च प्राशयेत्सुसमाहितः ॥ १९ ॥
হে দ্বিজ! একাদশীত পূৰ্ববৎ নিৰাহাৰ থাকিব; আৰু দ্বাদশীত সুসমাহিতচিত্তে পঞ্চগব্যও গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 20
गन्धपुष्पादिभिः सम्यग्देवदेवं जनार्दनम् । अभ्यर्च्योपायनं दद्याद्ब्राह्यणाय जितेन्द्रियः ॥ २० ॥
গন্ধ, পুষ্প আদি লৈ দেৱদেৱ জনাৰ্দনক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, ইন্দ্ৰিয়-সংযমী হৈ ব্ৰাহ্মণক শ্ৰদ্ধাৰে উপায়ন দান কৰিব।
Verse 21
पायसं मधुसंमिश्रं घृतयुक्तं फलान्वितम् । सुगन्धजलसंयुक्तं पूर्णकुम्भं सदक्षिणम् ॥ २१ ॥
মধু-মিশ্ৰিত, ঘৃতযুক্ত, ফলসহ পায়স আৰু সুগন্ধি জলে পূৰ্ণ কুম্ভ—যথোচিত দক্ষিণাসহ—অৰ্পণ কৰিব।
Verse 22
वस्त्रेणाच्छादितं कुम्भं पञ्चरत्नसमन्वितम् । दद्यादध्यात्मविदुषे ब्राह्मणाय मुनीश्वर ॥ २२ ॥
হে মুনীশ্বৰ! বস্ত্ৰে আচ্ছাদিত আৰু পঞ্চৰত্নেৰে সমন্বিত কুম্ভ অধ্যাত্মবিদ্যাবিদ ব্ৰাহ্মণক দান কৰিব।
Verse 23
सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वव्यापिन्सनातन । परमान्नप्रदानेन सुप्रीतो भव माधव ॥ २३ ॥
হে সৰ্বাত্মন, সৰ্বভূতেশ, সৰ্বব্যাপী সনাতন মাধৱ! এই পৰম অন্নদানে অতি প্ৰসন্ন হওক।
Verse 24
अनेन पायसं दत्त्वा ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः । शक्तितो बन्धुभिः सार्द्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २४ ॥
এই বিধিৰে পায়স দান কৰি পাছত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব। তাৰপিছত সামৰ্থ্য অনুসাৰে আত্মীয়-বন্ধুসহ নিজেও ভোজন কৰিব, বাক্সংযম ৰাখি।
Verse 25
व्रतमेतत्तु यः कुर्याद्धरिपञ्चकसंज्ञितम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्ब्रह्यलोकात्कदाचन ॥ २५ ॥
যি ভক্তিয়ে ‘হৰিপঞ্চক’ নামে এই ব্ৰত পালন কৰে, তাৰ বাবে ব্ৰহ্মলোকৰ পৰাো কেতিয়াও পুনৰ জন্মলৈ ঘূৰি অহা নহয়।
Verse 26
व्रतमेतत्प्रकर्त्तव्यमिच्छद्भिर्मोक्षमुत्तम् । समस्तपापकान्तारदावानलसमं द्विज ॥ २६ ॥
হে দ্বিজ! যিসকলে উত্তম মোক্ষ কামনা কৰে, তেওঁলোকে এই ব্ৰত নিশ্চয় পালন কৰিব লাগে; ই পাপৰূপ অৰণ্য দহি পেলোৱা দাৱানলৰ সমান।
Verse 27
गवां कोटिसहस्त्राणि दत्त्वा यत्फलमाप्नुयात् । तत्फलं लभ्यते पुम्भिरेतस्मादुपवासतः ॥ २७ ॥
কোটি-সহস্ৰ গাই দান কৰিলে যি ফল লাভ হয়, এই উপবাসে মানুহে সেই একে ফল পায়।
Verse 28
यस्त्वेतच्छृणुयाद्भक्त्या नारायणपरायणः । स मुच्यते महाघोरैः तापकानां च कोटिभिः ॥ २८ ॥
যি নাৰায়ণত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হৈ ভক্তিভাৱে এই কথা শ্ৰৱণ কৰে, সি মহাঘোৰ তাপৰ পৰা—কোটি কোটি ক্লেশৰ পৰাো—মুক্ত হয়।
Verse 29
इति श्रीबृहन्नांरदीयपुराणं पूर्वभागे प्रथमपादे व्रताख्याने मार्गशीर्षशुल्कैकादशीमासभ्य पौर्णिमापर्यन्तं पञ्चरात्रिव्रतं नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २१ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত, ব্ৰতাখ্যান প্ৰসঙ্গত, মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল একাদশীৰ পৰা পূৰ্ণিমালৈ বৰ্ণিত ‘পঞ্চৰাত্ৰি ব্ৰত’ নামৰ একবিংশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It is presented as a high-yield vrata-kalpa that integrates discipline (fasting and vigil), standardized Viṣṇu pūjā (pañcāmṛta abhiṣeka and upacāras), and dharmic social exchange (feeding brāhmaṇas, dāna, dakṣiṇā), culminating in mokṣa-dharma promises—non-return from Brahmaloka and the burning of sins like a forest fire.
Purity and restraint, Viṣṇu worship at home, pañcāmṛta bathing of the deity (standard across the days), offerings (flowers, incense, lamp, naivedya, tāmbūla), pradakṣiṇā, mantra-based salutations, and night-long vigil—plus special Pūrṇimā additions like milk abhiṣeka, tila-homa, and tila-dāna.
After observing the vow for a full year, the votary repeats the fasting and worship cycle when Mārgaśīrṣa returns, then completes udyāpana with brāhmaṇa-feeding and offerings such as pāyasa mixed with honey and ghee with fruits, a fragrant-water kalaśa with dakṣiṇā, and a cloth-covered water-pot endowed with five gems to a spiritually learned brāhmaṇa.
It explicitly claims the vow as a source of dharma, kāma, artha, and mokṣa, framing devotional worship and ascetic restraint as a single integrated pathway that yields worldly well-being while orienting the practitioner toward liberation.