Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
সূত ক’লে—সনকে আগতে হৰিৰ পবিত্ৰ ব্ৰতদিন সম্পৰ্কে উপদেশ দিয়াৰ পাছত নাৰদে সৰ্বাধিক পুণ্যদায়ক ব্ৰতৰ ক্ৰমবদ্ধ বিৱৰণ বিচাৰিলে; তাৰ পিছত বৰ্ণনিয়ম, আশ্ৰমধৰ্ম আৰু প্ৰায়শ্চিত্তবিধি বিষয়েও বিস্তাৰে প্ৰশ্ন কৰিলে। সনকে উত্তৰ দিলে—অক্ষয় হৰিৰ আৰাধনা বৰ্ণাশ্ৰম-অনুগুণ আচৰণেৰে হয়। তেওঁ চাৰি বৰ্ণ আৰু উপনয়নে স্থাপিত তিন দ্বিজগোষ্ঠী নিৰূপণ কৰে; স্বধৰ্ম আৰু গৃহ্যকৰ্মত দৃঢ়তা বুজায়; স্মৃতিবিৰোধ নোহোৱালৈকে দেশাচাৰ মান্য কৰে। কলিযুগত বর্জ্য/সীমিত আচাৰ, কিছুমান যজ্ঞ আৰু বিশেষ বিধি উল্লেখ কৰি স্বধৰ্ম ত্যাগে পাষণ্ডতালৈ পতনৰ সতৰ্কবাণী দিয়ে। তাৰ পাছত ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-ৱৈশ্য-শূদ্ৰৰ কৰ্তব্য, আৰু সাৰ্বজনীন গুণ—সৰলতা, প্ৰসন্নতা, ক্ষমা, বিনয়—কথি আশ্ৰমক্ৰমক পৰমধৰ্মসাধন বুলি ব্যাখ্যা কৰে। শেষত বিষ্ণুভক্তিযুক্ত কৰ্মযোগক অনাবৃত্তি পৰমপদলৈ যোৱাৰ পথ বুলি প্ৰশংসা কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च । पापौघशांतिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः ॥ १ ॥
সূত ক’লে—সনকে কোৱা, হৰিৰ পবিত্ৰ ব্ৰত-দিন সম্পৰ্কীয় অপৰিমেয় মহাপুণ্য, সৰ্বোত্তম, পাপৰ প্ৰবাহ শান্তিকৰ আৰু ব্ৰতসমূহৰ সাৰ—এই উপদেশ শুনি ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ হর্ষেৰে পুনৰ ক’লে।
Verse 2
नारद उवाच । कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद । व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम् ॥ २ ॥
নাৰদ ক’লে—হে মুনে, তত্ত্বাৰ্থকোভিদ, আপুনি সকলো ক’লে। এতিয়া হৰিভক্তি দান কৰা সেই মহাপুণ্য ব্ৰতৰ আখ্যান যথাযথভাৱে কওক।
Verse 3
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने । तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ३ ॥
এতিয়া, হে মুনে, মই বৰ্ণাচাৰৰ বিধি, লগতে সকলো আশ্ৰমৰ আচাৰধৰ্ম, আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধিও শুনিব খোজোঁ।
Verse 4
एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
হে মহাভাগ! আপুনি সকলো তত্ত্বৰ অৰ্থত কুশলী; পৰম কৃপাৰে এই সকলো কথা মোক যথাবিধি ক্ৰমে ক’বলৈ অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 5
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥ ५ ॥
সনক ক’লে—হে মুনিশাৰ্দূল! শুনা; ভক্তপ্ৰিয় অব্যয় হৰিক বৰ্ণাশ্ৰম-আচাৰত নিষ্ঠাৱান লোকসকলে কেনেকৈ পূজা কৰে।
Verse 6
मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥ ६ ॥
মনু আদি ঋষিসকলে কোৱা বৰ্ণাশ্ৰম-নিবন্ধন মই তোমাক বিধিপূৰ্বক ক’ম; কিয়নো তুমি অধোক্ষজৰ ভক্ত।
Verse 7
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥ ७ ॥
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—এই চাৰিটাই। ইহঁতক ‘বৰ্ণ’ বুলি কোৱা হয়; ইহঁতৰ মাজত ব্ৰাহ্মণক প্ৰধান ধৰা হয়।
Verse 8
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥ ८ ॥
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্য—এই তিনজনক ‘দ্বিজ’ বুলি কোৱা হৈছে। এই তিনজনৰ দ্বিজত্ব উপনয়ন-সংস্কাৰৰ দ্বাৰা (মাতৃপক্ষৰ বিবেচনামতে) লাভ হয়।
Verse 9
एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः । स्ववर्णधर्मत्यागेन पाषंडः प्रोच्यते बुधैः ॥ ९ ॥
এই বৰ্ণসমূহৰ মতে প্ৰতিজনে নিজৰ বৰ্ণানুৰূপে সকলো ধৰ্মকৰ্ম পালন কৰিব লাগে। নিজৰ বৰ্ণধৰ্ম ত্যাগ কৰিলে জ্ঞানীসকলে তাক পাষণ্ড বুলি কয়।
Verse 10
स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् । अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १० ॥
যি দ্বিজে নিজৰ গৃহ্য-পরম্পৰাত বিধিত কৰ্ম কৰে, সি কৃতাৰ্থ হয়; নচেৎ সি পতিত হৈ সকলো ধৰ্মানুষ্ঠানৰ পৰা বহিষ্কৃত হয়।
Verse 11
युगधर्मः परिग्राह्यो वेर्णैरेतैर्यथोचितम् । देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः ॥ ११ ॥
যুগধৰ্ম এই বৰ্ণসমূহে নিজৰ যোগ্যতা অনুসাৰে গ্ৰহণ কৰিব লাগে। লগতে স্মৃতিধৰ্মৰ বিরোধ নকৰিলে দেশাচাৰো গ্ৰাহ্য।
Verse 12
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु ॥ १२ ॥
কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে যত্নসহ ধৰ্ম আচৰণ কৰিব লাগে। কিন্তু যি স্বৰ্গপ্ৰদ নহয় আৰু লোকনিন্দিত, সেয়া ধৰ্ম্য যেন লাগিলেও নকৰিব।
Verse 13
समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ १३ ॥
সমুদ্ৰযাত্ৰা পৰিহাৰ, কমণ্ডলু ধাৰণ, আৰু দ্বিজসকলৰ অসবৰ্ণ কন্যাৰ সৈতে উপযম (বিবাহ)—এইবোৰ ইয়াত নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Verse 14
देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ १४ ॥
দেৱৰাৰ পৰা পুত্ৰোৎপত্তি, মধুপৰ্কত পশুবধ, শ্ৰাদ্ধত মাংসভক্ষণ আৰু বনপ্ৰস্থাশ্ৰমৰ বিধান—এই সকলো নিজ নিজ শাস্ত্ৰবিধি-প্ৰসঙ্গতহে বুজিব লাগে।
Verse 15
दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च । नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ ॥ १५ ॥
অক্ষত-বিধিৰে একবাৰ দত্ত কন্যাক পুনৰ দান কৰি অন্য বৰলৈ দিয়া; নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচৰ্যৰ কঠোৰ ব্ৰত; আৰু নৰমেধ-মেধক যজ্ঞ—ইয়াত এইবোৰ নিন্দনীয় বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 16
महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः । एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥
মহাপ্ৰস্থান-গমন, গোমেধ আৰু মখ নামৰ কিছুমান যজ্ঞকর্ম—এই ধৰ্মৰূপ আচৰণ কaliyugত বর্জনীয় বুলি মনীষীসকলে কয়।
Verse 17
देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः । अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १७ ॥
মানুহে যি দেশত বাস কৰে, সেই দেশৰ দেশাচাৰ গ্ৰহণ কৰিব লাগে; নতুবা সি পতিত বুলি গণ্য—সকলো ধৰ্মকর্মৰ পৰা বহিষ্কৃত।
Verse 18
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा । क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः ॥ १८ ॥
হে দ্বিজোত্তম! ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ—ইহঁতৰ সাধাৰণ কৰ্তব্য-ক্রিয়া মই এতিয়া সাধাৰণভাৱে ক’ম; তুমি একাগ্ৰচিত্তে শুনা।
Verse 19
दानं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् । वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा ॥ १९ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিব লাগে আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলৰ আৰাধনা কৰিব লাগে। জীৱিকাৰ বাবে যাচনা কৰিব পাৰে, আৰু তদ্ৰূপ আনক অধ্যাপনো কৰিব লাগে।
Verse 20
याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम् ॥ २० ॥
বিপ্ৰে যজ্ঞৰ যোগ্য যজমানসকলৰ বাবে যজ্ঞ কৰাব লাগে; সি নিত্য জলশুদ্ধি (স্নান-আচমন) পালন কৰি পবিত্ৰ থাকিব লাগে। সি বেদ অধ্যয়ন-ধাৰণ কৰিব আৰু আচাৰ অনুসাৰে দক্ষিণা/পৰিগ্ৰহ গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 21
ग्राह्ये द्र्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा । सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत् ॥ २१ ॥
গ্ৰহণযোগ্য দ্ৰব্য আৰু পৰৰ সম্পত্তি—দুয়োটাতেই সমবুদ্ধি ৰাখিব লাগে। সকলো লোকৰ হিত সাধন কৰিব আৰু মৃদু বাক্য ক’ব লাগে।
Verse 22
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै । न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत् ॥ २२ ॥
ব্ৰাহ্মণৰ বাবে পত্নীৰ ওচৰলৈ কেৱল ঋতুকালত গমন কৰাই প্ৰশংসনীয়। কাৰো অহিত হয় তেনে কথা নক’ব আৰু বিষ্ণুপূজাত পৰায়ণ থাকিব।
Verse 23
दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियोऽपि द्विजोत्तम । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा ॥ २३ ॥
হে দ্বিজোত্তম! ক্ষত্ৰিয়েও ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিব লাগে; সি বেদ অধ্যয়ন-ধাৰণ কৰিব আৰু যজ্ঞৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলৰ আৰাধনাও কৰিব।
Verse 24
शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् । दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा ॥ २४ ॥
সেই শস্ত্ৰজীৱী হৈ ধৰ্ম অনুসাৰে পৃথিৱী ৰক্ষা কৰিব। দুষ্টক দণ্ড দিব আৰু শিষ্ট-সদাচাৰী লোকক তদ্ৰূপ পালন-ৰক্ষণ কৰিব।
Verse 25
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम । वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम् ॥ २५ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! পশুপালন, বাণিজ্য আৰু কৃষি—এইবোৰ বৈশ্যৰ কৰ্ম বুলি কোৱা হৈছে; আৰু বৈশ্যৰ বাবে বেদ অধ্যয়নো বিধেয় বুলি কীৰ্তিত।
Verse 26
कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् । क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः ॥ २६ ॥
সেই বিবাহ কৰিব আৰু ধৰ্মকৰ্তব্যসমূহ যথাবিধি আচৰণ কৰিব। লগতে কাৰুশিল্পৰ কৰ্মৰ পৰা উৎপন্ন ধনেৰে ক্ৰয়-বিক্ৰয়ো কৰিব।
Verse 27
दद्याद्दानानि शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत् ॥ २७ ॥
শূদ্ৰও দান দিব; কিন্তু পাকযজ্ঞ (বৈদিক পাক-যাগ) নকৰিব। ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয় আৰু বৈশ্যৰ সেৱা-শুশ্ৰূষাত ৰত থাকিব।
Verse 28
ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा । सर्वलोकहितोषित्वं मंगलं प्रियवादिता ॥ २८ ॥
সেই ঋতুকালতেহে নিজৰ স্ত্ৰীৰ ওচৰলৈ যাব। আৰু সৰ্বলোকৰ হিতত ৰত থাকিব—আচৰণত মঙ্গলময় আৰু বাক্যত মধুৰ হ’ব।
Verse 29
अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता । सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥
সহজতা (অনায়াস), অন্তৰৰ আনন্দ, সহিষ্ণুতা আৰু অতিমাত্ৰা অহংকাৰৰ অভাৱ—এইবোৰক মুনিসকলে সকলো বৰ্ণৰ সাধাৰণ ধৰ্ম বুলি কীৰ্তন কৰিছে।
Verse 30
सर्वे च मुनितां यांति स्वाश्रमोचितकर्मणा । ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज ॥ ३० ॥
সকলোয়ে নিজ নিজ আশ্ৰমোচিত কৰ্ম পালন কৰি মুনিত্ব লাভ কৰে; কিন্তু আপদকালত, হে দ্বিজ, ব্ৰাহ্মণে ক্ষত্ৰিয়াচাৰ আশ্ৰয় কৰিব পাৰে।
Verse 31
क्षत्रियोऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् । नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः ॥ ३१ ॥
ক্ষত্ৰিয়েও অতি আপদত বৈশ্যবৃত্তি আশ্ৰয় কৰিব পাৰে; কিন্তু দ্বিজে ঘোৰ আপদতো শূদ্ৰবৃত্তি আশ্ৰয় নকৰিব।
Verse 32
यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चांडासतां व्रजेत् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम ॥ ३२ ॥
যদি কোনো মূঢ় দ্বিজ অযোগ্য আশ্ৰয় গ্ৰহণ কৰে, তেন্তে সি চাণ্ডালত্বলৈ পতিত হয়; হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ই ব্ৰাহ্মণ-ক্ষত্ৰিয়-वैশ্য এই তিন বৰ্ণৰ বিষয়ে কোৱা।
Verse 33
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पंचमो नोपपद्यते । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम ॥ ३३ ॥
চাৰি আশ্ৰমেই কোৱা হৈছে; পঞ্চমটো যুক্তিসংগত নহয়। সেয়া—ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহী, বানপ্ৰস্থ আৰু ভিক্ষু (সন্ন্যাসী), হে সত্তম।
Verse 34
चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः । विष्णुस्तुष्यति विप्रेंद्र कर्मयोगरतात्मनः ॥ ३४ ॥
এই চাৰিওটা আশ্ৰমৰ সম্যক্ আচৰণে পৰম ধৰ্ম সিদ্ধ হয়। হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, কৰ্মযোগত ৰতচিত্ত জনত শ্ৰী বিষ্ণু প্ৰসন্ন হন॥
Verse 35
निःस्पृहाशांतमनसः स्वकर्मनिरतस्य च । ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः ॥ ३५ ॥
যি নিৰাসক্ত, শান্তমন আৰু নিজৰ স্বকৰ্মত নিৰত—সেই জনে সেই পৰম ধাম লাভ কৰে, য’ৰ পৰা পুনৰ ঘূৰি অহা নাই॥
Frequently Asked Questions
Because the text frames svadharma and one’s inherited ritual discipline (gṛhya) as the stabilizing basis of dharmic identity; abandoning them is treated as pāṣaṇḍa-like deviation that disrupts both social order and the devotional aim of worshipping Hari through regulated karma.
It presents a yuga-sensitive dharma: certain severe, exceptional, or archaic rites (especially those involving extreme vows or sacrificial categories) are declared avoidable in Kali, while dharma is redirected toward attainable conduct—ethical speech, restraint, service, gifts, and Viṣṇu-centered karma-yoga.
The four āśramas are taught as the complete framework by which highest dharma is fulfilled; when performed without craving and with tranquility, they culminate in karma-yoga that pleases Viṣṇu and leads to the supreme abode (non-return).