Gaṅgā-māhātmya: Bāhu’s Envy, Defeat, Forest Exile, and Aurva’s Dharmic Consolation
নাৰদে সনকক সগৰ-বংশ আৰু দানৱ-স্বভাৱৰ পৰা মুক্ত হোৱা এজন পুৰুষৰ বিষয়ে সোধে। সনকে প্ৰথমে গংগাদেৱীৰ পৰম পাৱন মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে—তাঁৰ স্পৰ্শে সগৰকুল শুদ্ধ হৈ বিষ্ণুধাম লাভ কৰে। তাৰ পাছত বিকু-বংশীয় ৰজা বাহুৰ কাহিনী: তেওঁ ধৰ্মনিষ্ঠ শাসক, সাত অশ্বমেধ যজ্ঞ কৰে আৰু বৰ্ণধৰ্ম স্থাপন কৰে; কিন্তু সমৃদ্ধিৰে অহংকাৰ আৰু ঈৰ্ষা বৃদ্ধি পায়। নীতিবচনত কোৱা হয় ঈৰ্ষা, কঠোৰ বাক্য, কামনা আৰু দম্ভে বিবেক আৰু শ্ৰী নষ্ট কৰে, স্বজনো শত্রু হয়। বিষ্ণুকৃপা আঁতৰি যেতিয়া যায়, হৈহয় আৰু তালজঙ্ঘ শত্রুৱে বাহুক পৰাজিত কৰে; তেওঁ গৰ্ভৱতী ৰাণীসকলসহ অৰণ্যলৈ যায় আৰু ঔৰ্ব ঋষিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত অপমানিত হৈ মৃত্যুবৰণ কৰে। শোকাকুল গৰ্ভৱতী ৰাণী বাহুপ্ৰিয়া সহগমন কৰিবলৈ চাইলে ঔৰ্ব ঋষিয়ে ধৰ্ম স্মৰণ কৰাই গৰ্ভস্থ ভৱিষ্য চক্রৱৰ্তীৰ কাৰণে তেওঁক নিবৃত্ত কৰে; কৰ্মাধীন মৃত্যুৰ অনিবাৰ্যতা বুজাই বিধিপূৰ্বক অন্ত্যেষ্টি কৰায়। দাহৰ পাছত বাহু দিব্য ৰথে স্বৰ্গলৈ যায়; ৰাণী ঔৰ্বৰ সেৱা কৰে; অধ্যায়টো দয়া আৰু লোকহিতকাৰী বাক্যক বিষ্ণুসদৃশ বুলি প্ৰশংসা কৰি শেষ হয়।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । कोऽसौ राक्षसभावाद्धि मोचितः सगरान्वये । सगरः को मुनिश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সগৰবংশত ৰাক্ষসভাবৰ পৰা মুক্ত হোৱা সেই জন কোন? আৰু সগৰ কোন? অনুগ্ৰহ কৰি মোক কওক।
Verse 2
सनक उवाच । शृणुष्व मुनिशार्दूल गंगामाहात्म्यमुत्तमम् । यज्जलस्पर्शमात्रेण पावितं सागरं कुलम् । गतं विष्णुपदं विप्र सर्वलोकोत्तमोत्तमम् ॥ २ ॥
সনকে ক’লে—হে মুনিশাৰ্দূল! গঙ্গাৰ উত্তম মাহাত্ম্য শুনা। যাৰ জলৰ কেৱল স্পৰ্শমাত্ৰে সগৰকুল পবিত্ৰ হৈ, হে বিপ্ৰ, সকলো লোকতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বিষ্ণুপদ লাভ কৰিলে।
Verse 3
आसीद्र विकुले जातो बाहुर्नाम वृकात्मजः । बुभुजे पृथिवीं सर्वां धर्मतो धर्मतत्परः ॥ ३ ॥
বিকুৰ বংশত বৃকৰ পুত্ৰ বাহু নামে এজন ৰজা জন্মিল; তেওঁ ধৰ্মপৰায়ণ আছিল আৰু ধৰ্মমতে সমগ্ৰ পৃথিৱী শাসন কৰি ভোগ কৰিছিল।
Verse 4
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चान्ये च जन्तवः । स्थापिताःस्वस्वधर्मेषु तेन बाहुर्विशांपतिः ॥ ४ ॥
ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ আৰু আন সকলো জীৱও—মহাবাহু প্ৰজাপতি সেই নৃপতিৰ দ্বাৰা—নিজ নিজ ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 5
अश्वमेधैरियाजासौ सप्तद्वीपेषु सप्तभिः । अतर्प्पयद्भूमिदेवान् गोभूस्वर्णांशुकादिभिः ॥ ५ ॥
তেওঁ সপ্তদ্বীপত সাতটা অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে আৰু গাই, ভূমি, সোণ, বস্ত্ৰ আদি দানে ‘ভূমিদেৱ’ ব্ৰাহ্মণসকলক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 6
अशासन्नीतिशास्त्रेण यथेष्टं परिपन्थिनः । मेने कृतार्थमात्मानमन्यातपनिवारणम् ॥ ६ ॥
নীতিশাস্ত্ৰৰূপ দণ্ডেৰে তেওঁ পথিকসকলক নিজৰ ইচ্ছামতে শাসন কৰিছিল; আৰু ‘মই আনৰ দুখ-তাপ নিবারণ কৰোঁ’ বুলি ভাবি নিজকে কৃতাৰ্থ মানিলে।
Verse 7
चन्दनानि मनोज्ञानि बलि यत्सर्वदा जनाः । भूषिता भूषणैर्दिव्यैस्तद्रा ष्ट्रे सुखिनो मुने ॥ ७ ॥
হে মুনি! সেই ৰাজ্যত লোকসকলে সদায় মনোহৰ চন্দন আৰু বলি-কৰ নিবেদন কৰে; আৰু দিব্য অলংকাৰৰে ভূষিত হৈ সুখে বাস কৰে।
Verse 8
अकृष्टपच्या पृथिवी फलपुष्पसमन्विता ॥ ८ ॥
সেই পৃথিৱী খেতি নকৰাকৈয়ো পকা শস্য দিছিল; আৰু ফল-ফুলেৰে পৰিপূৰ্ণ হৈ সদায় সমৃদ্ধ আছিল।
Verse 9
ववर्ष भूमौ देवेन्द्र ः काले काले मुनीश्वर । अधर्मनिरतापाये प्रजा धर्मेण रक्षिताः ॥ ९ ॥
হে মুনীশ্বৰ! দেৱেন্দ্ৰে সময়ে সময়ে পৃথিৱীত বৰষুণ বৰ্ষালে; আৰু অধৰ্মত ৰত লোক আঁতৰি যোৱাত প্ৰজাসকল ধৰ্মেৰে ৰক্ষিত হ’ল।
Verse 10
एकदा तस्य भूपस्य सर्वसम्पद्विनाशकृत् । अहंकारो महाञ्जज्ञे सासूयो लोपहेतुकः ॥ १० ॥
এদিন সেই ৰজাৰ ভিতৰত সকলো সম্পদ বিনাশকাৰী, অসূয়াসহ মহা অহংকাৰ জন্মিল; সেয়াই পতনৰ হেতু হ’ল।
Verse 11
अहं राजा समस्तानां लोकानां पालको बली । कर्त्ता महाक्रतूनां च मत्तः पूज्योऽस्ति कोऽपरः ॥ ११ ॥
“মই সকলো লোকৰ ৰজা, তেওঁলোকৰ বলবান পালনকৰ্তা; মহাক্ৰতুৰ কৰ্তাও মই। মোৰ পৰা অধিক পূজ্য আন কোন আছে?”
Verse 12
अहं विचक्षणः श्रीमाञ्जिताः सर्वे मयारयः । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो नीतिशास्त्रविशारदः ॥ १२ ॥
“মই বিচক্ষণ আৰু শ্ৰীসম্পন্ন; মোৰ দ্বাৰা মোৰ সকলো শত্ৰু জয় কৰা হৈছে। মই বেদ-বেদাঙ্গৰ তত্ত্বজ্ঞ, নীতিশাস্ত্ৰত বিশাৰদ।”
Verse 13
अजेयोऽव्याहतैश्वर्यो मत्तः कोऽन्योऽधिको भुवि । अहंकारपरस्यैवं जातासूया परेष्वपि ॥ १३ ॥
“মই অজেয়; মোৰ ঐশ্বৰ্য অব্যাহত। পৃথিৱীত মোৰ পৰা অধিক কোন আছে?” এইদৰে অহংকাৰাসক্ত জনৰ মনত আনৰ প্ৰতিও অসূয়া জন্মে।
Verse 14
असूयातोऽभवत्कामस्तस्य राज्ञो मुनीश्वर । एषु स्थितेषु तु नरो विनाशं यात्यसंशयम् ॥ १४ ॥
হে মুনীশ্বৰ! সেই ৰজাৰ অসূয়াৰ পৰা কামনা জন্মিল; আৰু এই দোষসমূহ স্থিৰ হ’লে মানুহ নিঃসন্দেহে বিনাশলৈ যায়।
Verse 15
यौवनं धनसंपत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १५ ॥
যৌৱন, ধনসম্পত্তি, প্ৰভুত্ব আৰু অবিবেক—প্ৰত্যেকেই একাই অনৰ্থৰ কাৰণ হ’ব পাৰে; তেন্তে য’ত চাৰিও একেলগে, তাত কি ক’ব!
Verse 16
तस्यासूया नु महती जाता लोकविरोधिनी । स्वदेहनाशिनी विप्र सर्वसम्पद्विनाशिनी ॥ १६ ॥
হে বিপ্ৰ! তাৰ পৰা লোকবিৰোধিনী মহা অসূয়া জন্মিল; ই নিজৰ দেহ নাশ কৰে আৰু সকলো সম্পদো ধ্বংস কৰে।
Verse 17
असूयाविष्टमनसि यदि संपत्प्रवर्त्तते । तुषाग्निं वायुसंयोगमिव जानीहि सुव्रत ॥ १७ ॥
হে সুৱ্ৰত! অসূয়াৰে আৱিষ্ট মনত যদি সম্পদ বৃদ্ধি পায়, তেন্তে তাক খেৰৰ ভিতৰত লুকাই থকা অগ্নিৰ দৰে জানিবা—বতাহ লাগিলেই জ্বলি উঠে।
Verse 18
असूयोपेतमनसां दम्भाचारवतां तथा । परुषोक्तिरतानां च सुखं नेह परत्र च ॥ १८ ॥
যিসকলৰ মন অসূয়াৰে পূৰ্ণ, যিসকলে দম্ভাচাৰ কৰে আৰু কঠোৰ বাক্যত আসক্ত—তেওঁলোকৰ ইহলোকে সুখ নাই, পৰলোকোও নাই।
Verse 19
असूयाविष्टचित्तानां सदा निष्ठुरभाषिणाम् । प्रिया वा तनया वापि बान्धवा अप्यरातयः ॥ १९ ॥
যিসকলৰ চিত্ত ঈৰ্ষ্যাৰে আৱিষ্ট আৰু যিসকলে সদায় কঠোৰ বাক্য কয়, তেওঁলোকৰ বাবে প্ৰিয় পত্নী, পুত্ৰ আৰু আত্মীয়-স্বজনো শত্রুৰ দৰে হৈ পৰে।
Verse 20
मनोभिलाषं कुरुते यः समीक्ष्य परस्त्रियम् । स स्वसंपद्विनाशाय कुठारो नात्र संशयः ॥ २० ॥
যি পৰস্ত্ৰীক দেখি মনত কামনা কৰে, সি নিজৰেই সমৃদ্ধি-নাশৰ কুঠাৰ; ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 21
यः स्वश्रेयोविनाशाय कुर्याद्यत्नं नरो मुने । सर्वेषां श्रेयसं दृष्ट्वा स कुर्यान्मत्सरं कुधीः ॥ २१ ॥
হে মুনি! যি মানুহে নিজৰেই মঙ্গল-নাশৰ বাবে চেষ্টা কৰে, সি আনৰ শ্ৰেয় আৰু কল্যাণ দেখি ঈৰ্ষ্যা কৰে; তাৰ বুদ্ধি বিপৰীত।
Verse 22
मित्रापत्यगृहक्षेत्रधनधान्यपशुष्वपि । हानिमिच्छन्नरः कुर्यादसूयां सततं द्विज ॥ २२ ॥
হে দ্বিজ! যি মানুহে আনৰ হানি কামনা কৰে, সি বন্ধু, সন্তান, ঘৰ, ক্ষেত, ধন, ধান্য আৰু পশুৰ প্ৰতিও সদায় ঈৰ্ষ্যা কৰে।
Verse 23
अथ तस्याविनीतस्य ह्यसूयाविष्टचेतसः । हैहयास्तालजङ्घाश्च बलिनोऽरातयोऽभवन् ॥ २३ ॥
তাৰ পাছত সেই অবিনীত, ঈৰ্ষাৰে আৱিষ্টচিত্ত ব্যক্তিৰ প্ৰতি বলৱান হৈহয় আৰু তালজঙ্ঘসকল শত্রু হৈ পৰিল।
Verse 24
यस्यानुकूलो लक्ष्मीशः सौभाग्यं तस्य वर्द्धते । सएव विमुखो यस्य सौभाग्यं तस्य हीयते ॥ २४ ॥
যাৰ প্ৰতি লক্ষ্মীপতি শ্ৰীবিষ্ণু অনুকূল, তাৰ সৌভাগ্য সদায় বৃদ্ধি পায়। আৰু যাৰ পৰা সেই প্ৰভু বিমুখ হয়, তাৰ সৌভাগ্য হ্ৰাস পায়।
Verse 25
तावत्पुत्राश्च पौत्राश्च धनधान्यगृहादयः । यावदीक्षेत लक्ष्मीशः कृपापाङ्गेन नारद ॥ २५ ॥
হে নাৰদ! যেতিয়ালৈকে লক্ষ্মীপতি শ্ৰীবিষ্ণু কৃপাভৰা কটাক্ষে চায়, তেতিয়ালৈকে পুত্ৰ-পৌত্ৰ, ধন-ধান্য, গৃহ আদি সকলো স্থিৰ থাকে।
Verse 26
अपि मूर्खान्धबधिरजडाः शूरा विवेकिनः । श्लाघ्या भवन्ति विप्रेन्द्र प्रेक्षिता माधवेन ये ॥ २६ ॥
হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! মাধৱ যিসকলৰ ওপৰত দৃষ্টি দিয়ে, তেওঁলোক মূৰ্খ, অন্ধ, বধিৰ বা জড় হলেও প্ৰশংসনীয় হয়; তেওঁলোক শূৰ আৰু বিবেকী হৈ উঠে।
Verse 27
सौभाग्यं तस्य हीयेत यस्यासूयादिलाञ्छनम् । जायते नात्र संदेहो जन्तुद्वेषो विशेषतः ॥ २७ ॥
যাৰ ভিতৰত ঈৰ্ষ্যা আদি দোষৰ লক্ষণ জন্মে, তাৰ সৌভাগ্য হ্ৰাস পায়—ইয়াত সন্দেহ নাই; বিশেষকৈ জীৱদ্বেষ থাকিলে।
Verse 28
सततं यस्य कस्यापि यो द्वेषं कुरुते नरः । तस्य सर्वाणि नश्यन्ति श्रेयांसि मुनिसत्तम ॥ २८ ॥
হে মুনিসত্তম! যি মানুহে সদায় কাৰোবাৰ প্ৰতি দ্বেষ পোষণ কৰে, তাৰ সকলো মঙ্গলকৰ শ্ৰেয় নষ্ট হৈ যায়।
Verse 29
असूया वर्द्धते यस्य तस्य विष्णुः पराङ्मुखः । धनं धान्यं मही संपद्विनश्यति ततो ध्रुवम् ॥ २९ ॥
যাৰ অন্তৰত অসূয়া সদায় বৃদ্ধি পায়, তাৰ প্ৰতি ভগৱান বিষ্ণু বিমুখ হয়। তাৰ পিছত নিশ্চয়েই তাৰ ধন, ধান্য আৰু ভূমিৰ সম্পদ বিনষ্ট হয়।
Verse 30
विवेकं हन्त्यहंकारस्त्वविवेकात्तु जीविनाम् । आपदः संभवन्त्येवेत्यहंकारं त्यजेत्ततः ॥ ३० ॥
অহংকাৰ বিবেক নষ্ট কৰে। আৰু বিবেকৰ অভাৱৰ পৰা জীৱসমূহৰ ওপৰত আপদা অনিবার্যভাৱে আহে; সেয়ে অহংকাৰ ত্যাগ কৰা উচিত।
Verse 31
अहंकारो भवेद्यस्य तस्य नाशोऽतिवेगतः । असूयाविष्टमनसस्तस्य राज्ञः परैः सह ॥ ३१ ॥
যাৰ ভিতৰত অহংকাৰ জন্মে, তাৰ নাশ অতি বেগে ঘটে। আৰু যি ৰজাৰ মন অসূয়াৰে আচ্ছন্ন, তাৰ বিনাশ শত্রুসকলৰ সৈতে হয়।
Verse 32
आयोधनमभूद् घोरं मासमेकं निरन्तरम् । हैहयैस्तालजङ्घैश्च रिपुभिः स पराजितः ॥ ३२ ॥
এটা মাহ ধৰি নিৰন্তৰ ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলিল। আৰু সি শত্রু হৈহয় আৰু তালজঙ্ঘসকলৰ দ্বাৰা পৰাজিত হ’ল।
Verse 33
वनं गतस्ततो बाहुरन्तर्वत्न्या स्वभार्यया । अवाप परमां तुष्टिं तत्र दृष्ट्वा महत्सरः ॥ ३३ ॥
তাৰ পিছত বাহু গৰ্ভৱতী নিজৰ পত্নীৰ সৈতে বনলৈ গ’ল। তাত মহৎ সৰোবৰ দেখি সি পৰম তৃপ্তি লাভ কৰিলে।
Verse 34
असूयोपेतमनसस्तस्य भावं निरीक्ष्य च । सरोगतविहंगास्ते लीनाश्चित्रमिदं महत् ॥ ३४ ॥
তেওঁৰ ঈৰ্ষ্যাৰে ভৰা মনোভাৱ দেখি সৰোবৰত থকা সেই পখীবোৰ লীন হৈ গ’ল—ই এক মহা আশ্চৰ্য আৰু বিস্ময়কৰ দৃশ্য।
Verse 35
अहो कष्टमहो रूपं घोरमत्र समागतम् । विशन्तस्त्वरया वासमित्यूचुस्ते विहंगमाः ॥ ३५ ॥
“হায়, কি কষ্ট! ইয়াত কি ভয়ংকৰ ৰূপ আহি পৰিল!” বুলি কৈ সেই পখীবোৰ তৎক্ষণাৎ নিজৰ আশ্ৰয়লৈ সোমাল।
Verse 36
सोऽवगाह्य सरो भूपः पत्नीभ्यां सहितो मुदा । पीत्वा जलं च सुखदं वृक्षमूलमुपाश्रिताः ॥ ३६ ॥
ৰাজাই নিজৰ দুজনী পত্নীৰ সৈতে আনন্দে সৰোবৰত স্নান কৰি, সুমধুৰ জল পান কৰিলে আৰু পাছত গছৰ তলত আশ্ৰয় লৈ বিশ্ৰাম কৰিলে।
Verse 37
तस्मिन्बाहौ वनं याते तेनैव परिरक्षिताः । दुर्गुणान्विगणय्यास्य धिग्धिगित्यब्रुवन्प्रजाः ॥ ३७ ॥
সেই মহাবাহু বনলৈ গ’লেও, তেওঁৰেই ৰক্ষাত থকা প্ৰজাই তেওঁৰ দোষ-গুণ গণি বাৰেবাৰে ক’লে—“ধিক্! ধিক্!”
Verse 38
यो वा को या गुणी मर्त्यः सर्वश्लाघ्यतरो द्विज । सर्वसंपत्समायुक्तोऽप्यगुणी निन्दितो जनैः ॥ ३८ ॥
হে দ্বিজ, যি কোনো গুণী মর্ত্য সৰ্বাধিক প্ৰশংসাৰ যোগ্য; কিন্তু সকলো সম্পদে সমৃদ্ধ হৈও যদি গুণহীন হয়, তেন্তে লোকসকলে তাক নিন্দা কৰে।
Verse 39
अपकीर्तिसमो मृत्युर्लोकेष्वन्यो न विद्यते । यदा बाहुर्वनं यातस्तदा तद्रा ज्यगा जनाः । सन्तुष्टिं परमां याता दवथौ विगते यथा ॥ ३९ ॥
লোকসমূহত অপকীৰ্তিৰ সমান মৃত্যু আন একো নাই। বাহু যেতিয়া বনলৈ গ’ল, তেতিয়া সেই ৰাজ্যৰ প্ৰজাসকলে পৰম সন্তোষ লাভ কৰিলে—যেন দাহ-জ্বৰ নেমে গ’লে শান্তি আহে।
Verse 40
निन्दितो बहुशो बाहुर्मृतवत्कानने स्थितः । निहत्य कर्म च यशो लोके द्विजवरोत्तम ॥ ४० ॥
বহুবাৰ নিন্দিত হৈ বাহু অৰণ্যত মৃতৰ দৰে থাকিল; আৰু নিজৰ কৰ্মফল (পুণ্য) আৰু লোকযশ নষ্ট কৰি, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ!
Verse 41
नास्त्यकीर्तिसमो मृत्युर्नास्ति क्रोधसमो रिपुः । नास्ति निंदासमं पापं नास्ति मोहसमासवः ॥ ४१ ॥
অপকীৰ্তিৰ সমান মৃত্যু নাই; ক্ৰোধৰ সমান শত্রু নাই। নিন্দাৰ সমান পাপ নাই; মোহৰ সমান নেশা নাই।
Verse 42
नास्त्यसूयासमाकीर्तिर्नास्ति कामसमोऽनलः । नास्ति रागसमः पाशो नास्ति संगसमं विषम् ॥ ४२ ॥
অসূয়াৰ সমান অপকীৰ্তি নাই; কামৰ সমান অগ্নি নাই। ৰাগৰ সমান পাশ নাই; আৰু সঙ্গ (লৌকিক আসক্তি)ৰ সমান বিষ নাই।
Verse 43
एवं विलप्य बहुधा बाहुरत्यन्तदुःखितः । जीर्णाङ्गो मनसस्तापाद् वृद्धभावादभूदसौ ॥ ४३ ॥
এইদৰে বহু প্ৰকাৰ বিলাপ কৰি বাহু অতিশয় দুখিত হ’ল। মনৰ দাহৰ বাবে তাৰ দেহ জীর্ণ হৈ পৰিল আৰু সি বাৰ্ধক্যভাৱ প্ৰাপ্ত হ’ল।
Verse 44
गते बहुतिथे काले और्वाश्रमसमीपतः । स बाहुर्व्याधिना ग्रस्तो ममार मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
বহু কাল অতিবাহিত হোৱাৰ পাছত, ঔৰ্ব মুনিৰ আশ্ৰমৰ ওচৰত, ব্যাধিত পীড়িত ৰজা বাহুৱে দেহত্যাগ কৰিলে, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 45
तस्य भार्या च दुःखार्ता कनिष्ठा गर्भिणी तदा । चिरं विलप्य बहुधा सह गन्तुं मनो दधे ॥ ४५ ॥
তেওঁৰ কনিষ্ঠা পত্নী, সেই সময়ত গৰ্ভিণী, দুঃখত আর্ত হৈ বহু সময় নানা ধৰণে বিলাপ কৰিলে আৰু মনতে তেওঁৰ সৈতে যোৱাৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 46
समानीय च सैधांसि चितां कृत्वातिदुःखिता । समारोप्य तमारूढं स्वयं समुपचक्रमे ॥ ४६ ॥
তাৰ পিছত তাই কাঠ-খৰি গোটাই চিতা সাজিলে; অতিশয় দুঃখিত হৈ তেওঁক তাত শুৱাই দিলে আৰু নিজেও তাত উঠি (চিতাপ্ৰৱেশৰ) কৰ্ম আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 47
एतस्मिन्नन्तरे धीमानौर्वस्तेजोनिधिर्मुनिः । एतद्विज्ञातवान्सर्वं परमेण समाधिना ॥ ४७ ॥
এই সময়তে, তেজৰ নিধান ধীমান ঔৰ্ব মুনিয়ে পৰম সমাধিৰ দ্বাৰা এই সকলো কথা জানিলে।
Verse 48
भूतं भव्यं वर्त्तमानं त्रिकालज्ञा मुनीश्वराः । गतासूया महात्मानः पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा ॥ ४८ ॥
ত্রিকালজ্ঞ মুনীশ্বৰসকলে ভূত, ভবিষ্যৎ আৰু বৰ্তমানক জ্ঞানচক্ষুৰে দেখে; সেই মহাত্মাসকল অসূয়া—ঈৰ্ষাৰ পৰা মুক্ত।
Verse 49
तपोभिस्तेजसां राशिरौर्वपुण्यसमो मुनिः । संप्राप्तस्तत्र साध्वी च यत्र बाहुप्रिया स्थिता ॥ ४९ ॥
তপস্যাৰে তেজৰ ৰাশি সদৃশ, ঔৰ্বসম পুণ্যবান সেই মুনি য’ত সাধ্বী বাহুপ্ৰিয়া আছিল তাতেই উপস্থিত হ’ল।
Verse 50
चितामारोढुमुद्युक्तां तां दृष्ट्वा मुनिसत्तमः । प्रोवाच धर्ममूलानि वाक्यानि मुनिसत्तमः ॥ ५० ॥
তাই চিতাত উঠিবলৈ উদ্যত দেখি, মুনিশ্ৰেষ্ঠে ধৰ্মৰ মূল স্পৰ্শ কৰা বাক্য ক’লে।
Verse 51
और्व उवाच । राजवर्यप्रिये साध्वि मा कुरुष्वातिसाहसम् । तवोदरे चक्रवर्ती शत्रुहन्ता हि तिष्ठति ॥ ५१ ॥
ঔৰ্ব ক’লে—হে সাধ্বী, ৰাজশ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰিয়ে, অতিসাহস নকৰিবা। তোমাৰ গৰ্ভত চক্রৱৰ্তী, শত্রুহন্তা পুত্ৰ অৱস্থিত।
Verse 52
बालापत्याश्च गर्भिण्यो ह्यदृष्टऋतवस्तथा । रजस्वला राजसुते नारोहन्ति चितां शुभे ॥ ५२ ॥
হে শুভ ৰাজসুতে, সৰু সন্তান থকা, গৰ্ভিণী, যাৰ ঋতু আৰম্ভ হোৱা নাই, আৰু ৰজস্বলা—এনে নাৰী চিতাত নুঠে।
Verse 53
ब्रह्महत्यादिपापानां प्रोक्ता निष्कृतिरुत्तमैः । दम्भिनो निंदकस्यापि भ्रूणघ्नस्य न निष्कृतिः ॥ ५३ ॥
ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপৰ বাবে উত্তমসকলে প্ৰায়শ্চিত্ত কৈছে; কিন্তু দম্ভী, নিন্দক আৰু ভ্ৰূণঘ্নৰ কোনো নিষ্কৃতি নাই।
Verse 54
नास्तिकस्य कृतघ्नस्य धर्मोपेक्षाकरस्य च । विश्वासघातकस्यापि निष्कृतिर्नास्ति स्रुवते ॥ ५४ ॥
হে স্ৰুৱতে, নাস্তিক, কৃতঘ্ন, ধৰ্ম-উপেক্ষাকাৰী আৰু বিশ্বাসঘাতকৰ বাবেও কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত নাই।
Verse 55
तस्मादेतन्महत्पापं कर्त्तुं नार्हसि शोभने । यदेतद्दुःखमुत्पन्नं तत्सर्वं शांतिमेष्यति ॥ ५५ ॥
সেইহেতু, হে শোভনে, তুমি এই মহাপাপ নকৰিবা। ইয়াত যি দুখ উৎপন্ন হৈছে, সেয়া সকলো সম্পূৰ্ণৰূপে শান্তিলৈ গতি কৰিব।
Verse 56
इत्युक्ता मुनिना साध्वी विश्वस्य तदनुग्रहम् । विललापातिदुःखार्ता समुह्यधवपत्कजौ ॥ ५६ ॥
মুনিয়ে বিশ্বহিতৰ বাবে এইদৰে ক’লে। সেই সাধ্বী নাৰী তীব্ৰ দুখত ব্যাকুল হৈ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু সংজ্ঞা হেৰুৱাই তলত পৰি গ’ল।
Verse 57
और्वोऽपि तां पुनः प्राह सर्वशास्त्रार्थकोविदः । मा रोदी राजतनये श्रियमग्र्ये गमिष्यसि ॥ ५७ ॥
সৰ্বশাস্ত্ৰাৰ্থত কুশলী ঔৰ্ব মুনিয়ে তাইক পুনৰ ক’লে—“হে ৰাজকন্যা, কান্দ নকৰিবা; তুমি পৰম শ্ৰেষ্ঠ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ কৰিবা।”
Verse 58
मा मुंचास्रं महाभागे प्रेतो दाह्योऽद्य सज्जनैः । तस्माच्छोकं परित्यज्य कुरु कालोचितां क्रियाम् ॥ ५८ ॥
হে মহাভাগে, চকু পানী নঢালিবা। আজি এই প্ৰেতদেহ সজ্জনসকলে দাহ কৰিব লাগে। সেয়ে শোক ত্যাগ কৰি কালোচিত ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰা।
Verse 59
पंडिते वापि मूर्खे वा दरिद्रे वा श्रियान्विते । दुर्वृत्ते वा सुवृत्ते वा मृत्योः सर्वत्र तुल्यता ॥ ५९ ॥
পণ্ডিত হওক বা মূৰ্খ, দৰিদ্ৰ হওক বা ধনী, দুষ্কৰ্মী হওক বা সুকৰ্মী—মৃত্যু সৰ্বত্ৰ সকলোৰে প্ৰতি সমান।
Verse 60
नगरे वा तथारण्ये दैवमत्रातिरिच्यते ॥ ६० ॥
নগৰত হওক বা অৰণ্যত—এই বিষয়ত দেৱ (ভাগ্য)হে প্ৰধান বুলি কোৱা হয়।
Verse 61
यद्यत्पुरातनं कर्म तत्तदेवेह युज्यते । कारणं दैवमेवात्र मन्ये सोपाधिका जनाः ॥ ६१ ॥
যি যি পুৰাতন কৰ্ম কৰা হৈছিল, তাৰেই ফল ইয়াত ভোগ হয়। এই বিষয়ত মই মানো দেৱ (দৈৱ)হে কাৰণ; কিন্তু উপাধিবদ্ধ সাধাৰণ লোকে অন্যথা ভাবে।
Verse 62
गर्भे वा बाल्यभावे वा यौवने वापि वार्द्धके । मृत्योर्वशं प्रयातव्यं जन्तुभिः कमलानने ॥ ६२ ॥
গৰ্ভত হওক বা বাল্যত, যৌৱনত হওক বা বাৰ্ধক্যত—হে কমলাননে—জীৱসমূহে অৱশ্যম্ভাৱীভাৱে মৃত্যুৰ অধীন হ’বই লাগে।
Verse 63
हन्ति पाति च गोविन्दो जन्तून्कर्मवशे स्थितान् । प्रवादं रोपयन्त्यज्ञा हेतुमात्रेषु जन्तुषु ॥ ६३ ॥
কৰ্মবশে থকা জীৱসমূহক গোবিন্দেই সংহাৰো কৰে, পালনো কৰে। কিন্তু অজ্ঞ লোকে কেৱল নিমিত্তমাত্ৰ কাৰণ—জীৱ আৰু উপকৰণ—ৰ ওপৰতে দোষাৰোপ আৰু নিন্দা আৰোপ কৰে।
Verse 64
तस्माद्दुःखं परित्यज्य सुखिनी भव सुव्रते । कुरु पत्युश्च कर्माणि विवेकेन स्थिरा भव ॥ ६४ ॥
সেয়ে, হে সুব্ৰতে, দুখ ত্যাগ কৰি সুখিনী হোৱা। বিবেকসহ স্বামী-সম্পৰ্কীয় কৰ্তব্য পালন কৰি স্থিৰচিত্ত হোৱা।
Verse 65
एतच्छरीरं दुःखानां व्याधीनामयुतैर्वृतम् । सुखाभासं बहुक्लेशं कर्मपाशेन यन्त्रितम् ॥ ६५ ॥
এই দেহ অসংখ্য দুখ আৰু ৰোগে আৱৃত; ই সুখৰ কেৱল আভাস দিয়ে, বহু ক্লেশে পূৰ্ণ আৰু কৰ্মপাশে বাঁধা।
Verse 66
इत्याश्वास्य महाबुद्धिस्तया कार्याण्यकारयत् । त्यक्तशोका च सा तन्वी नता प्राह मुनीश्वरम् ॥ ६६ ॥
এইদৰে আশ্বাস দি মহাবুদ্ধি মুনিয়ে তাইৰ দ্বাৰা প্ৰয়োজনীয় কৰ্ম সম্পন্ন কৰালে। শোক ত্যাগ কৰা সেই ক্ষীণাঙ্গী নত হৈ মুনীশ্বৰক ক’লে।
Verse 67
किमत्र चित्रं यत्सन्तः परार्थफलकांक्षिणः । नहि द्रुमाश्च भोगार्थं फलन्ति जगतीतले ॥ ६७ ॥
ইয়াত আশ্চৰ্য কি যে সৎলোকসকলে পৰহিতৰ ফল কামনা কৰে? পৃথিৱীত গছবোৰে নিজৰ ভোগৰ বাবে ফল নধৰে।
Verse 68
योऽन्यदुःखानि विज्ञाय साधुवाक्यैः प्रबोधयेत् । स एव विष्णुस्तत्त्वस्थो यतः परहिते स्थितः ॥ ६८ ॥
যি আনৰ দুখ বুজি সৎবচনেৰে তেওঁলোকক জাগ্ৰত কৰে, সেয়াই তত্ত্বস্থিত বিষ্ণু; কিয়নো সি পৰহিতত স্থিত।
Verse 69
अन्यदुःखेन यो दुःखी योऽन्य हर्षेण हर्षितः । स एव जगतामीशो नररूपधरो हरिः ॥ ६९ ॥
যি আনৰ দুখত দুখী হয় আৰু আনৰ হৰ্ষত হৰ্ষিত হয়—সেইজনেই জগতৰ ঈশ্বৰ, নৰৰূপধাৰী হৰি।
Verse 70
सद्भिः श्रुतानि शास्त्राणि परदुःखविमुक्तये । सर्वेषां दुःखनाशाय इति सन्तो वदन्ति हि ॥ ७० ॥
সজ্জনে পৰদুখৰ পৰা মুক্তিৰ বাবে শাস্ত্ৰ শ্ৰৱণ-অধ্যয়ন কৰে; সৎলোক কয়—শাস্ত্ৰৰ উদ্দেশ্য সকলোৰে দুখনাশ।
Verse 71
यत्र सन्तः प्रवर्त्तन्ते तत्र दुःखं न बाधते । वर्तते यत्र मार्तण्डः कथं तत्र तमो भवेत् ॥ ७१ ॥
য’ত সৎজন ধাৰ্মিক আচৰণত প্ৰবৃত্ত থাকে, ত’ত দুখে বাধা নেদিয়ে। য’ত মাৰ্তণ্ড সূৰ্য জ্বলে, ত’ত অন্ধকাৰ কেনেকৈ থাকিব?
Verse 72
इत्येवं वादिनी सा तु स्वपत्युश्चापराः क्रियाः । चकार तत्सरस्तीरे मुनिप्रोक्तविधानतः ॥ ७२ ॥
এইদৰে কৈ সি সেই সৰোবৰৰ তীৰত, মুনিয়ে কোৱা বিধান অনুসাৰে, নিজৰ স্বামীৰ বাবে আৰু আন নিৰ্ধাৰিত ক্ৰিয়াকৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 73
स्थिते तत्र मुनौ राजा देवराडिव संज्वलन् । चितामध्याद्विनिष्क्रम्य विमानवरमास्थितः ॥ ७३ ॥
মুনি তাত অৱস্থানে থাকোঁতে, ৰজা দেৱৰাজৰ দৰে দীপ্তিমান হৈ চিতাৰ মাজৰ পৰা ওলাই আহি, শ্ৰেষ্ঠ বিমানত আৰোহণ কৰিলে।
Verse 74
प्रपेदे परमं धाम नत्वा चौर्वं मुनीश्वरम् । महापातकयुक्ता वा युक्ता वा चोपपातकैः । परं पदं प्रयान्त्येव महद्भिरवलोकिताः ॥ ७४ ॥
মুনীশ্বৰ চৌৰ্বক প্ৰণাম কৰি চৌৰ্বে পৰম ধাম লাভ কৰিলে। মহাপাতকযুক্ত হওক বা উপপাতকৰ জালত জড়িত হওক—মহাত্মাসকলৰ কৃপাদৃষ্টি পৰিলেই তেওঁলোকে নিশ্চয় পৰম পদলৈ গমন কৰে।
Verse 75
कलेवरं वा तद्भस्म तद्धूमं वापि सत्तम । यदि पश्यति पुण्यात्मा स प्रयाति परां गतिम् ॥ ७५ ॥
হে সত্তম! কোনো পুণ্যাত্মাই যদি সেই দেহ, বা তাৰ ভস্ম, অথবা তাৰ ধোঁৱাও দেখে, তেন্তে সি পৰম গতি—পৰম পদ—লাভ কৰে।
Verse 76
पत्युः कृतक्रिया सा तु गत्वाश्रमपदं मुनेः । चकार तस्य शुश्रूषां सपत्न्या सह नारद ॥ ७६ ॥
স্বামীৰ অন্ত্যক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰি সেই নাৰী মুনিৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল; হে নাৰদ, সহপত্নীৰ সৈতে সি তেওঁৰ সেৱা-শুশ্ৰূষা কৰিলে।
Verse 77
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥
এইদৰে শ্ৰীবৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথমপাদত ‘গঙ্গামাহাত্ম্য’ নামৰ সপ্তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Frequently Asked Questions
Sanaka frames the Gaṅgā as a liberative tīrtha whose mere contact purifies inherited impurity and reorients a lineage toward Viṣṇu’s abode. The chapter uses this as a theological premise: sacred waters and saintly association can transform karmic trajectories, making tīrtha-mahātmya a vehicle for mokṣa-dharma.
Prosperity joined with ego and envy destroys viveka, invites hostility, and leads to rapid ruin—socially (disgrace), politically (defeat by enemies), and spiritually (loss of divine favor). The text repeatedly ties decline to mātsarya and harsh speech, presenting humility and dharma as the true protectors of prosperity.
Aurva’s intervention is grounded in dharma: pregnancy is explicitly cited as a condition barring ascent to the pyre, and the unborn child is identified as a future universal monarch. The episode reframes grief into duty—proper cremation rites, steadiness of mind, and acceptance of karma and daiva—thereby prioritizing śāstric order and the welfare of descendants.