Māsopavāsa (Month-long Fast) and Repeated Parāka Observances: Procedure and Fruits
সনকে শুদ্ধপক্ষত আষাঢ়ৰ পৰা আশ্বিনলৈ চাৰি মাহৰ ভিতৰত যিকোনো এটা মাহত পালন কৰিবলগীয়া ‘পাপ-নাশক’ বৈষ্ণৱ ব্ৰতৰ বিধান বৰ্ণনা কৰে। ব্ৰতী ইন্দ্ৰিয়সংযম কৰি পঞ্চগব্য গ্ৰহণ কৰে, বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যত শয়ন কৰে, প্ৰাতে উঠি নিত্যকৰ্ম সম্পন্ন কৰি ক্ৰোধবর্জিত হৈ বিষ্ণুপূজা কৰে। বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ উপস্থিতিত স্বস্তিবাচন কৰি মাহজোৰা উপবাসৰ সংকল্প লয় আৰু কয়—পাৰণ প্ৰভুৰ আজ্ঞাতেই হ’ব। হৰিমন্দিৰত বাস কৰি প্ৰতিদিনে পঞ্চামৃতস্নান, অখণ্ড দীপ জ্বলাই ৰখা, অপামাৰ্গ দন্তধাৱন আৰু বিধিস্নান, পূজা, ব্ৰাহ্মণভোজন দাক্ষিণাসহ কৰে, আৰু আত্মীয়সকলৰ সৈতে নিয়মিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত পুনঃপুন মাসোপবাস/পৰাক পালন অনুসৰি বৃদ্ধি পোৱা ফলৰ কথা কোৱা হৈছে—যি মহাযজ্ঞকো অতিক্ৰম কৰি শেষত হৰি-সাদৃশ্য আৰু পৰমানন্দ প্ৰদান কৰে। নাৰায়ণভক্তিৰে এই উপদেশ শ্ৰৱণ বা পাঠ কৰিলেও, নাৰী-পুৰুষ আৰু সকলো আশ্ৰমৰ বাবে মোক্ষ সুলভ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद् व्रत वरं वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः । सर्वापापहरं पुण्यं सर्वलोकोपकारकम् ॥ १ ॥
সনকে ক’লে—এতিয়া মই আন এটা শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰত ক’ম; একাগ্ৰচিত্তে শুনা। এই পবিত্ৰ আচৰণ সৰ্বপাপহৰ, মহাপুণ্যদায়ক আৰু সৰ্বলোকৰ মঙ্গলকাৰী।
Verse 2
आषाढ्रे श्रावणे वापि तथा भाद्रपदेऽपि च । तथैवाश्विनके मासे कुर्यादेतद्वतं द्विज ॥ २ ॥
আষাঢ়, শ্ৰাৱণ, ভাদ্ৰপদ আৰু আশ্বিন মাহতো—হে দ্বিজ, এই ব্ৰত পালন কৰা উচিত।
Verse 3
एतेष्वन्यतमे मासे शुल्कपक्षे जितेन्द्रियः । प्राशयेत्पञ्चगव्यं च स्वपेद्विष्णुसमीपतः ॥ ३ ॥
এই মাহবোৰৰ যিকোনো এটাত, শুক্লপক্ষে, ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি পঞ্চগব্য গ্ৰহণ কৰিব আৰু বিষ্ণুৰ সান্নিধ্যত শয়ন কৰিব।
Verse 4
ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । श्रद्धया पूजयेद्विष्णुं वशी क्रोधविवार्जितः ॥ ४ ॥
তাৰ পিছত পুৱাতে উঠি নিত্যকৰ্ম সমাপন কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে বিষ্ণুক পূজা কৰিব—সংযমী আৰু ক্ৰোধবিবর্জিত হৈ।
Verse 5
विद्वद्भिः सहितो विष्णुमर्चयित्वा यथोचितम् । संकल्पं तु ततः कुर्यास्त्वस्ति वाचनपूर्वकम् ॥ ५ ॥
বিদ্বান ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে যথাবিধি বিষ্ণুক অৰ্চনা কৰি, তাৰ পিছত স্বস্তিবাচন পূৰ্বক সংকল্প ল’ব।
Verse 6
मासमेकं निराहारो ह्यद्यप्रभृति केशव । मासान्तं पारणं कुर्वे देवदेव तवाज्ञया ॥ ६ ॥
হে কেশৱ! আজিৰ পৰা মই এক মাহ নিৰাহাৰ থাকিম; মাহশেষত, হে দেবদেব, তোমাৰ আজ্ঞা অনুসাৰে পাৰণ কৰিম।
Verse 7
तपोरुप नमस्तुभ्यं तपसां फल दायक । ममाभीष्टप्रदं देहि सर्वविघ्नान्निवारय ॥ ७ ॥
হে তপোমূৰ্তি! তোমাক নমস্কাৰ; হে তপস্যাৰ ফলদাতা, মোৰ অভীষ্ট দিয়া আৰু সকলো বিঘ্ন নিবারণ কৰা।
Verse 8
एवं समर्प्य देवस्य विष्णोर्मासव्रतं शुभम् । ततः प्रभृति मासान्तं निवसेद्धरिमन्दिरे ॥ ८ ॥
এইদৰে দেৱ বিষ্ণুলৈ শুভ মাসব্ৰত সমৰ্পণ কৰি, তাৰপৰা মাহশেষলৈকে হৰিমন্দিৰত বাস কৰিব লাগে।
Verse 9
प्रत्यहं स्नापयेद्देवं पञ्चामृतविधानतः । दीपं निरन्तरं कुर्यात्तस्मिन्मासे हरेर्गृहे ॥ ९ ॥
প্ৰতিদিন পঞ্চামৃত-বিধান অনুসাৰে দেৱক স্নান কৰাব; আৰু সেই মাহত হৰিৰ গৃহ/মন্দিৰত দীপ নিৰন্তৰ জ্বলাই ৰাখিব।
Verse 10
प्रत्यहं खादयेत्काष्ठं ह्यपामार्ग समुद्भवम् । ततः स्नायीत विधिन्नारायणपरायणः ॥ १० ॥
প্ৰতিদিন অপামাৰ্গৰ পৰা উৎপন্ন দন্তকাষ্ঠ/কাষ্ঠ চোবাব; তাৰপৰা নাৰায়ণ-পরায়ণ হৈ বিধিমতে স্নান কৰিব।
Verse 11
ततः संस्नापयेद्विष्णुं पूर्ववत्प्रयतोऽर्चयेत् । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्तियुक्तः सदक्षिणम् ॥ ११ ॥
তাৰ পিছত পূৰ্ববিধি অনুসাৰে ভগৱান বিষ্ণুক স্নান কৰাই, সংযমসহকাৰে তেওঁৰ পূজা কৰিব। ভক্তিসহ নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাই যথোচিত দক্ষিণা দিব।
Verse 12
स्वयं च बन्धुभिः सार्द्धं भुञ्जीत प्रयतेन्द्रियः । एवं मासोपवासांश्च व्रती कुर्यात्र्रयोदश ॥ १२ ॥
ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি সি নিজেও নিজৰ বন্ধুসকলৰ সৈতে ভোজন কৰিব। এইদৰে ব্ৰতধাৰী তেৰটা মাসিক উপবাস-ব্ৰতো সম্পন্ন কৰিব।
Verse 13
वर्षान्ते वेदविदुषे गां प्रदद्यात्स दक्षिणाम् । भोजयेद्वब्राह्माणांस्तत्र द्वादशैव विधानतः । शक्त्या च दक्षिणां दद्याद्रूह्यण्याभरणानि च ॥ १३ ॥
বছৰৰ শেষত বেদবিদ্বান পণ্ডিতক দক্ষিণাসহ এটা গাই দান কৰিব। তাত বিধিমতে ঠিক বাৰজন ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰাব। আৰু সামৰ্থ্য অনুসাৰে অধিক দক্ষিণা লগতে সোণ-ৰূপৰ অলংকাৰো দিব।
Verse 14
मासोपवासत्रितयं यः कुर्यात्संयते न्द्रियः । आप्तोर्यामस्य यज्ञस् द्विगुणं फलमश्नुते ॥ १४ ॥
যি ব্যক্তি ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি তিনিমাহ উপবাস পালন কৰে, সি আপ্তোৰ্যাম যজ্ঞৰ ফলৰ দ্বিগুণ ফল লাভ কৰে।
Verse 15
चतुः कृत्वः कृतं येन पाराकं मुनिसत्तम । स लभेत्परमं पुण्यमष्टान्गिष्टोमसंभवम् ॥ १५ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! যিয়ে পাৰাক ব্ৰত চাৰিবাৰ পালন কৰে, সি পৰম পুণ্য লাভ কৰে—যি আঠটা অগ্নিষ্টোম যজ্ঞৰ পৰা উৎপন্ন পুণ্যৰ সমান।
Verse 16
पञ्चकृत्वो व्रतमिदं कृतं येन महात्मना । अत्यन्गिष्टोमजं पुण्यं द्विगुणं प्राप्नुयान्नरः ॥ १६ ॥
যি মহাত্মাই এই ব্ৰত পাঁচবাৰ পালন কৰে, সি অঙ্গিষ্টোম যজ্ঞজাত পুণ্য অতিশয় দ্বিগুণকৈ লাভ কৰে।
Verse 17
मासोपवाषट्कं यः करोति सुसमाहितः । ज्योतिष्टोस्य यज्ञस्य फलं सोऽष्टगुणं लभेत् ॥ १७ ॥
যি ব্যক্তি সুসমাহিত চিত্তে ছয়টা মাসিক উপবাস কৰে, সি জ্যোতিষ্টোম যজ্ঞৰ ফল অষ্টগুণ লাভ কৰে।
Verse 18
निराहारः सप्तकृत्वो नरो मासोपवासकान् । अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं लभेत् ॥ १८ ॥
যি নৰ সাতবাৰ নিৰাহাৰ উপবাস কৰে, সি অশ্বমেধ যজ্ঞৰ ফল অষ্টগুণ লাভ কৰে।
Verse 19
मासोपावासान्यः कुर्यादष्टकृत्वो मुनीश्वर । नरमेधाख्ययज्ञस्य फलं पञ्चगुणं लभेत् ॥ १९ ॥
হে মুনীশ্বৰ! যি ব্যক্তি আঠবাৰ মাসিক উপবাস কৰে, সি নৰমেধ নামৰ যজ্ঞৰ ফল পঞ্চগুণ লাভ কৰে।
Verse 20
यस्तु मासोपवासांश्च नवकृत्वः समाचरेत् । गोमेधमखजं पुण्यं लभते त्रिगुणं नरः ॥ २० ॥
যি নৰ ন’বাৰ বিধিপূৰ্বক মাসোপবাস আচৰে, সি গোমেধ যজ্ঞজাত পুণ্য ত্ৰিগুণকৈ লাভ কৰে।
Verse 21
दशकृत्वस्तु यः कुर्यात्पराकं मुनिसत्तम । स ब्रह्ममेधयज्ञस्य त्रिगुणं फलमश्नुते ॥ २१ ॥
হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! যি কোনো ব্যক্তি দশবাৰ পৰাক-ব্ৰত পালন কৰে, সি ব্ৰহ্মমেধ যজ্ঞৰ ফলৰ ত্ৰিগুণ পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 22
एकादश पराकांश्च यः कुर्यात्संयतेन्द्रियः । स याति हरिसारुप्यं सर्वभोगसमन्वितम् ॥ २२ ॥
যি ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰি এগাৰটা পৰাক-ব্ৰত পালন কৰে, সি হৰিৰ সাৰূপ্য লাভ কৰে আৰু সকলো দিব্য ভোগেৰে সমন্বিত হয়।
Verse 23
त्रयोदश पराकांश्च यः कुर्यात्प्रयतो नरः । स याति परमानन्दं यत्र गत्वा न शोचति ॥ २३ ॥
যি নিয়মিত ব্যক্তি বিধিপূৰ্বক তেৰটা পৰাক-ব্ৰত পালন কৰে, সি পৰমানন্দ লাভ কৰে; তাত উপনীত হৈ পুনৰ শোক নকৰে।
Verse 24
मासोपवासनिरता गङ्गास्नानपरायणाः । धममार्गप्रवक्तारो मुक्ता एव न सशंयः ॥ २४ ॥
যিসকল মাসিক উপবাসত নিবিষ্ট, গঙ্গাস্নানত পৰায়ণ আৰু ধৰ্মমাৰ্গৰ প্ৰবক্তা, তেওঁলোক নিঃসন্দেহে মুক্ত—ইয়াত সন্দেহ নাই।
Verse 25
अवीराभिर्यतिभिर्ब्रह्यचारिभिः । मासोपवासः कर्त्तव्यो वनस्थैश्च विशेषतः ॥ २५ ॥
বৈৰাগ্যযুক্ত যতি আৰু ব্ৰহ্মচাৰীসকলে মাসোপবাস কৰা উচিত; বিশেষকৈ বনস্থ (বানপ্ৰস্থ)সকলে ই অবশ্যে পালন কৰিব।
Verse 26
नारी वा पुरुषो वापि व्रतमेतत्सुदुर्लभम् । कृत्वा मोक्षमवान्पोति योगिनामपि दुर्लभम् ॥ २६ ॥
নাৰী হওক বা পুৰুষ, এই ব্ৰত অতি দুৰ্লভ; ই আচৰণ কৰিলে মোক্ষ লাভ হয়—যি যোগীসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 27
गृहस्थो वानप्रस्थो वा व्रती वा भिक्षुरेव वा । मूर्खो वा पण्डितो वापि श्रुत्वैतन्मोक्षभाग्भवेत् ॥ २७ ॥
গৃহস্থ হওক বা বানপ্ৰস্থ, ব্ৰতধাৰী হওক বা ভিক্ষু; মূৰ্খ হওক বা পণ্ডিত—ই কথা শুনিলেই মোক্ষৰ অধিকাৰী হয়।
Verse 28
इदं पुण्यं व्रताख्यानं नारायण परायणः । श्रृणुयाद्वाचयेद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २८ ॥
যি নাৰায়ণত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ, সি এই পুণ্য ব্ৰতাখ্যান শুনক বা পাঠ কৰক—সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Saṅkalpa formally defines intention, duration, and the deity-centered aim of the vrata, while svasti-vācana ritually ‘seals’ the undertaking through auspicious Vedic benedictions in the presence of learned brāhmaṇas—establishing correctness (vidhi) and dharmic legitimacy.
Pañcāmṛta abhiṣeka expresses daily purification and intimate service (sevā) to the deity-form of Viṣṇu, while an unbroken lamp signifies uninterrupted devotion and wakeful presence before Hari; together they convert austerity (upavāsa) into sustained bhakti-practice.
The comparison translates the prestige of śrauta yajñas into a bhakti-austerity framework, presenting fasting as an accessible equivalent or surpassing path; it also indexes the vrata within a Vedic merit economy familiar to dharma literature.
It explicitly extends the vow’s salvific reach to women and men, householders and forest-dwellers, mendicants, and both the learned and unlearned—stating that even hearing or reciting the account with devotion to Nārāyaṇa removes sins and grants liberation-eligibility.