Mārkaṇḍeya-varṇanam (The Description of Mārkaṇḍeya)
নাৰদে সোধে—ভগৱান মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰৰূপে কেনেকৈ জন্ম ল’লে আৰু প্ৰলয়ত মাৰ্কণ্ডেয়ই বিষ্ণুৰ মায়া কেনেকৈ দেখিলে। সনকে কয়—মৃকণ্ডু গৃহস্থাশ্ৰম গ্ৰহণ কৰে; হৰিৰ তেজৰ পৰা পুত্ৰ জন্মে আৰু উপনয়ন হয়। পিতাই সন্ধ্যা-উপাসনা, বেদাধ্যয়ন, সংযম, ক্ষতিকাৰক বাক্য ত্যাগ আৰু বৈষ্ণৱ সৎজনৰ সঙ্গ শিকায়। মাৰ্কণ্ডেয় অচ্যুতৰ বাবে তপস্যা কৰি পুৰাণ-সংহিতা-সম্পৰ্কিত শক্তি লাভ কৰে; প্ৰলয়ত জলে পাতৰ দৰে ভাঁহি যোগনিদ্ৰাত অৱস্থিত হৰিক দৰ্শন কৰে। তাৰ পিছত নিমেষৰ পৰা কল্প, মন্বন্তৰ, ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি আৰু পৰাৰ্ধলৈকে কালমানৰ বিৱৰণ দিয়া হয়। সৃষ্টিৰ পুনৰাৰম্ভত তেওঁ জনাৰ্দনক স্তৱ কৰে; ভগৱানে ভাগৱত-লক্ষণ কয়—অহিংসা, অদ্বেষ, দান, একাদশী, তুলসী-সেৱা, পিতৃ-মাতৃ/গো/ব্ৰাহ্মণ-সেৱা, তীৰ্থযাত্ৰা আৰু শিৱ-বিষ্ণু সমভাৱ। শালগ্ৰামত ধ্যান-ধৰ্মে তেওঁ নিৰ্বাণ লাভ কৰে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । ब्रह्मन्कथं स भगवान्मृकण्डोः पुत्रतां गतः । किं चकार च तद् ब्रूहि हरिर्भार्गववंशजः ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ব্রহ্মন! সেই ভগৱান কেনেকৈ মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ হ’ল? আৰু ভাৰ্গৱবংশজাত হৰিয়ে কি কৰিলে—সেয়া মোক কওক।
Verse 2
श्रूयते च पुराणेषु मार्कण्डेयो महामुनिः । अपश्यद्वैष्णवीं मायां चिरञ्जीव्यस्य संप्लवे ॥ २ ॥
পুৰাণসমূহত এইটোও শোনা যায় যে মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয়ই চিৰঞ্জীৱীৰ ওপৰত আহি পৰা প্ৰলয়কালত বৈষ্ণৱী মায়াৰ দৰ্শন কৰিছিল।
Verse 3
सनक उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां सनातनीम् । विष्णुभक्तिसमायुक्तां मार्कण्डेयमुनिं प्रति ॥ ३ ॥
সনকে ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; বিষ্ণুভক্তিৰে পৰিপূৰ্ণ এই সনাতন কাহিনী, মাৰ্কণ্ডেয় মুনিক কেন্দ্ৰ কৰি, মই তোমাক ক’ম।
Verse 4
तपसोऽन्ते मृकण्डुस्तु भार्यामुद्वाह्य सत्तमः । गार्हस्थ्यमकरोद्धृष्टः शान्तो दान्तः कृतार्थकः ॥ ४ ॥
তপস্যাৰ অন্তত সত্তম ঋষি মৃকণ্ডুৱে বিবাহ কৰি গাৰ্হস্থ্যাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে। তেওঁ স্থিৰ, নিৰ্ভীক, শান্ত, সংযমী আৰু কৃতাৰ্থ আছিল॥ ৪ ॥
Verse 5
तस्य भार्या शुचिर्दक्षा नित्यं पतिपरायणा । मनसा वचसा चापि देहेन च पतिव्रता ॥ ५ ॥
তেওঁৰ পত্নী শুচি আৰু দক্ষা আছিল, সদায় পতিপৰায়ণা। মন, বাক্য আৰু দেহ—তিনিওভাৱে তেওঁ পতিব্ৰতা আছিল॥ ৫ ॥
Verse 6
काले दधार सा गर्भं हरितेजॐशसंभवम् । सुषुवे दशमासान्ते पुत्रं तेजस्विनं परम् ॥ ६ ॥
সময়মতে তেওঁ হৰিৰ তেজৰ অংশজাত গৰ্ভ ধাৰণ কৰিলে। দহ মাহৰ অন্তত তেওঁ পৰম তেজস্বী পুত্ৰ প্ৰসৱ কৰিলে॥ ৬ ॥
Verse 7
स ऋषिः परमप्रीतो दृष्ट्वा पुत्रं सुलक्षणम् । जातकं कारयामास मङ्गलं विधिपूर्वकम् ॥ ७ ॥
সুলক্ষণ পুত্ৰক দেখি সেই ঋষি পৰম আনন্দিত হ’ল। তেওঁ বিধিপূৰ্বক জাতকৰ্ম আৰু মঙ্গলানুষ্ঠান কৰালে॥ ৭ ॥
Verse 8
स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्ष इवोडुपः । ततस्तु पञ्चमे वर्षे उपनीय मुदान्वितः ॥ ८ ॥
সেই বালক তাত শুক্লপক্ষৰ চন্দ্ৰৰ দৰে বৃদ্ধি পালে। তাৰপিছত পঞ্চম বছৰত আনন্দেৰে তেওঁৰ উপনয়ন সংস্কাৰ সম্পন্ন হ’ল॥ ৮ ॥
Verse 9
शिक्षां चकार विप्रेन्द्र वैदिकीं धर्मसंहिताम् । नमस्कार्या द्विजाः पुत्र सदा दृष्ट्वा विधानतः ॥ ९ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, তেওঁ বৈদিক শিক্ষা—ধৰ্মৰ সুসংবদ্ধ সংহিতা—ৰচনা কৰিলে। পুত্ৰ, দ্বিজসকলক দেখিলে বিধিমতে সদায় প্ৰণাম কৰা উচিত।
Verse 10
त्रिकालं सूर्यमभ्यर्च्य सलिलाञ्जलिदानतः । वैदिकं कर्म कर्तव्यं वेदाध्ययनपूर्वकम् ॥ १० ॥
দিনৰ তিন সন্ধিক্ষণত সূৰ্যক অৰ্চনা কৰি আৰু জলাঞ্জলি দান কৰি, বেদ অধ্যয়নৰ পূৰ্বে বৈদিক কৰ্ম কৰা উচিত।
Verse 11
ब्रह्मचर्येण तपसा पूजनीयो हरिः सदा । निषिद्धं वर्जनीयं स्याद् दुष्टसंभाषणादिकम् ॥ ११ ॥
ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু তপস্যাৰে হৰিক সদায় পূজা কৰা উচিত; আৰু যি নিষিদ্ধ, সেয়া—দুষ্ট কথাবাৰ্তা আদি পৰা—বর্জনীয়।
Verse 12
साधुभिः सह वस्तव्यं विष्णुभक्तिपरैः सदा । न द्वेषः कस्यचित्कार्यः सर्वेषां हितमाचरेत् ॥ १२ ॥
বিষ্ণুভক্তিত পৰায়ণ সাধুসকলৰ সঙ্গত সদায় বাস কৰা উচিত। কাৰো প্ৰতি দ্বেষ নকৰিবা; সকলোৰে হিতকৰ আচৰণ কৰা।
Verse 13
इज्याध्ययनदानानि सदा कार्याणि ते सुत । एवं पित्रा समादिष्टो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः ॥ १३ ॥
পুত্ৰ, পূজা, বেদ অধ্যয়ন আৰু দান—এইবোৰ সদায় কৰণীয়। পিতাৰ এই আদেশ পাই মুনীশ্বৰ মাৰ্কণ্ডেয়েও তেনেকৈয়ে কৰিলে।
Verse 14
चचार धर्मं सततं सदा संचिन्तयन्हरिम् । मार्कण्डेयो महाभागो दयावान्धर्मवत्सलः ॥ १४ ॥
মহাভাগ মুনি মার্কণ্ডেয় সদায় ধৰ্মপথে চলিছিল আৰু নিৰন্তৰ হৰিৰ ধ্যান কৰিছিল; তেওঁ দয়ালু আৰু ধৰ্ম-ৱৎসল আছিল।
Verse 15
आत्मवान्सत्यसन्धश्च मार्तण्डसदृशप्रभः । वशी शान्तो महाज्ञानी सर्वतत्त्वार्थकोविदः ॥ १५ ॥
তেওঁ আত্মসংযমী আৰু সত্যব্ৰত, সূৰ্যৰ দৰে দীপ্তিমান; সংযত, শান্ত, মহাজ্ঞানী আৰু সকলো তত্ত্বাৰ্থত পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 16
तपश्चचार परममच्युतप्रीतिकारणम् । आराधितो जगन्नाथो मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १६ ॥
ধীমন্ত মুনি মার্কণ্ডেয় অচ্যুতৰ কৃপা লাভৰ বাবে পৰম তপস্যা কৰিলে; এইদৰে তেওঁ জগন্নাথক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 17
पुराणसंहितां कर्त्तुं दत्तवान्वरमच्युतः । मार्कण्डेयो मुनिस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः ॥ १७ ॥
অচ্যুতদেৱে পুৰাণ-সংহিতা ৰচনাৰ বৰ দিলে; সেয়ে সেই মুনি মার্কণ্ডেয় ‘নাৰায়ণ’ বুলি স্মৃত।
Verse 18
चिरजीवी महाभक्तो देवदेवस्य चक्रिणः । जगत्येकार्णवीभूते स्वप्रभावं जनार्द्दनः ॥ १८ ॥
চিৰঞ্জীৱী, দেৱদেৱ চক্রধাৰীৰ মহাভক্তে—যেতিয়া সমগ্ৰ জগত এক মহাসাগৰত পৰিণত হৈছিল—তেতিয়া জনাৰ্দনৰ স্বপ্ৰভাৱ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 19
तस्य दर्शयितुं विप्रास्तं न संहृतवान्हरिः । मृकण्डुतनयो धीमान्विष्णुभक्तिसमन्वितः ॥ १९ ॥
হে বিপ্ৰসকল, তেওঁক দৃষ্টান্তৰূপে প্ৰকাশ কৰিবলৈ হৰিয়ে তেওঁক জগতৰ পৰা আঁতৰাই নিলে নহয়। তেওঁ মৃকণ্ডুৰ জ্ঞানী পুত্ৰ, বিষ্ণুভক্তিত সমন্বিত আছিল।
Verse 20
तस्मिञ्जले महाघोरे स्थितवाञ्छीर्णपत्रवत् । मार्कण्डेयः स्थितस्तावद्यावच्छेते हरिः स्वयम् ॥ २० ॥
সেই মহাভয়ংকৰ জলৰাশিত মাৰ্কণ্ডেয় শুকান পাতৰ দৰে ভাঁহি স্থিৰ হৈ ৰ’ল, যেতিয়ালৈকে স্বয়ং হৰি যোগনিদ্ৰাত শয়ন কৰি আছিল।
Verse 21
तस्य प्रमाणं वक्ष्यामि कालस्य वदतः शृणु । दशभिः पञ्चभिश्चैव निमैषैः परिकीर्तिता ॥ २१ ॥
এতিয়া মই তাৰ পৰিমাপ ক’ম; মোৰ কোৱা কালমান শুনা—সেয়া দহ আৰু পাঁচ, অৰ্থাৎ পন্ধৰ নিমেষ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 22
काष्ठा तत्त्रिंशतो ज्ञेया कला पद्मजनन्दन । तत्त्रिंशतो क्षणो ज्ञेयस्तैः षड्भिर्घटिका स्मृता ॥ २२ ॥
হে পদ্মজৰ প্ৰিয় পুত্ৰ, ত্ৰিশ কাষ্ঠা মিলি এক কলা; ত্ৰিশ কলা মিলি এক ক্ষণ; আৰু তেনে ছয় (ক্ষণ) মিলি এক ঘটিকা বুলি স্মৃত।
Verse 23
तद्द्वयेन मुहूर्त्तं स्याद्दिनं तत्त्रिंशताभवेत् । त्रिंशद्दिनैर्भवेन्मासः पक्षद्वितयसंयुतः ॥ २३ ॥
তাৰ দ্বিগুণে এক মুহূৰ্ত হয়; তেনে ত্ৰিশে এক দিন হয়। ত্ৰিশ দিনে দুটা পক্ষসহ এক মাহ গঠিত হয়।
Verse 24
ऋतुर्मासद्वयेन स्यात्तत्त्रयेणायनं स्मृतम् । तद्द्वयेन भवेदब्दः स देवानां दिनं भवेत् ॥ २४ ॥
দুটা মাহে ঋতু হয়; তেনে তিন ঋতুত অয়ন (অৰ্ধবছৰ) বুলি স্মৃত। দুটা অয়নত বছৰ হয়, আৰু সেই বছৰেই দেৱতাসকলৰ এক দিন গণ্য॥২৪॥
Verse 25
उत्तरं दिवसं प्राहू रात्रिर्वै दक्षिणायनम् । मानुषेणैव मासेन पितॄणां दिनमुच्यते ॥ २५ ॥
উত্তৰায়ণক দিন বুলি কয়, আৰু দক্ষিণায়ণক ৰাতি। লগতে মানুহৰ এটা মাহক পিতৃসকলৰ ‘দিন’ বুলি গণ্য কৰা হয়॥২৫॥
Verse 26
तस्मात्सूर्येन्दुसंयोगे ज्ञातव्यं कल्पमुत्तमम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैर्द्वादशभिर्दैवतं युगम् ॥ २६ ॥
সেয়েহে সূৰ্য-চন্দ্ৰৰ সংযোগ আৰু গণনাৰ দ্বাৰা উত্তম কল্পৰ পৰিমাপ জানিব লাগে। বাৰ হাজাৰ দিব্য বছৰে এক দেৱত-যুগ হয়॥২৬॥
Verse 27
दैवे युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः कल्पौ तु तौ नृणाम् । एकसप्ततिसंख्यातैर्दिव्यैर्मन्वन्तरं युगैः ॥ २७ ॥
দুই হাজাৰ দিৱ্য-যুগ মানুহৰ গণনাত ব্রাহ্ম-कल्प বুলি কোৱা হয়। আৰু একাত্তৰ দিৱ্য যুগে এক মন্বন্তৰ নিৰ্ধাৰিত হয়॥২৭॥
Verse 28
चतुर्द्दशभिरेतैश्च ब्रह्मणो दिवसं मुने । यावत्प्रमाणं दिवसं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ २८ ॥
হে মুনি, এই চৌদ (মন্বন্তৰ) দ্বাৰাই ব্রহ্মাৰ দিনৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰিত হয়; আৰু দিন যিমান, ৰাতিও সিমানেই বুলি কীৰ্তিত॥২৮॥
Verse 29
नाशमायाति विप्रेन्द्र तस्मिन्काले जगत्त्रयम् । मानुषेण सहस्रेण यत्प्रमाणं भवेच्छृणु ॥ २९ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! সেই সময়ত ত্ৰিলোক ধ্বংসপ্ৰাপ্ত হয়। এতিয়া শুনা—মানৱ সহস্ৰ (বছৰ) গণনাৰে সেই কালের যি পৰিমাপ হয়।
Verse 30
चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिवसं मुने । तद्वन्मासो वत्सरश्च ज्ञेयस्तस्यापि वेधसः ॥ ३० ॥
হে মুনি! ব্ৰহ্মাৰ এক দিন চতুৰ্যুগৰ সহস্ৰ চক্ৰসমষ্টি। তদ্ৰূপে তেওঁৰ মাস আৰু বছৰো (এমন দিনসমূহে গঠিত) জ্ঞেয়, হে বেধস।
Verse 31
परार्द्धद्वयकालस्तु तन्मतेन भवेद्द्विजाः । विष्णोरहस्तु विज्ञेयं तावद्रा त्रिः प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥
হে দ্বিজসকল! সেই মতানুসাৰে দুই পৰাৰ্ধৰ কাল হয়। ততটাই পৰিমাণ ‘বিষ্ণুৰ দিন’ বুলি জ্ঞেয়; আৰু তেওঁৰ ৰাতিও ত্ৰিধা প্ৰখ্যাত।
Verse 32
मृकण्डुतनयस्तावत्स्थितः संजीर्णपर्णवत् । तस्मिन्घोरे जलमये विष्णुशक्त्युपबृंहितः । आत्मानं परमं ध्यायन्स्थितवान्हरिसन्निधौ ॥ ३२ ॥
তেতিয়া মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ শুকান পাতৰ দৰে অচল হৈ থাকিল। সেই ভয়ংকৰ জলময় বিস্তাৰত বিষ্ণুশক্তিয়ে পুষ্ট কৰি, পৰমাত্মাৰ ধ্যানত নিমগ্ন হৈ, সি হৰিৰ সান্নিধ্যত স্থিত থাকিল।
Verse 33
अथ काले समायाते योगनिद्रा विमोचितः । सृष्टवान्ब्रह्मरूपेण जगदेतच्चराचरम् ॥ ३३ ॥
তাৰপাছত নিৰ্ধাৰিত সময় আহিলে, যোগনিদ্ৰাৰ পৰা মুক্ত হৈ, তেওঁ ব্ৰহ্মাৰূপ ধৰি এই সমগ্ৰ জগত—চৰ আৰু অচৰ—সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 34
संहृतं तु जलं वीक्ष्य सृष्टं विश्वं मृकण्डुजः । विस्मितः परमप्रीतो ववन्दे चरणौ हरेः ॥ ३४ ॥
জল সংহৃত হোৱা আৰু বিশ্ব সৃষ্ট হোৱা দেখি মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰ বিস্মিত আৰু পৰমানন্দে ভৰি হৰিৰ চৰণত প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 35
शिरस्यञ्जलिमाधाय मार्कण्डेयो महामुनिः । तुष्टाव वाग्भिरिष्टाभिः सदानन्दैकविग्रहम् ॥ ३५ ॥
মহামুনি মাৰ্কণ্ডেয়ই শিৰত অঞ্জলি ধৰি, ইষ্ট স্তুতিবাণীৰে সদানন্দ-একমূৰ্তি প্ৰভুক স্তুতি কৰিলে।
Verse 36
मार्कण्डेय उवाच । सहस्रशिरसं देवं नारायणमनामयम् । वासुदेवमनाधारं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३६ ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—সহস্ৰশিৰা দেৱ, অনাময় নাৰায়ণ, আধাৰাতীত বাসুদেৱ জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 37
अमेयमजरं नित्यं सदानन्दैकविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्द्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३७ ॥
অমেয়, অজৰ, নিত্য, সদানন্দ-একমূৰ্তি; তৰ্কাতীত আৰু অনিৰ্দেশ্য জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 38
अक्षरं परमं नित्यं विश्वाक्षं विश्वसम्भवम् । सर्वतत्त्वमयं शान्तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३८ ॥
অক্ষয়, পৰম, নিত্য; বিশ্বদৰ্শী বিশ্বাক্ষ, বিশ্বসম্ভৱৰ কাৰণ; সৰ্বতত্ত্বময় আৰু শান্তস্বৰূপ জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 39
पुराणं पुरुषं सिद्धं सर्वज्ञानैकभाजनम् । परात्परतरं रूपं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ३९ ॥
পুৰাণস্বৰূপ, সিদ্ধ সনাতন পৰমপুৰুষ, সকলো জ্ঞানৰ একমাত্ৰ আধাৰ, পৰাত্পৰৰো অতীত ৰূপধাৰী জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 40
परं ज्योतिः परं धाम पवित्रं परमं पदम् । सर्वैकरूपं परमं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४० ॥
আপুনি পৰম জ্যোতি, পৰম ধাম, পৰম পবিত্ৰ—অৰ্থাৎ পৰম পদ। সৰ্বত্ৰ একস্বৰূপ পৰম জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 41
तं सदानन्दचिन्मात्रं पराणां परमं पदम् । सर्वं सनातनं श्रेष्ठं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४१ ॥
যি সদা আনন্দস্বৰূপ, চিন্মাত্ৰ; পৰমসকলৰো পৰম পদ; সৰ্বব্যাপী, সনাতন, শ্ৰেষ্ঠ—সেই জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 42
सगुणं निर्गुणं शान्तं मायाऽतीतं सुमायिनम् । अरूपं बहुरूपं तं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४२ ॥
যি সগুণো, নিৰ্গুণো; শান্ত; মায়াতীত হৈও মায়াৰ অধীশ; অৰুপ হৈও বহুৰূপ—সেই জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 43
यत्र तद्भगवान्विश्वं सृजत्यवति हन्ति च । तमादिदेवमीशानं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम् ॥ ४३ ॥
যাৰ মাজতে সেই ভগৱানে এই বিশ্ব সৃষ্টি কৰে, পালন কৰে আৰু লয়ো কৰে—সেই আদিদেৱ, ঈশান জনাৰ্দনক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 44
परेश परमानन्द शरणागतवत्सल । त्राहि मां करुणासिन्धो मनोतीत नमोऽस्तु ते ॥ ४४ ॥
হে পৰমেশ্বৰ, পৰমানন্দস্বৰূপ, শৰণাগত-ৱৎসল! হে কৰুণাসিন্ধু, মনাতীত প্ৰভু, মোক ৰক্ষা কৰা; তোমাক নমস্কাৰ।
Verse 45
एवं स्तुवन्तं विप्रेन्द्रं मार्कण्डेयं जगद्गुरुम् । उवाच परया प्रीत्या शंखचक्रगदाधरः ॥ ४५ ॥
এইদৰে স্তৱ কৰি থকা ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, জগদ্গুৰু মাৰ্কণ্ডেয়ক শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ভগৱানে পৰম প্ৰীতিয়ে ক’লে।
Verse 46
श्रीभगवानुवाच । लोके भागवता ये च भगवद्भक्तमानसाः । तेषां तुष्टो न सन्देहो रक्षाम्येतांश्च सर्वदा ॥ ४६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—জগতত যিসকল ভাগৱত আৰু যিসকলৰ মন ভগৱদ্ভক্তসকলত লীন, তেওঁলোকত মই সন্তুষ্ট; সন্দেহ নাই। মই তেওঁলোকক সদায় ৰক্ষা কৰোঁ।
Verse 47
अहमेव द्विजश्रेष्ठ नित्यं प्रच्छन्नविग्रहः । भगवद्भक्तरूपेण लोकान्रक्षामि सर्वदा ॥ ४७ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! মই নিজেই সদায় গোপন স্বৰূপে থাকোঁ; ভগৱদ্ভক্তৰ ৰূপ ধৰি মই লোকসমূহক সদায় ৰক্ষা কৰোঁ।
Verse 48
मार्कण्डेय उवाच । किं लक्षणा भागवता जायन्ते केन कर्म्मणा । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कौतूहलपरो यतः ॥ ४८ ॥
মাৰ্কণ্ডেয় ক’লে—ভাগৱতসকলৰ লক্ষণ কি? কোন কৰ্মৰ দ্বাৰা তেওঁলোক ভাগৱত হয়? কৌতূহলে ভৰপূৰ হৈ মই এই কথা শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ।
Verse 49
श्रीभगवानुवाच । लक्षणं भागवतानां शृणुष्व मुनिसत्तम । वक्तुं तेषां प्रभावं हि शक्यते नाब्दकोटिभिः ॥ ४९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ভাগৱতসকলৰ লক্ষণ শুনা। তেওঁলোকৰ মহিমা কোটি শব্দেৰেো সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰি।
Verse 50
ये हिताः सर्वजन्तूनां गतासूया अमत्सराः । वशिनो निस्पृहाः शान्तास्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५० ॥
যিসকল সকলো জীৱৰ হিতকামী, অসূয়া-মৎস্যৰহিত, সংযমী, নিস্পৃহ আৰু শান্ত— তেনেসকলেই নিশ্চয় ভাগৱতোত্তম।
Verse 51
कर्म्मणा मनसा वाचा परपीडां न कुर्वते । अपरिग्रहशीलाश्च ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५१ ॥
যিসকল কৰ্মে, মনে আৰু বাক্যে আনক কষ্ট নিদিয়ে আৰু অপৰিগ্ৰহশীল— তেনেসকলকেই ভাগৱত বুলি স্মৰণ কৰা হয়।
Verse 52
सत्कथाश्रवणे येषां वर्त्तते सात्विकी मतिः । तद्भक्तविष्णुभक्ताश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५२ ॥
যিসকলৰ সাত্ত্বিক বুদ্ধি সদ্কথা-শ্ৰৱণত স্থিত থাকে, আৰু যিসকল ভগৱদ্ভক্ত আৰু বিষ্ণুভক্তি— উভয়তে ৰত— তেনেসকলেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 53
मातापित्रोश्च शुश्रूषां कुर्वन्ति ये नरोत्तमाः । गङ्गाविश्वेश्वरधिया ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५३ ॥
যিসকল নৰশ্ৰেষ্ঠে মাতৃ-পিতৃৰ শুশ্ৰূষা কৰে আৰু সেই সেৱাক গংগা আৰু বিশ্বেশ্বৰ সদৃশ পবিত্ৰ বুলি ভাবে— তেনেসকলেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 54
ये तु देवार्चनरता ये तु तत्साधकाः स्मृताः । पूजां दृष्ट्वानुमोदन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५४ ॥
যিসকল ভগৱানৰ অৰ্চনাত ৰত আৰু যিসকলক তাৰ সাধক বুলি স্মৃত কৰা হয়, তেওঁলোকে পূজা দেখি আনন্দিত হৈ অনুমোদন কৰে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 55
व्रतिनां च यतीनां च परिचर्यापराश्च ये । वियुक्तपरनिन्दाश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५५ ॥
যিসকল ব্রতধাৰী আৰু যতিসকলৰ পৰিচৰ্যা-সেৱাত তৎপৰ থাকে আৰু পৰনিন্দাৰ পৰা মুক্ত—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 56
सर्वेषां हितवाक्यानि ये वदन्ति नरोत्तमाः । ये गुणग्राहिणो लोके ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ५६ ॥
যিসকল নৰশ্ৰেষ্ঠে সকলোৰে হিতকৰ বাক্য কয় আৰু এই লোকত গুণগ্ৰাহী (অন্যৰ সৎগুণ গ্ৰহণকাৰী) — তেওঁলোকেই ভাগৱত বুলি স্মৃত।
Verse 57
आत्मवत्सर्वभूतानि ये पश्यन्ति नरोत्तमाः । तुल्याः शत्रुषु मित्रेषु ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५७ ॥
যিসকল নৰশ্ৰেষ্ঠে সকলো ভূতক আত্মৱৎ দেখি আৰু শত্রু-মিত্ৰত সমভাব ৰাখে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 58
धर्म्मशास्त्रप्रवक्तारः सत्यवाक्यरताश्च ये । सतां शुश्रूषवो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५८ ॥
যিসকল ধৰ্মশাস্ত্ৰ প্ৰবচন কৰে, যিসকল সত্যবাক্যত ৰত আৰু যিসকল সৎজনৰ শুশ্ৰূষা-সেৱা কৰে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 59
व्याकुर्वते पुराणानि तानि शृण्वन्ति ये तथा । तद्वक्तरि च भक्ता ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ५९ ॥
যিসকলে পুৰাণ ব্যাখ্যা কৰে, যিসকলে তেনেদৰে শ্ৰদ্ধাৰে শুনে, আৰু যিসকল সেই উপদেশদাতা বক্তাৰ প্ৰতি ভক্ত—তেওঁলোকেই সত্যই ভগৱানৰ শ্ৰেষ্ঠ ভাগৱত।
Verse 60
ये गोब्राह्मणशुश्रूषां कुर्वते सततं नराः । तीर्थयात्रापरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६० ॥
যিসকলে সদায় গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণৰ শুশ্ৰূষা-সেৱা কৰে, আৰু যিসকলে তীৰ্থযাত্ৰাত পৰায়ণ—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভগৱানৰ ভাগৱতোত্তম।
Verse 61
अन्येषामुदयं दृष्ट्वा येऽभिनंदन्ति मानवाः । हरिनामपरा ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६१ ॥
অন্যৰ উন্নতি দেখি যিসকলে আনন্দেৰে অভিনন্দন কৰে, আৰু যিসকলে হৰিনামত পৰায়ণ—তেওঁলোকেই ভগৱানৰ ভাগৱতোত্তম।
Verse 62
आरामारोपणरतास्तडागपरिरक्षकाः । कासारकूपकर्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६२ ॥
যিসকলে উদ্যান ৰোপণত ৰত, যিসকলে পুখুৰী-জলাশয় সংৰক্ষণ কৰে, আৰু যিসকলে সৰোবৰ আৰু কূপ নিৰ্মাণ কৰে—তেওঁলোকেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 63
ये वै तडागकर्तारो देवसद्मानि कुर्वते । गायत्रीनिरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६३ ॥
যিসকলে জনহিতাৰ্থে পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰে, যিসকলে দেবসদন (মন্দিৰ) গঢ়ে, আৰু যিসকলে গায়ত্ৰী জপত নিৰত—তেওঁলোকেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 64
येऽभिनन्दन्ति नामानि हरेः श्रुत्वाऽतिहर्षिताः । रोमाञ्चितशरीराश्च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६४ ॥
যিসকলে হৰিৰ নাম শুনি অতিশয় আনন্দিত হৈ সেই নামসমূহক অভিনন্দন কৰে আৰু যিসকলৰ দেহত ৰোমাঞ্চ জাগে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 65
तुलसीकाननं दृष्ट्वा ये नमस्कुर्वते नराः । तत्काष्ठाङ्कितकर्णा ये ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६५ ॥
যিসকলে তুলসীৰ কানন দেখি নমস্কাৰ কৰে, আৰু যিসকলৰ কৰ্ণ সেই পবিত্ৰ কাঠেৰে চিহ্নিত/অলংকৃত—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতোত্তম।
Verse 66
तुलसीगन्धमाघ्राय सन्तोषं कुर्वते तु ये । तन्मूलमृतिकां ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६६ ॥
যিসকলে তুলসীৰ সুগন্ধ আঘ্ৰাণ কৰিয়েই সন্তোষ পায়, আৰু যিসকলে তাৰ মূলৰ পবিত্ৰ মাটিকাও শ্ৰদ্ধা কৰে—তেওঁলোকেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 67
आश्रमाचारनिरतास्तथैवातिथिपूजकाः । ये च वेदार्थवक्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६७ ॥
যিসকলে আশ্ৰমাচাৰত নিৰত, অতিথিপূজক, আৰু বেদাৰ্থ ব্যাখ্যা কৰিব পৰা—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতোত্তম।
Verse 68
शिवप्रियाः शिवासक्ताः शिवपादार्च्चने रताः । त्रिपुण्ड्रधारिणो ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६८ ॥
যিসকলে শিৱৰ প্ৰিয়, শিৱভক্তিত আসক্ত, শিৱপাদাৰ্চনত ৰত, আৰু ত্ৰিপুণ্ড্ৰ ধাৰণ কৰে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতোত্তম।
Verse 69
व्याहरन्ति च नामानि हरेः शम्भोर्महात्मनः । रुद्रा क्षालंकृता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ६९ ॥
যিসকলে সদায় হৰি আৰু মহাত্মা শম্ভু (শিৱ)ৰ নাম উচ্চাৰণ কৰে, আৰু যিসকল ৰুদ্ৰ সেই নামোচ্চাৰণে অলংকৃত—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 70
ये यजन्ति महादेवं क्रतुभिर्बहुदक्षिणैः । हरिं वा परया भक्त्या ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७० ॥
যিসকলে বহু দক্ষিণাসহ যজ্ঞ-ক্রতুৰে মহাদেৱৰ পূজা কৰে, অথবা পৰম ভক্তিৰে হৰিৰ আৰাধনা কৰে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত উত্তম।
Verse 71
विदितानि च शास्त्राणि परार्थं प्रवदन्ति ये । सर्वत्र गुणभाजो ये ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७१ ॥
যিসকলে শাস্ত্ৰ জানি পৰহিতৰ বাবে উপদেশ দিয়ে, আৰু যিসকলে সৰ্বত্ৰ সদ্গুণৰ ভাগী—তেওঁলোকেই ‘ভাগৱত’ বুলি স্মৃত।
Verse 72
शिवे च परमेशे च विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्त्तन्ते ते वै भागवताः स्मृताः ॥ ७२ ॥
যিসকলে পৰমেশ্বৰ শিৱ আৰু পৰমাত্মা বিষ্ণুৰ প্ৰতি সমবুদ্ধিৰে সমান শ্ৰদ্ধাৰে আচৰণ কৰে—তেওঁলোকেই ভাগৱত বুলি স্মৃত।
Verse 73
शिवाग्निकार्यनिरताः पञ्चाक्षरजपे रताः । शिवध्यानरता ये च ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७३ ॥
যিসকলে শিৱৰ অগ্নিকাৰ্যত নিয়ত, পঞ্চাক্ষৰ মন্ত্ৰজপত ৰত, আৰু শিৱধ্যানত লীন—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 74
पानीयदाननिरता येऽन्नदानरतास्तथा । एकादशीव्रतरता ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७४ ॥
যিসকলে পানীয় জল দানত নিবিষ্ট, অন্নদানতো ৰত, আৰু একাদশী-ব্ৰতত অচল—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 75
गोदाननिरता ये च कन्यादानरताश्च ये । मदर्थं कर्म्मकर्त्तारस्ते वै भागवतोत्तमाः ॥ ७५ ॥
যিসকলে গোদানত নিবিষ্ট, যিসকলে কন্যাদানত ৰত, আৰু যিসকলে মোৰ নিমিত্তে কৰ্ম কৰে—তেওঁলোকেই নিশ্চয় ভগৱানৰ ভক্তসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 76
एते भागवता विप्र केचिदत्र प्रकीर्तिताः । मयाऽपि गदितुं शक्या नाब्दकोटिशतैरपि ॥ ७६ ॥
হে বিপ্ৰ! ইয়াত এনে ভাগৱত ভক্তসকলৰ মাজৰ কিছুমানৰহে কীৰ্তন কৰা হ’ল; মইও তেওঁলোকক সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰোঁ—কোটি কোটি বছৰতেও নহয়।
Verse 77
तस्मात्त्वमपि विप्रेन्द्र सुशीलो भव सर्वदा । सर्वभूताश्रयो दान्तो मैत्रो धर्म्मपरायणः ॥ ७७ ॥
সেয়ে, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! তুমিও সদায় সুশীল হোৱা; সৰ্বভূতৰ আশ্ৰয়, সংযমী, মৈত্ৰীভাবসম্পন্ন আৰু ধৰ্মত পৰায়ণ হোৱা।
Verse 78
पुनर्युगान्तपर्य्यन्तं धर्म्मं सर्वं समाचरन् । मन्मूर्तिध्याननिरतः परं निर्वाणमाप्स्यसि ॥ ७८ ॥
যুগান্তলৈকে পুনঃপুনঃ সকলো ধৰ্ম আচৰণ কৰি, আৰু মোৰ মূৰ্তিধ্যানত নিবিষ্ট হৈ থাকিলে, তুমি পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰিবা।
Verse 79
एवं मृकण्डुपुत्रस्य स्वभक्तस्य कृपानिधिः । दत्त्वा वरं स देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७९ ॥
এইদৰে কৃপানিধি দেৱেশে নিজৰ ভক্ত মৃকণ্ডুৰ পুত্ৰক বৰ দান কৰি, সেই ঠাইতেই অন্তৰ্ধান কৰিলে।
Verse 80
मार्कण्डेयो महाभागो हरिभक्तिरतः सदा । चचार परमं धर्ममीजे च विधिवन्मखैः ॥ ८० ॥
মহাভাগ্যবান মাৰ্কণ্ডেয় সদা হৰিভক্তিত ৰত হৈ পৰম ধৰ্ম আচৰণ কৰিছিল আৰু শাস্ত্ৰবিধি মতে যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছিল।
Verse 81
शालग्रामे महाक्षेत्रे तताप परमं तपः । ध्यानक्षपितकर्मा तु परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ८१ ॥
শালগ্ৰামৰ মহাক্ষেত্ৰত তেওঁ পৰম তপস্যা কৰিলে; ধ্যানৰ দ্বাৰা কৰ্ম ক্ষয় কৰি পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে।
Verse 82
तस्माज्जन्तुषु सर्वेषु हितकृद्धरिपूजकः । ईप्सितं मनसा यद्यत्तत्तदाप्नोत्यसंशयम् ॥ ८२ ॥
সেয়ে হৰিক পূজা কৰি সকলো জীৱৰ হিত সাধন কৰা জনে মনত যি ইচ্ছা কৰে, সেয়া নিঃসন্দেহে লাভ কৰে।
Verse 83
सनक उवाच । एतत्सर्वं निगदितं त्वया पृष्टं द्विजोत्तम । भगवद्भक्तिमाहात्म्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ८३ ॥
সনকে ক’লে—হে দ্বিজোত্তম! তুমি সোধা সকলো, অৰ্থাৎ ভগৱদ্ভক্তিৰ মাহাত্ম্য, মই কৈ দিলোঁ; এতিয়া আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 84
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे मार्कण्डेयवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত ‘মাৰ্কণ্ডেয়-বৰ্ণন’ নামৰ পঞ্চম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল ॥৫॥
Frequently Asked Questions
It functions as a theological demonstration of Viṣṇu’s sovereign māyā and protection of the devotee: Mārkaṇḍeya remains sustained on the cosmic waters while Hari abides in yogic repose, underscoring bhakti as a means of stability across dissolution and creation. The episode also motivates the chapter’s technical kalpa–manvantara chronology, placing devotion within a cosmic-scale framework.
A Bhāgavata is characterized by universal benevolence, non-injury in thought/speech/deed, freedom from envy, self-control and non-possessiveness, love of hearing Purāṇic discourse, service to parents, cows, and brāhmaṇas, observance of Ekādaśī, generosity (water/food/cow gifts), delight in Hari-nāma, reverence for Tulasi, and an equal-minded honoring of Śiva and Viṣṇu.
By defining time from nimeṣa up to Brahmā’s day/night and parārdha measures, the text frames vrata-kalpa, daily rites, and mokṣa-dharma within an ordered cosmic chronology—implying that dharma and bhakti are not merely personal piety but practices aligned with the structure of creation, dissolution, and divine governance.