Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
নাৰদে সোধে—হিমালয়ত ভগীৰথে কেনেকৈ আগবাঢ়িল আৰু গংগা কেনেকৈ অৱতৰণ কৰিলে। সনকে কয়—তপস্বী-ৰাজা ভগীৰথ ভৃগুৰ আশ্ৰমলৈ গৈ মানৱ-উন্নতিৰ কাৰণ আৰু ভগৱানক প্ৰসন্ন কৰা কৰ্ম কি সোধে। ভৃগুৱে সত্যক ধৰ্মানুগত আৰু জীৱহিতকাৰী বাক্য বুলি ব্যাখ্যা কৰে, অহিংসাৰ মহিমা গায়, দুষ্টসঙ্গ ত্যাগ কৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে, আৰু বৈষ্ণৱ স্মৰণ শিকায়—পূজা আৰু জপে অষ্টাক্ষৰী “ওঁ নমো নাৰায়ণায়” আৰু দ্বাদশাক্ষৰী “ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়”, লগতে নাৰায়ণ ধ্যান। ভগীৰথে হিমৱতত ঘোৰ তপস্যা কৰিলে; তাৰ তীব্ৰতাত দেৱতাসকল ভয় পাই ক্ষীৰসাগৰত মহাবিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে। বিষ্ণু প্ৰত্যক্ষ হৈ পিতৃউদ্ধাৰৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু শম্ভু (শিৱ) আৰাধনা কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে। ভগীৰথে ঈশানৰ স্তৱ কৰিলে শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ বৰ দিয়ে—শিৱৰ জটাৰ পৰা গংগা ওলাই ভগীৰথক অনুসৰণ কৰে, সগৰপুত্ৰসকল নাশ হোৱা স্থান পবিত্ৰ কৰি তেওঁলোকক বিষ্ণুলোকলৈ মুক্ত কৰে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণ/পাঠে গংগাস্নানৰ পুণ্য দিয়ে আৰু বক্তাক বিষ্ণুধামলৈ নিয়ে।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হিমৱৎ পৰ্বতত উপনীত হৈ ৰজাই কি কৰিলে? আৰু গঙ্গাক কেনেকৈ আনিলে? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
সনকে ক’লে—হে মুনি, মহাৰাজ ভগীৰথ জটা ধৰি বাকলবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, তপস্যাৰ বাবে হিমাদ্ৰিৰ দিশে যাত্ৰা কৰোঁতে গোদাৱৰীৰ তীৰত উপস্থিত হ’ল।
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
তাত সেই মহাবনত তেওঁ ভৃগুৰ উত্তম আশ্ৰম দেখিলে—কৃষ্ণসাৰ হৰিণেৰে পৰিপূৰ্ণ আৰু হাতীৰ দলেৰে সেবিত।
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
সেই বন ঘূৰি ফুৰা ভ্ৰমৰৰ গুঞ্জনত প্ৰতিধ্বনিত, কূজন কৰা পখীৰে ভৰপূৰ, বিচৰণশীল বৰাহদলেৰে সমৃদ্ধ, আৰু চামৰ-পুচ্ছৰ বীজনত শীতলিত আছিল।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
সেই ঠাই নৃত্য কৰা ময়ূৰৰ ঝাঁকেৰে ভৰপূৰ আছিল, সাৰঙ্গ (হৰিণ) আদি জীৱে তাত অহা-যোৱা কৰিছিল; আৰু মুনিকন্যাসকলে ভক্তিভাৱে আদৰেৰে পোহপাল দি এক মহাবৃক্ষ বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
সেই স্থান শাল, তাল আৰু তমাল গছৰে সমৃদ্ধ, ওখ হিন্তাল তালৰে মণ্ডিত; মালতী-যূথিকা লতা, কুন্দ আৰু চম্পক ফুল, আৰু পবিত্ৰ অশ্বত্থ গছেৰে ভূষিত আছিল।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
তেওঁ সম্পূৰ্ণ ফুলি উঠা ফুলেৰে শোভিত, ঋষিসঙ্ঘেৰে নিত্যে নিষেৱিত, আৰু বেদ-শাস্ত্ৰৰ মহাঘোষে মুখৰিত ভৃগুৰ আশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
তাত তেওঁ শিষ্যগণৰে পৰিবৃত, পৰম ব্ৰহ্মৰ স্তৱ গাই থকা, সূৰ্যসদৃশ তেজে দীপ্ত মুনি ভৃগুক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
তেতিয়া ভৃগুৱে সেই বিপ্ৰেন্দ্ৰক পাদগ্ৰহণ আদি কৰি প্ৰণাম কৰিলে; আৰু সন্মানপূৰ্বক যথাবিধি আতিথ্য সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
পৰমৰ্ষি ভৃগুৰ আতিথ্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি ৰজাই হাত জোৰি বিনয়েৰে সেই মুনিশ্ৰেষ্ঠক ক’লে।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
ভগীৰথে ক’লে— হে ভগৱন, আপুনি সৰ্বধৰ্মজ্ঞ আৰু সৰ্বশাস্ত্ৰবিশাৰদ। মই সংসাৰভয়ত ভীত হৈ মানুহৰ উদ্ধাৰৰ কাৰণ সুধিছোঁ।
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
হে মুনিসত্তম, যি কৰ্মে ভগৱান তুষ্ট হয় সেয়া মোক কওক। হে সৰ্বজ্ঞ, মই যদি আপোনাৰ অনুগ্ৰহৰ যোগ্য হওঁ তেন্তে উপদেশ দিয়ক।
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
ভৃগুৱে ক’লে— হে ৰাজন, তোমাৰ ইপ্সিত মই জানিলোঁ; তুমি পুণ্যৱানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। নহ’লে নিজৰ সমগ্ৰ কুল উদ্ধাৰ কৰিবলৈ তুমি কেনেকৈ যোগ্য হ’লা?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
হে ভূপাল! যি কোনো শুভ কৰ্মেৰে নিজৰ কুল উদ্ধাৰ কৰিব খোজে, সি যেন নৰ-ৰূপ ধাৰণ কৰা সেই হৰিকেই (বিষ্ণুকেই) চিনি লয়।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! যি কৰ্মেৰে দেবেশ্বৰ প্ৰভু মানুহক ইষ্টফল দান কৰে, সেই কৰ্ম মই ক’ম; তুমি সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
হে ৰাজন! সত্যত পৰায়ণ হোৱা আৰু অহিংসাতো দৃঢ় থাকা। সদায় সকলো জীৱৰ হিতত নিয়োজিত থাকা; কেতিয়াও মিছা নক’বা।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
দুৰ্জনৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰা, সাধুজনৰ সৎসঙ্গ গ্ৰহণ কৰা। দিন-ৰাতি পুণ্যকৰ্ম কৰা আৰু সনাতন বিষ্ণুক স্মৰণ কৰা।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
মহাবিষ্ণুৰ পূজা কৰা আৰু অনুত্তম শান্তি লাভ কৰা। দ্বাদশাক্ষৰ আৰু অষ্টাক্ষৰ মন্ত্র জপ কৰা; তোমাৰ পৰম মঙ্গল হ’ব।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
ভগীৰথে ক’লে—হে মুনি, সৰ্বভূতৰ হিতকাৰী বুলি কোৱা সত্য কেনেকুৱা? অনৃত (অসত্য) কেনেকুৱা বুলি কোৱা হৈছে? আৰু দুৰ্জনৰ লক্ষণ কি?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
সাধু কেনেকুৱা বুলি কোৱা হৈছে, আৰু পুণ্য কেনেকুৱা? শ্ৰী বিষ্ণুক কেনেকৈ স্মৰণ কৰিব লাগে, আৰু তেওঁৰ পূজা কেনেকুৱা হওঁক?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
শান্তি-বিধি কেনেকুৱা বুলি কোৱা হৈছে? হে মুনি, অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰ কোনটো? আৰু তত্ত্বাৰ্থত নিপুণ মুনি, দ্বাদশবৰ্ণ মন্ত্ৰ কোনটো?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
মোৰ প্ৰতি পৰম কৃপা কৰি আপুনি সকলো কথা বিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰক। ভৃগুৱে ক’লে—সাধু, সাধু! হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, তোমাৰ বুদ্ধি অনুত্তম।
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
হে ৰাজা, তুমি যি যি সুধিছা, সেই সকলো মই তোমাক ক’ম। যি বাক্য বস্তুৰ কথা যথাৰ্থভাৱে কয়, জ্ঞানীসকলে তাকেই সত্য বুলে।
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
ধৰ্মপৰায়ণসকলে ধৰ্মৰ বিৰোধ নোহোৱা বাক্যহে ক’ব লাগে। দেশ‑কাল আদি বিবেচনা কৰি নিজেই নিশ্চিত হ’ব লাগে যে নিজৰ কথা ধৰ্মবিৰুদ্ধ নহয়।
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
সত্পুৰুষে যি বাক্য উচ্চাৰে, তাকেই ‘সত্য’ বোলা হয়; কিয়নো সেয়া সকলো প্ৰাণীৰ ক্লেশহীনতা জন্মায়।
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
হে নৃপ! অহিংসাক সৰ্বকামপ্ৰদায়িনী বুলি কোৱা হৈছে। ই ধৰ্মকৰ্ম সম্পাদনত সহায় কৰে আৰু নিষিদ্ধ/অধৰ্ম কৰ্মৰ পথত বাধা হয়।
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
ধৰ্মজ্ঞসকলে কয়—যি সকলো লোকৰ মঙ্গল সাধন কৰে সেয়াই সত্য ধৰ্ম। কিন্তু যি কেৱল নিজৰ ইচ্ছামতে কথা কয়, সি ধৰ্ম‑অধৰ্মৰ বিবেকহীন।
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
যি সকলো শ্ৰেয়ৰ বিৰোধী, তাকেই ‘অনৃত’ (অসত্য) বুলি জানিব লাগে। এই জগতত দ্বেষী, মূঢ় আৰু কুপথত ৰত বুদ্ধিৰ লোকসকল সেই অসত্যতেই গাঁথ খাই থাকে।
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
হে ৰাজন, যিসকল সৰ্বধৰ্মৰ বাহিৰত থাকে, তেওঁলোকক দুষ্ট বুলি জানিবা। ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেক ক’বলেও তেওঁলোকে কেৱল বেদমাৰ্গ অনুসৰণৰ দাবী কৰে।
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
যিসকল সৰ্বলোকৰ হিতত আসক্ত, তেওঁলোকক সাধু বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়। যি হৰিভক্তি বৃদ্ধি কৰে, সেয়া সজ্জনে প্ৰিয় কৰি অনুমোদন কৰে।
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
যি নিজৰ অন্তৰত প্ৰীতি আৰু শুদ্ধতা জগায়, তাক পুণ্য বুলি কীৰ্তিত কৰা হয়। এই সমগ্ৰ জগত বিষ্ণুই; বিষ্ণুই সকলোৰে কাৰণ।
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘ময়ো বিষ্ণু’—এই যি জ্ঞান, তাক বিষ্ণু-স্মৰণ বুলি জনা যায়। বিষ্ণু সৰ্বদেৱময়; সেয়ে মই বিধি অনুসাৰে তেওঁৰ পূজা কৰোঁ।
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
এনেকুৱা যি শ্ৰদ্ধা হয়, সেয়াই তেওঁৰ ভক্তি বুলি কীৰ্তিত। বিষ্ণু সৰ্বভূতময়, পৰিপূৰ্ণ আৰু সনাতন প্ৰভু।
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
যি বুদ্ধিয়ে সকলোকে অভেদে দেখে, তাকেই সমতা বুলি কোৱা হয়। শত্রু আৰু মিত্ৰ দুয়োৰ প্ৰতি সমভাবেই আত্মসংযম, হে নৃপ।
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
যাদৃচ্ছাভাৱে যি লাভ হয় তাতেই সন্তুষ্ট হোৱা—ইয়াকেই শান্তি বুলি কোৱা হৈছে। এই সকলো তপস্যাৰ ৰূপ, যিয়ে মানুহক সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
সমস্ত পাপৰাশি ত্বৰিতে নাশ কৰাৰ কাৰণ অষ্টাক্ষৰ মহামন্ত্ৰ; ই সকলো পাপ বিনাশ কৰে।
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ, মই তোমাক পুৰুষাৰ্থ সিদ্ধিৰ একমাত্ৰ সাধন ক’ম—যি ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰিয় আৰু সৰ্বসিদ্ধি প্ৰদায়ক।
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
প্ৰণৱ (ওঁ) পূৰ্বক ‘নমো নাৰায়ণায়’ বুলি জপ কৰিব। ‘নমো ভগৱতে’ কৈ, একাগ্ৰভাৱে ‘বাসুদেৱায়’ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
হে মহাৰাজ, প্ৰণৱ (ওঁ)ৰে আৰম্ভ হোৱা দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ ঘোষণা কৰা হৈছে। হে ৰাজন, তাৰ ফল অষ্টাক্ষৰ আৰু দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰৰ ফলৰ সমান বুলি কোৱা হয়।
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
প্ৰবৃত্তি আৰু নিবৃত্তি—উভয়তে এদের সমত্ব নির্দেশ কৰা হৈছে। সেই সমত্ব হৈছে শঙ্খ-চক্রধাৰী, শান্ত, নিৰাময় নাৰায়ণ।
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
মই সেই প্ৰভুৰ দৰ্শন কৰোঁ—যাঁৰ বাম অঙ্গে লক্ষ্মী আশ্ৰিতা, যিনি অভয় দান কৰে; যিনি কিৰীট আৰু কুণ্ডল ধাৰণ কৰি নানাবিধ অলংকাৰত দীপ্ত।
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
তেওঁলোকে সেই দেৱৰ দৰ্শন কৰিলে—যিনি দীপ্ত কৌস্তুভ মণি আৰু মালাৰে ভূষিত, যাঁৰ বক্ষস্থলত পবিত্ৰ শ্ৰীৱৎসচিহ্ন, যিনি পীতাম্বৰ পৰিধান কৰে, আৰু যাঁক দেৱ-অসুৰ উভয়ে প্ৰণাম কৰে।
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
যাঁৰ ন আদি আছে ন অন্ত—সেই পৰমক ধ্যান কৰা উচিত; যিনি সকলো কাম্য ফল প্ৰদান কৰে; যিনি অন্তৰ্যামী, জ্ঞান-স্বরূপ, পৰিপূৰ্ণ আৰু সনাতন।
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
হে নৃপ! তুমি যি সুধিছিলা, সেই সকলো মই সম্পূৰ্ণকৈ ক’লোঁ। তোমাৰ মঙ্গল হওক; এতিয়া স্বচ্ছন্দে গৈ তপস্যাৰ সিদ্ধি লাভ কৰা।
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
পৰমৰ্ষি ভৃগুৱে এনেদৰে কোৱাত সেই মহীপাল পৰম আনন্দেৰে ভৰি উঠিল আৰু তপস্যাৰ বাবে বনলৈ গ’ল।
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
হিমৱৎ পৰ্বতত উপস্থিত হৈ, সেই মনোহৰ পুণ্যদেশত—নাদেশ্বৰ মহাক্ষেত্ৰত—তেওঁ অতি দুৰূহ তপস্যা কৰিলে।
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
ৰাজাই ত্ৰিসন্ধ্যাত স্নান কৰিছিল, কন্দ-মূল-ফল আহাৰ কৰিছিল, অতিথিক যথাযথ সন্মান কৰিছিল আৰু নিত্য হোমত পৰায়ণ আছিল।
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
তেওঁ সৰ্বভূতৰ হিতত ৰত, স্বভাৱতে শান্ত, নাৰায়ণত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ; পাতা, ফুল, ফল আৰু জলেৰে তেওঁ ত্ৰিকাল হৰিপূজা কৰিছিল।
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
এইদৰে অতি দীঘলীয়া কাল অতিবাহিত কৰি, পৰম ধৈৰ্যৱান তেওঁ ভগৱান নাৰায়ণক ধ্যান কৰি কৰি শুকান পাতকেই আহাৰ কৰি বাস কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
তাৰ পিছত পৰম ধৰ্মাত্মা ৰজাই প্ৰাণায়ামত মনোনিৱেশ কৰিলে; নিশ্বাস সংযত কৰি তেওঁ তপস্যা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
অনন্ত আৰু অপৰাজিত দেব নাৰায়ণক ধ্যান কৰি কৰি তেওঁ ষাঠি হাজাৰ বছৰ সম্পূৰ্ণ নিঃশ্বাস-সংযমে স্থিত থাকিল।
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
হে ৰাজন, তেওঁৰ নাসাৰন্ধ্ৰৰ পৰা ভয়ংকৰ অগ্নি উৎপন্ন হ’ল। তাক দেখি সকলো দেবতা ভীত হৈ সেই অগ্নিৰ তাপে দগ্ধ হ’বলৈ ধৰিলে।
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
তাৰ পিছত ত্ৰিদশেশ্বৰসকলে য’ত জগত্পতি মহাবিষ্ণু আসীন, সেই স্থানলৈ গ’ল। ক্ষীৰসাগৰৰ উত্তৰ তীৰত উপস্থিত হৈ, তেওঁলোকে দেবদেবেশ শৰণাগত-পালক প্ৰভুক স্তৱ কৰিলে।
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
দেৱসকলে ক’লে—জগতৰ একমাত্ৰ নাথ বিষ্ণুক আমি প্ৰণাম কৰোঁ; যাঁক স্মৰণ কৰিলে সকলো আৰ্তি-দুখ নাশ হয়, তেওঁ পৰমেশ্বৰ। তেওঁৰ স্বভাৱ শুদ্ধ আৰু ভাৱ পৰিপূৰ্ণ; জ্ঞানীসকলে তেওঁক জ্ঞান-স্বৰূপ বুলিয়ে কয়।
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
সেই মহাত্মা যোগিবৰসকলৰ দ্বাৰা সদায় ধ্যানযোগ্য; স্বইচ্ছাৰে ধৰা দেহসমূহেৰে তেওঁ দেৱকাৰ্য সম্পন্ন কৰিছে। যি জগত-স্বৰূপ আৰু জগতৰ আদিনাথ—সেই পুৰুষোত্তমক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
যাঁৰ নাম-সংকীৰ্তন মাত্ৰে দুষ্টৰো সকলো পাপ লয় পায়—সেই স্তৱনীয় ঈশ্বৰ, পুৰাতন পুৰুষ বিষ্ণুক পুৰুষাৰ্থ-সিদ্ধিৰ বাবে আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
যাঁৰ তেজে সূৰ্য আদি জ্যোতিষ্ক দীপ্তিমান, আৰু যাঁৰ বিধান ‘শিক্ষা’ আদি বিদ্যাইও কেতিয়াও লঙ্ঘন নকৰে—সেই কাল-স্বৰূপ, দেৱাধিনাথ, পুৰুষাৰ্থ-স্বৰূপ প্ৰভুক আমি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
জগতৰ কৰ্তা পৰাত্পৰ; পদ্মজ (ব্ৰহ্মা)ও ক্ষয় হয়; ৰুদ্ৰও গ্ৰাস কৰে; আৰু বিপ্ৰসকলে শ্রুতি-বেদেৰে লোকসমূহ পৱিত্ৰ কৰে। সেই আদিদেৱ—সকল গুণৰ আধাৰ, সৰ্বোপদেশক, একমাত্ৰ শৰণ্য—তাঁৰ শৰণত আমি আহিছোঁ।
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
আমি সেই পৰম বৰণীয় দেৱক প্ৰণাম কৰোঁ—যিয়ে মধু-কৈটভক সংহাৰ কৰিলে; যাঁৰ পদপীঠ দেৱ আৰু অসুৰ উভয়ে অর্চনা কৰে; যিয়ে সদ্ভক্তৰ পবিত্ৰ সংকল্প সিদ্ধিৰ হেতু; আৰু যি কেৱল আত্মজ্ঞানেই জ্ঞেয়।
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
আমি সেই অজ পৰমেশ্বৰক প্ৰণাম কৰোঁ—যি আদি, মধ্য আৰু অন্তহীন; যি অনাদি অবিদ্যা নামৰ অন্ধকাৰ বিনাশ কৰে; যাঁৰ স্বৰূপ সৎ-চিত্-পরমানন্দঘন; আৰু যি ৰূপাদি সকলো উপাধিৰ পৰা মুক্ত।
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
আমি সেই নাৰায়ণ—বিষ্ণু, অনন্ত ঈশ্বৰক প্ৰণাম কৰোঁ; যি পীতাম্বৰধাৰী, পদ্মভৱ ব্ৰহ্মা আদি দেৱে যাঁক সেবা কৰে; যি যজ্ঞপ্ৰিয় আৰু যজ্ঞকৰ্তা; পৰম বিশুদ্ধ, সৰ্বোত্তম আৰু অব্যয়।
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
এইদৰে ইন্দ্ৰ আদি দেৱসকলৰ দ্বাৰা স্তুত হৈ, সেই সময়ত মহাবিষ্ণুৱে সেই ৰাজর্ষিৰ চৰিত্ৰ দেৱসকলক সম্পূৰ্ণকৈ জনালে।
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
তাৰপিছত নিৰ্মল প্ৰভুৱে দেৱসকলক আশ্বস্ত কৰি, তেওঁলোকক অভয় দান কৰি, য’ত ৰাজর্ষি নাৰদ তপস্যা কৰি আছিল তাত গ’ল।
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
শঙ্খ-চক্ৰধাৰী, সচ্চিদানন্দ-স্বৰূপ দেৱ—সৰ্বজগতৰ গুৰু—সেই ৰজাৰ সন্মুখত প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকাশিত হ’ল।
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
তেওঁক দেখি—পুণ্ডৰীকাক্ষ প্ৰভুক—যি সকলো দিশাৰ দিগন্ত আলোকিত কৰিছিল, অতসী-পুষ্পৰ দৰে নীল দীপ্তিময় আৰু ঝলমল কুণ্ডলেৰে ভূষিত—সকলো বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হ’ল।
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
স্নিগ্ধ কুঞ্চিত কেশ আৰু পদ্মমুখ, দীপ্তিময় মুকুটে উজ্জ্বল; শ্ৰীবৎস-চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ-মণি ধাৰণ কৰি, বনমালাৰে ভূষিত—সেই প্ৰভুকেই মই ধ্যান কৰোঁ।
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
যাঁৰ পদ্মচৰণ লোকেশসকলেও আৰ্চনা কৰে, সেই দীৰ্ঘবাহু, উদাৰ অঙ্গৰ প্ৰভুৰ আগত ৰজাই নম্ৰ গ্ৰীৱা কৰি ভূমিত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
অত্যন্ত হর্ষে পৰিপূৰ্ণ, ৰোমাঞ্চিত আৰু গদ্গদ কণ্ঠে তেওঁ উচ্চস্বৰে বাৰে বাৰে উচ্চাৰণ কৰিলে—“কৃষ্ণ, কৃষ্ণ,” পুনৰ “কৃষ্ণ,” আৰু “শ্ৰীকৃষ্ণ।”
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
তেতিয়া প্ৰসন্নচিত্ত অন্তৰ্যামী আৰু জগতগুৰু ভগৱান বিষ্ণু কৰুণাৰে অভিভূত হৈ তাক ক’লে—তেওঁ সকলো জীৱৰ পালনকৰ্তা।
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—হে মহাভাগ ভগীৰথ! তোমাৰ অভীষ্ট নিশ্চয় সিদ্ধ হ’ব। তোমাৰ পূৰ্ব পিতামহসকল মোৰ লোকলৈ আহিব।
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
হে ৰাজন! মোৰেই অন্য এক মূৰ্তি শম্ভুক, তোমাৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে স্তোত্ৰে স্তুতি কৰা; তেওঁ তোমাৰ সকলো কামনা তৎক্ষণাৎ পূৰ্ণ কৰিব।
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
যিজনে শৰণলৈ অহা শশী (চন্দ্ৰ)ক গ্ৰহণ কৰিছিল—সেয়ে স্তুতি-যোগ্য আৰু সুখপ্ৰদ সেই ঈশানক স্তোত্ৰে আৰাধনা কৰা।
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
সেই দেৱ অনাদি-অনন্ত, সকলো কামনাৰ ফল প্ৰদানকাৰী। হে ৰাজন! তুমি বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে তেওঁ তৎক্ষণাৎ পৰম শ্ৰেয় বিধান কৰিব।
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
এইদৰে কৈ দেৱদেৱেশ, জগতৰ অধিপতি অচ্যুত অন্তৰ্ধান হ’ল। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেতিয়া সেই ৰজাও উঠি দাঁড়াল।
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
“হে দ্বিজোত্তম! এইটো স্বপ্ন নে সাক্ষাৎ সত্য? ৰজা বিস্ময়ে আচ্ছন্ন হৈ ‘মই কি কৰিম?’ বুলি হতবুদ্ধি হৈ ৰ’ল।”
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
তাৰ পিছত আকাশমধ্যৰ পৰা উচ্চস্বৰে এক বাণীয়ে সেই ভ্ৰান্তচিত্তক ক’লে—“এইটো স্পষ্ট সত্য; তুমি চিন্তা কৰিব নালাগে।”
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
এই কথা শুনি অৱনীপাল ৰজা ভক্তিত তৎপৰ হৈ, সৰ্বকাৰণ ঈশান—সমস্ত দেৱতাৰ অধিৰাজ—ক স্তৱ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
ভগীৰথ ক’লে—শৰণ লৈ প্ৰণাম কৰা ভক্তৰ দুখ নাশ কৰা জগন্নাথক মই প্ৰণাম কৰোঁ। সাধাৰণ প্ৰমাণৰ গম্যতাৰ অতীত, যাৰ স্বৰূপেই পবিত্ৰ প্ৰণৱ ‘ওঁ’—সেই দেৱ ঈশানক মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
মই সেই অজ, নিত্য, জগতৰূপ পৰমেশ্বৰক প্ৰণাম কৰোঁ—যি সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ; যি বিশ্বৰূপ, বিরূপাক্ষ আৰু উগ্ৰ সৃজনশক্তিত দীপ্ত।
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
মই সেই পুষ্টিবর্ধন, মঙ্গলবর্ধক প্ৰভুক বন্দনা কৰোঁ—যি আদি-মধ্য-অন্তহীন, অনন্ত, অজ আৰু অব্যয়; যাঁক যোগীন্দ্ৰসকলে নিৰন্তৰ জপ আৰু স্তৱ কৰে।
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
লোকাধিনাথক নমস্কাৰ—যি মায়াৰে বঞ্চিত কৰে আৰু (লীলাত) বঞ্চিত বুলিও কোৱা হয়। নীলগ্ৰীৱক নমস্কাৰ; পশুপতি, সকলো জীৱৰ অধিপতিক নমঃ।
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
চৈতন্যস্বৰূপক নমস্কাৰ; পুষ্ট-সমৃদ্ধসকলৰ অধিপতি-ৰক্ষকক নমঃ। যি স্থিৰ বিধিৰ অতীত হৈও নৱ ব্যৱস্থা কৰে, তেখেতক নমস্কাৰ; সকলো ভূত-জীৱৰ প্ৰভুক নমঃ।
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
পিনাকধাৰীলৈ নমস্কাৰ; শূলধাৰীলৈ নমঃ। কপালধাৰীলৈ নমস্কাৰ; পাশ আৰু মুদ্গৰ ধাৰণকাৰী প্ৰভুলৈ নমঃ।
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
সৰ্বভূতৰ অন্তৰত ব্যাপ্ত আপোনাক নমস্কাৰ; যাঁৰ হাতে ঘণ্টা, তেঁওক নমস্কাৰ। পঞ্চমুখ দেৱক নমস্কাৰ; পুণ্যক্ষেত্ৰসমূহৰ অধিপতিক নমস্কাৰ॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
সৰ্বভূতৰ আদিস্ৰোত, পৃথিৱীধাৰক, অগণিত ৰূপ ধাৰণকাৰী, গুণাতীত পৰমাত্মাক নমস্কাৰ॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
গণাধিদেৱক নমস্কাৰ; গণসমূহৰ পতিক নমস্কাৰ। হিৰণ্যগৰ্ভক নমস্কাৰ; হিৰণ্যপতিক নমস্কাৰ॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
হিৰণ্যৰেতস্-যুক্ত আপোনাক নমস্কাৰ; হিৰণ্যতেজ বহনকাৰীক নমস্কাৰ। ধ্যানস্বৰূপক নমস্কাৰ; ধ্যানৰ সাক্ষীক নমস্কাৰ॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
ধ্যানত প্রতিষ্ঠিত আপোনাক নমস্কাৰ; ধ্যানৰ দ্বাৰা গম্য আপোনাক নমস্কাৰ। যাঁৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ চৰাচৰ বিশ্ব দীপ্তিময় হৈ বিরাজিত॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
প্ৰধান আৰু পুৰুষ-স্বৰূপৰ পৰা ই উৎপন্ন হয়—যেনে মেঘৰ পৰা বৰষুণ।
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
তত্ত্বজ্ঞসকলে তেওঁক স্বপ্ৰকাশ মহাত্মা, পৰম সনাতন জ্যোতি বুলি কয়—সেই সৱিতা, মানুহৰ চকু সূৰ্য।
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
মই শিৱক প্ৰণাম কৰোঁ—উমাকান্ত, নন্দিগণৰ অধিপতি, নীলকণ্ঠ সদাশিৱ; মৃত্যুঞ্জয় মহাদেৱ, পৰাত্পৰতৰ সৰ্বব্যাপী প্ৰভু।
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
শব্দব্ৰহ্ম-স্বৰূপ আৰু অখিল কাৰণ সেই পৰমক মই বন্দনা কৰোঁ। হে কপৰ্দিন, আপোনাক নমস্কাৰ; সদ্যোজাতকো নমস্কাৰ।
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
আপোনাক নমস্কাৰ—ভৱৰ উদ্ভৱ, শুদ্ধ, জ্যেষ্ঠ আৰু কনীয়স; মন্যু-স্বৰূপ, পোষণদাতা; ত্ৰয়ী-বেদৰ পতি আৰু যজ্ঞতন্তু।
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
হে ঊৰ্জা-স্বৰূপ, দিশাসমূহৰ অধিপতি, ঘোৰ-ৰূপ কাল, আৰু অগ্নিৰ তেজোময় বীজ-শক্তি—হে মহাত্মা, তোমাক প্ৰণাম।
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
যাৰ পৰা সমুদ্ৰ, নদী আৰু পৰ্বত উদ্ভৱ হয়; আৰু গন্ধৰ্ব, যক্ষ, অসুৰ আৰু সিদ্ধসকলৰ সংঘ; যাৰ পৰা স্থাৱৰ-চৰ, মহান-অল্প, অসৎ-সৎ, জীৱ-অজীৱ—এই সকলো প্ৰকাশ পায়।
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
মই সেই প্ৰভুক প্ৰণাম কৰোঁ, যাঁৰ পদ্মচৰণ যোগীসকলৰ আশ্ৰয়; যিনি সকলোৰে অন্তৰাত্মা, নিৰাকাৰ আৰু ঈশ্বৰ; যিনি এক, স্বতন্ত্ৰ সত্য, আৰু গুণীসকলৰ মাজতো পৰম গুণ-স্বৰূপ। পুনঃ পুনঃ নমস্কাৰ; পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম।
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
এইদৰে স্তৱিত মহাদেৱ শংকৰ—লোকমঙ্গলকাৰী—উগ্ৰ তপস্যাত সন্তপ্ত হোৱা সেই ৰজাৰ সন্মুখত প্ৰকট হ’ল।
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
তেওঁ পঞ্চমুখ, দশভুজ; শিৰোভূষণত অর্ধচন্দ্ৰ শোভিত; ত্ৰিনয়ন, উদাৰ অঙ্গবিশিষ্ট, আৰু নাগযজ্ঞোপবীত ধাৰণকাৰী।
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
তেওঁ বিশাল বক্ষবিশিষ্ট দেৱক দৰ্শন কৰিলে—হিমাদ্ৰিৰ তুষাৰশিখৰৰ দৰে দীপ্তিমান, গজচৰ্মবস্ত্ৰধাৰী, যাঁৰ পদ্মচৰণ দেৱতাসকলো অর্চনা কৰে।
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
তাঁক দেখি নাৰদে ভূমিত দণ্ডৱৎ হৈ তেওঁৰ চৰণাগ্ৰে পৰি নমস্কাৰ কৰিলে। তাৰপিছত তৎক্ষণাৎ উঠি শিৱৰ সন্মুখত কৰজোড়ে থিয় হ’ল।
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
তেওঁ মহাদেৱক প্ৰণাম কৰি ‘শংকৰ’ নাম কীৰ্তন কৰিলে। ৰজাৰ ভক্তি জানি শশিশেখৰ শংকৰ প্ৰসন্ন হ’ল।
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
শংকৰে ক’লে—“হে ৰাজন, মই তুষ্ট; তোমাৰ ইচ্ছিত বৰ বাছি লোৱা। তোমাৰ স্তোত্ৰ আৰু তপস্যাই মোক সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট কৰিছে।”
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
দেৱে এনেদৰে কোৱাৰ পাছত ৰজাৰ মন তৃপ্ত হ’ল। তেওঁ কৰজোড়ে জগতৰ পৰমেশ্বৰ, লোকাধিপতিক নিবেদন কৰিলে।
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
ভগীৰথে ক’লে—হে মহেশ্বৰ! যদি মই আপোনাৰ অনুগ্ৰহ আৰু বৰ লাভৰ যোগ্য হওঁ, তেন্তে মোৰ পিতৃসকলৰ মুক্তিৰ হেতু গংগাক অৱতৰণ কৰাই দিয়া।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
শ্ৰীশিৱে ক’লে—মই তোমাক গংগা দান কৰিলোঁ; তোমাৰ পিতৃসকলৰ বাবে তেওঁ পৰম গতি হ’ব, আৰু তোমাৰ বাবে পৰম মোক্ষ। এইদৰে কৈ শিৱ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
কপৰ্দী (শিৱ)ৰ জটাৰ পৰা গংগা ঝৰি ওলাই আহিল—লোকৰ একমাত্ৰ পাৱনী; সমগ্ৰ জগত পৱিত্ৰ কৰি কৰি তেওঁ ভগীৰথক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
সেই সময়ৰ পৰা সেই দেৱী নিৰ্মলা আৰু মলহাৰিণী হৈ, হে মুনি, ‘ভাগীৰথী’ নামে ত্ৰিলোকত বিখ্যাত হ’ল।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
য’ত সগৰৰ পুত্ৰসকল পূৰ্বে নিজৰ পাপৰ ফলত দগ্ধ হৈছিল, সেই দেশক সৰ্ব নদীৰ শ্ৰেষ্ঠা গংগাই প্লাৱিত কৰি পৱিত্ৰ কৰিলে।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
যেতিয়া গংগাজলে সগৰপুত্ৰসকলৰ ভস্ম প্লাৱিত হৈ পৱিত্ৰ হ’ল, তেতিয়াই নৰকত নিমজ্জিত তেওঁলোক উদ্ধাৰ হ’ল আৰু পাপমুক্ত হ’ল।
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
যিসকলক আগতে যমে টানি-হেঁচৰি অতি পীড়া দিছিল, গংগাজলে স্নাত-সিক্ত হোৱাৰ পাছত সেইসকলেই যমৰ দ্বাৰা পূজিত হ’ল।
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
সগৰপুত্ৰসকল পাপমুক্ত হোৱা বুলি জানি যম আনন্দিত হ’ল; তেওঁ বিধিমতে প্ৰণাম কৰি পূজা কৰিলে আৰু তাৰপাছত তেওঁলোকক ক’লে।
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
যমে এইদৰে কোৱাৰ পাছত, সেই মহাত্মাসকল কল্মষমুক্ত হৈ দিব্য দেহ ধৰি বিষ্ণুলোক প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
এনে মহিমাময়ী সেই গংগা, ভগৱান বিষ্ণুৰ পাদাগ্ৰৰ পৰা উদ্ভৱ; সৰ্বলোকত বিখ্যাত আৰু মহাপাতকনাশিনী।
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
যিয়ে এই মহাপাপ-নাশক পুণ্য আখ্যান পাঠ কৰে বা কেৱল শ্ৰৱণো কৰে, সিয়ে গঙ্গাস্নানৰ সমান পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
যিয়ে ব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্মুখত এই পুণ্য আখ্যান বৰ্ণনা কৰে, সিয়ে পুনৰাগমন-ৰহিত বিষ্ণুধাম লাভ কৰে।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদৰ গঙ্গামাহাত্ম্যত ‘ভাগীৰথ গঙ্গা-আনয়ন’ নামৰ ষোড়শ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.