Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

নাৰদে ক’লে—হে ভগৱন! হে বিদ্বান, যি সোধা হৈছিল সেয়া সকলো আপুনি সম্পূৰ্ণকৈ ব্যাখ্যা কৰিলে; লগতে সংসাৰ-পাশত বাঁধা লোকৰ বহু দুখো ক’লে।

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

এই সংসাৰ-পাশৰ ছেদক কোনটো বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে? যি উপায়ে মোক্ষ হয়, সেয়া মোক কওক, হে তপোধন।

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

প্ৰাণীসকলে প্ৰতিদিন ঘন কৰ্মজাল ৰচনা কৰে আৰু তাৰ ফলও ভোগ কৰে। হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেন্তে সেই কৰ্মসঞ্চয় কেনেকৈ কেতিয়াও শেষ হ’ব?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

কৰ্মৰ দ্বাৰা দেহীয়ে দেহ পায়, আৰু কামনাৰ দ্বাৰা বন্ধনত পৰে। কামনাৰ পৰা লোভে আৱৰি ধৰে, লোভৰ পৰা সি ক্ৰোধত পৰায়ণ হয়।

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

ক্ৰোধৰ পৰা ধৰ্মনাশ হয়, ধৰ্মনাশৰ পৰা মতি-ভ্ৰম জন্মে। বুদ্ধি নষ্ট হোৱা মানুহে পুনৰ পাপ কৰে।

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

সেয়ে কওক: পাপৰ মূল আৰু পাপকর্মত ৰত এই দেহক ‘মই’ বুলি ধৰা ভ্ৰম কেনেকৈ ত্যাগ কৰি, মোক্ষৰ ভাগী হ’ব পাৰি?

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

সনক ক’লে—সাধু সাধু, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! তোমাৰ মতি নিৰ্মল আৰু দৃঢ়; কিয়নো তুমি আমাৰ পৰা সংসাৰ-দুঃখৰ পৰা মোক্ষৰ উপায় বিচাৰিছা।

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

হে সুব্ৰত! যাঁৰ আজ্ঞাৰে ব্ৰহ্মাই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰে, হৰিয়ে পালন কৰে আৰু ৰুদ্ৰে সংহাৰ কৰে—সেই পৰম প্ৰভুৱেই মোক্ষদাতা।

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

যাঁৰ প্ৰভাৱশক্তিৰে ‘মই’ বোধৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অতি সূক্ষ্ম ভেদান্তলৈ সকলো বিশেষতা উদ্ভৱ হৈছে—তাঁকেই মোক্ষদ বিষ্ণু, অনাময় নাৰায়ণ বুলি জানিবা।

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

যাঁৰ বাবে এই সমগ্ৰ জগত অভিন্ন—চলমান আৰু অচল—সেই উগ্ৰ, অজৰ দেৱক ধ্যান কৰিলে দুঃখৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

অবিকাৰ, অজ, শুদ্ধ, স্বপ্ৰকাশ, নিৰঞ্জন—যাঁৰ স্বৰূপ জ্ঞান আৰু সদানন্দ—সেই তত্ত্বকেই তেওঁলোকে মোক্ষৰ সত্য সাধন বুলি কয়।

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

যাঁৰ অৱতাৰৰূপসমূহক ব্ৰহ্মা আদি দেৱগণেও বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰে—সেই হৰিকেই শাশ্বত ধামদাতা বুলি জানিবা।

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

যিসকলে প্ৰাণ জয় কৰিছে, আহাৰ সংযম কৰিছে আৰু সদায় ধ্যানত পৰায়ণ, তেওঁলোকে হৃদয়ত যি সত্য দৰ্শন কৰে—সেই তত্ত্বক সুখদায়ক বুলি জান।

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

তেওঁ নিৰ্গুণ হ’লেও সকলো গুণৰ আধাৰ; লোকানুগ্ৰহৰ বাবে ৰূপ ধাৰণ কৰে; আকাশমধ্যস্থিত, সৰ্বব্যাপী আৰু পূৰ্ণ—তেওঁকেই মানুহৰ মোক্ষদাতা বুলি কয়।

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

সকলো কাৰ্যৰ অধ्यक्ष পৰমেশ্বৰ দেহীৰ হৃদয়ত অৱস্থিত। অনুপম আৰু সৰ্বাধাৰ—সেই দেৱৰ শৰণ লোৱা উচিত।

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

কল্পান্তত যিয়ে সকলোকে নিজৰ ভিতৰত সংহৰি স্বয়ং জলে শয়ন কৰে—তত্ত্বদৰ্শী মুনিসকলে তেওঁক মোক্ষদাতা বিষ্ণু বুলি কয়।

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

বেদাৰ্থবিদ আৰু কৰ্মনিপুণসকলে নানা যজ্ঞে তেওঁকেই পূজা কৰে। তেওঁয়েই কৰ্মফলদাতা, আৰু নিষ্কাম কৰ্মকৰ্তাসকলৰ মোক্ষদাতাও তেওঁয়েই।

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

হব্য‑কব্য আদি দানত যি দেৱতা আৰু পিতৃৰূপ ধৰি সেই নিবেদন গ্ৰহণ কৰে—সেই অব্যক্ত ঈশ্বৰ প্ৰভুকেই মোক্ষদাতা পৰম স্বামী বুলি কোৱা হয়।

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

কেৱল ধ্যান কৰিলেও, প্ৰণাম কৰিলেও, বা ভক্তিৰে পূজা কৰিলেও—তেওঁ শাশ্বত ধাম দান কৰে; সেয়ে সেই দয়ালু প্ৰভুক যথাবিধি আৰাধনা কৰা উচিত।

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

হৰিয়েই সেই পৰম পুৰুষ—অদ্বিতীয়—যি সকলো ভূতৰ আধাৰ; জৰা‑মৰণৰ পৰা মুক্ত, অব্যয়, আৰু মোক্ষদাতা।

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

হে মুনীশ্বৰ! যাঁৰ পদ্মচৰণ সম্যক পূজা কৰিলে দেহধাৰীসকলেও শীঘ্ৰে অমৃতত্ব লাভ কৰে—তাঁকেই পুৰুষোত্তম বুলি জানে।

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

যি আনন্দস্বৰূপ অজ ব্ৰহ্ম; যি সনাতন পৰম জ্যোতি; আৰু যি পৰাত্পৰতকৈও পৰে—সেয়াই বিষ্ণুৰ পৰম পদ, পৰম ধাম।

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

জ্ঞানীসকলে সেই পৰম তত্ত্বক অদ্বয়, গুণাতীত, নিত্য, দ্বিতীয়হীন আৰু অনুপম বুলি জানে—সেয়া পৰিপূৰ্ণ, চৈতন্যময় আৰু মোক্ষদাতা।

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

যোগমাৰ্গৰ বিধান অনুসাৰে যি যোগীয়ে এনে পৰম তত্ত্বৰ সদা উপাসনা/ধ্যান কৰে, সি পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

যি যোগীয়ে সকলো ধৰণৰ আসক্তি ত্যাগ কৰে, শম আদি গুণে যুক্ত আৰু কামনা-আলস্যবর্জিত—সি পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

নাৰদে ক’লে—যোগীসকলৰ যোগসিদ্ধি কোন ধৰণৰ কৰ্মৰ দ্বাৰা হয়? হে বক্তাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, তাৰ উপায় যথাতত্ত্ব মোক কওক।

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

সনকে ক’লে—তত্ত্বাৰ্থচিন্তকে কয় যে পৰম মোক্ষ জ্ঞানৰ দ্বাৰা লাভ্য; কিন্তু সেই জ্ঞানো ভক্তিমূল, আৰু কৰ্মত প্ৰবৃত্তসকলৰ বাবেও ভক্তিয়েই সাধন।

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

যাৰ পুণ্যবলে সহস্ৰ জন্মত দান, নানাবিধ যজ্ঞ, তীৰ্থযাত্ৰা আদি সকলো কৰ্ম সম্পন্ন হৈছে, তেঁওৰে অন্তৰত শ্ৰীহৰিৰ প্ৰতি ভক্তি উদয় হয়।

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

ভক্তিৰ অতি সামান্য লেশৰ পৰাও অক্ষয় পৰম ধৰ্ম জন্মে; আৰু পৰম শ্ৰদ্ধাৰে সকলো পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে নাশ হয়।

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

সকলো পাপ নাশ হ’লে বুদ্ধি নিৰ্মল হয়; আৰু সেই নিৰ্মল বুদ্ধিকেই সূৰিজনে ‘জ্ঞান’ বুলি অভিহিত কৰে।

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

তেওঁলোকে কয় যে জ্ঞান মোক্ষদায়ক; আৰু সেই জ্ঞান যোগীসকলৰ মাজত স্থিত হয়। যোগ দুবিধ—কৰ্মযোগ আৰু জ্ঞানযোগ—এই ভেদে কথিত।

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

মানুহৰ বাবে ক্ৰিয়াযোগ বিনা জ্ঞানযোগ সিদ্ধ নহয়। সেয়ে ক্ৰিয়াযোগত ৰত হৈ শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰীহৰিৰ অর্চনা কৰা উচিত।

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

কেশৱৰ প্ৰতিমাসমূহ ‘দ্বিজ, ভূমি, অগ্নি, সূৰ্য, অম্বু, ধাতু, হৃত্ আৰু চিত্ৰ’ নামেৰে প্ৰসিদ্ধ। এই ৰূপসমূহত ভক্তিভাৱে পূজা কৰা উচিত।

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে আনক পীড়া দিয়া পৰা বিমুখ হৈ, সেয়ে সৰ্বব্যাপী বিষ্ণুক ভক্তিসহ পূজা কৰা উচিত।

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

অহিংসা, সত্য, অক্রোধ, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ, ঈৰ্ষ্যাহীনতা আৰু দয়া—এই গুণসমূহ যোগৰ উভয় পথতে সমানভাৱে প্ৰয়োজনীয়।

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

চৰ-অচৰসমেত সমগ্ৰ বিশ্ব সনাতন বিষ্ণুৱেই—এই কথা মনত দৃঢ়কৈ স্থিৰ কৰি, যোগৰ দ্বিবিধ সাধনা অনুশীলন কৰা উচিত।

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

যিসকল মনীষী সকলো জীৱক নিজৰ আত্মাৰ দৰে ভাবে, তেওঁলোকেই দেৱদেৱ চক্রধাৰী বিষ্ণুৰ পৰম স্বভাৱ জানে।

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

যদি ক্ৰোধ আদি দোষে অন্তঃকৰণ দুষিত হৈও কোনোবাই পূজা আৰু ধ্যানত পৰায়ণ হয়, তথাপি বিষ্ণু তাত সন্তুষ্ট নহয়; কিয়নো তেওঁ ধৰ্মৰ অধিপতি বুলি স্মৃত।

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

যদি কাম আদি দোষে অন্তঃকৰণ দুষিত ব্যক্তি দেৱপূজাত পৰায়ণ হয়, তেন্তে তাক দম্ভাচাৰী বুলি জানিব লাগে; তাৰ আচৰণ সকলো পাপীৰ সমান।

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

যি তপ, পূজা আৰু ধ্যানত পৰায়ণ হৈও যদি অসূয়া—দোষদৰ্শন আৰু দ্বেষ—ত আসক্ত হয়, তেন্তে সেই তপ, সেই পূজা আৰু সেই ধ্যান নিশ্চয়েই নিৰৰ্থক হয়।

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

সেয়ে শম আদি গুণত তত্পৰ আৰু ক্ৰিয়াযোগত নিষ্ঠ ব্যক্তি, মুক্তিৰ বাবে সৰ্বাত্মা বিষ্ণুক বিধিপূৰ্বক সম্যক্ অর্চনা কৰক।

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে সৰ্বলোকৰ হিতত ৰত হৈ দেৱেশক সম্যক্ অর্চনা কৰাটোক ক্ৰিয়াযোগ বুলি কোৱা হয়।

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

যি নাৰায়ণ—জগত্-যোনি, সৰ্বান্তৰ্যামী হৰি—সেই বিষ্ণুক স্তোত্ৰ আদি উপাসনাৰে স্তৱ কৰে, সি কৰ্মযোগী বুলি কোৱা হয়।

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

উপবাসাদি ব্ৰত, পুৰাণ-শ্ৰৱণাদি আচাৰ, আৰু পুষ্পাদি দিয়া বিষ্ণুৰ অৰ্চনা—ইয়াকেই ক্ৰিয়াযোগ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

এইদৰে বিষ্ণুভক্ত আৰু ক্ৰিয়াযোগত লীনচিত্ত লোকসকলৰ, পূৰ্বজন্মাৰ্জিতসহ সকলো পাপ নাশ হয়।

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

পাপক্ষয় হলে বুদ্ধি শুদ্ধ হয় আৰু উত্তম জ্ঞানৰ আকাঙ্ক্ষা কৰে। জ্ঞানেই মোক্ষদায়ক—তাৰ উপায় মই তোমাক কওঁ।

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

চৰ-অচৰাত্মক এই জগতত কি নিত্য আৰু কি অনিত্য—ই বিষয়ে বুদ্ধিমানজনে শাস্ত্ৰাৰ্থত কুশলী সৎজনৰ সৈতে সম্যক্ বিচাৰ কৰিব লাগে।

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

সকলো বস্তু অনিত্য; নিত্য বুলি স্মৃত হৰি একমাত্ৰ। সেয়ে অনিত্য ত্যাগ কৰি নিত্য প্ৰভুৰেই শৰণ ল’ব লাগে।

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

ইহলোক আৰু পৰলোকৰ ভোগত বৈৰাগ্যী হ’ব লাগে। যি বৈৰাগ্যহীন, সেয়াই সংসাৰত প্ৰবৃত্ত হৈ ঘূৰি ফুৰে।

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

যি মানুহ অনিত্য বস্তুত ৰাগী হয়, তাৰ সংসাৰ-বিচ্ছেদ কেতিয়াও জন্ম নলয়।

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

শম আদি গুণে সম্পন্ন মুমুক্ষুৱে জ্ঞানৰ অভ্যাস কৰিব লাগে; শমাদি গুণহীনৰ জ্ঞান কেতিয়াও সিদ্ধ নহয়।

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

যি ৰাগ-দ্বেষহীন, শমাদি গুণে সংযুক্ত আৰু সদায় হৰি-ধ্যানত পৰায়ণ—সেয়াই মুমুক্ষু বুলি কোৱা হয়।

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

এই চাৰিটা সাধনাৰে বুদ্ধি বিশুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হয়। সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি দয়াত পৰায়ণ হৈ, সৰ্বব্যাপী ভগৱান বিষ্ণুক সদায় ভাবনা কৰিব লাগে॥ ৫৩ ॥

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

হে বিপ্ৰ! ক্ষৰ-অক্ষৰ স্বৰূপ এই সমগ্ৰ বিশ্বত ব্যাপি নাৰায়ণ স্থিত আছে বুলি যি জানে, সেই বোধক জ্ঞানীসকলে যোগজ জ্ঞান বুলি কয়॥ ৫৪ ॥

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

সেয়ে মই সেই যোগোপায় ক’ম, যিয়ে সংসাৰ-ভ্ৰমণৰ পৰা উভতাই আনে। যোগেই বিশুদ্ধ জ্ঞান; আৰু সেই জ্ঞানক জ্ঞানীসকলে মোক্ষদায়ক বুলি জানে॥ ৫৫ ॥

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

আত্মাক পৰ আৰু অপৰ ভেদে দ্বিবিধ বুলি কোৱা হয়। আৰু আথৰ্বণী শ্ৰুতিয়েও কয়—দুটা ব্ৰহ্ম জানিবলগীয়া॥ ৫৬ ॥

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

পৰ আত্মা নিৰ্গুণ বুলি কোৱা হয়, আৰু অপৰ আত্মা অহংকাৰযুক্ত। এই দুয়োটাৰ অভেদ-জ্ঞানকেই ‘যোগ’ বুলি অভিহিত কৰা হয়॥ ৫৭ ॥

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

পঞ্চভূত-গঠিত এই দেহত হৃদয়ত যি সাক্ষী ৰূপে অৱস্থিত, সৎজনসকলে তাক ‘অপৰ’ বুলি কয়; আৰু পৰমাত্মাক ‘পৰ’ পৰমাত্মা ৰূপে স্মৰণ কৰে।

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

শৰীৰক ‘ক্ষেত্ৰ’ বুলি কোৱা হয়, আৰু তাত অৱস্থিতজনক ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’ বুলি কয়। তেওঁ অব্যক্ত, পৰম, শুদ্ধ আৰু পৰিপূৰ্ণ বুলি বৰ্ণিত।

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

যেতিয়া জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ অভেদ-জ্ঞান উদয় হয়, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তেতিয়া দেহধাৰী আত্মাৰ বন্ধন ছিন্ন হয়।

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

পৰমাত্মা একেই—শুদ্ধ, অক্ষয়, নিত্য আৰু জগন্ময়; কিন্তু মানুহৰ জ্ঞানভেদৰ বাবে তেওঁ যেন বহু ৰূপে বিভক্ত বুলি দেখা যায়।

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

যি পৰম সনাতন ব্ৰহ্ম, সেয়া একেই—অদ্বিতীয়; বেদান্তে তাৰেই গীত গোৱা হয়। সেয়ে, হে দ্বিজ, তাৰ ওপৰত একো নাই।

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

নিৰ্গুণ পৰমাত্মাৰ বাবে ন কৰ্ম আছে, ন কোনো কাৰ্য-উৎপাদন; ন ৰূপ, ন বৰ্ণ; সেই নিৰুপাধিকৰ ন কৰ্তৃত্ব, ন ভোক্তৃত্ব।

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

যি সকলো কাৰণৰ মূল নিদান, তেজসমূহৰো ওপৰত পৰম তেজ; যাৰ বাহিৰে আন একো নাই—তাক মুক্তিৰ হেতু বুলি জানিব লাগে।

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

হে দ্বিজ! মহাবাক্যাদি বেদবচনসমূহ শব্দব্ৰহ্মময়; সিহঁতৰ বিচাৰ-মননৰ পৰা যি পৰম জ্ঞান উদ্ভৱ হয়, সেয়াই মোক্ষৰ সাধন।

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

সম্যক জ্ঞান নথকাসকলৰ ওচৰত জগত নানা ৰূপে দেখা যায়; কিন্তু পৰম জ্ঞানীৰ ওচৰত, হে দ্বিজ, এই জগতেই পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ।

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

পৰমানন্দ একেই—নিৰ্গুণ, পৰাত্পৰ; কিন্তু বিজ্ঞানভেদৰ বাবে সেই অব্যয়েই বহুৰূপধাৰী বুলি ভাসে।

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

মায়াৰে মোহিত লোকসকলে পৰমাত্মাত ভেদ দেখে। সেয়ে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, মুমুক্ষুৱে যোগৰ দ্বাৰা মায়া ত্যাগ কৰা উচিত।

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

মায়া ন অসৎ-স্বৰূপ, ন সৎ-স্বৰূপ, ন উভয়-স্বৰূপ। সেয়ে তাক অনিৰ্বচনীয় বুলি জানিব লাগে; সেয়াই ভেদবুদ্ধি উৎপন্ন কৰি বিভাজিত কৰে।

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ‘জ্ঞান’ শব্দে মায়াকেই বুজা যায়। সেয়ে যিসকলৰ মায়া নাশ হৈছে, তেওঁলোকৰ অজ্ঞানে ছেদ ঘটে।

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

সনাতন পৰব্ৰহ্মক ‘জ্ঞান’ শব্দে কোৱা হয়। জ্ঞানীৰ হৃদয়ত পৰমাত্মা নিৰন্তৰ দীপ্তি দিয়ে।

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, যোগীয়ে যোগৰ দ্বাৰা অজ্ঞানো নাশ কৰিব লাগে। যোগ অষ্টাঙ্গে সিদ্ধ হয়; সেয়া মই তত্ত্ব অনুসাৰে ক’ম।

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

হে সত্তম! যম আৰু নিয়ম, লগতে আসনসমূহ; প্ৰাণায়াম, ইন্দ্ৰিয়-প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা আৰু ধ্যান—এই সকলো (যোগসাধনাত) অনুশীলনীয়।

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সমাধিও—যোগৰ অংগসমূহ যথাক্ৰমে এইদৰে। হে মুনীশ্বৰ! ইয়াৰ লক্ষণসমূহ মই সংক্ষেপে ক’ম।

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

অহিংসা, সত্য, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, অপরিগ্ৰহ, অক্রোধ আৰু অনসূয়া—এইবোৰক সংক্ষেপে যম (নৈতিক সংযম) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

যি সকলো ভূতৰ বাবে ক্লেশৰহিততা জন্মায়, তাকেই অহিংসা বুলি কোৱা হয়; সজ্জনে ইয়াক যোগসিদ্ধিদায়িনী বুলি ঘোষণা কৰে।

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেকৰ পৰা যি যথাৰ্থ কথন, তাকেই ‘সত্য’ বুলি কয়। এতিয়া ‘অস্তেয়’ বিষয়ে শুনা।

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

চৌৰ্য্যৰে হওক বা বলপ্ৰয়োগে হওক, পৰধন হৰণকেই সজ্জনে ‘স্তেয়’ বুলে; তাৰ বিপৰীতেই ‘অস্তেয়’।

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

সৰ্ব অৱস্থাত মৈথুনত্যাগেই ‘ব্ৰহ্মচৰ্য’ বুলি কীৰ্তিত; ব্ৰহ্মচৰ্য পৰিত্যাগ কৰিলে জ্ঞানবানো পাপী হয়।

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

সৰ্বসঙ্গ পৰিত্যাগ কৰিলেও যদি মৈথুনেয় (কামভোগাসক্ত) হৈ থাকে, তেন্তে তাক চাণ্ডালসম বুলি জানি সৰ্ববৰ্ণে বহিষ্কৃত মানিব লাগে।

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

হে বিপ্ৰ! যি যোগৰত হৈও বিষয়ৰ স্পৃহাৰে পূৰ্ণ, তেনে লোকৰ সৈতে কেৱল কথোপকথন কৰিলেও মানুহৰ ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ হয়।

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

সৰ্বসঙ্গ পৰিত্যাগী যদি পুনৰায় সঙ্গী হয়, তেন্তে তাৰ সঙ্গীৰ সঙ্গৰ সঙ্গ কৰিলেও মহাপাতকৰ দোষ লাগে।

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

হে মুনীশ্বৰ! আপদকালতোও দ্ৰব্য গ্ৰহণ নকৰাক ‘অপৰিগ্ৰহ’ বোলা হয়; ই যোগসিদ্ধিৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

নিজকে শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি যি অতিনিষ্ঠুৰ বাক্য ওলায়, ধৰ্মবিদসকলে তাক ‘ক্ৰোধ’ বুলে; তাৰ বিপৰীতেই ‘অক্ৰোধ’।

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

ধন আদি বিষয়ত আনক নিজতকৈ অধিক দেখি মনত যি তীব্ৰ দহন উঠে, সজ্জনে তাক ‘অসূয়া’ বুলে; তাৰ ত্যাগেই ‘অনসূয়তা’।

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

হে বিদ্বৎশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে সংক্ষেপে যমসমূহ কোৱা হ’ল। এতিয়া মই তোমাক নিয়মসমূহো ক’ম—হে নাৰদ, শুনা।

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

তপ, স্বাধ্যায়, সন্তোষ, শৌচ, হৰিপূজন আৰু সৰ্বপ্ৰধান সন্ধ্যোপাসনা—এইসমূহক নিয়ম বুলি কীৰ্তিত কৰা হৈছে।

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

য’ত চন্দ্ৰায়ণ আদি ব্ৰতৰে দেহক সংযম কৰি কৃশ কৰা হয়, সৎজনসকলে তাক ‘তপঃ’ বুলি কয়—ইয়েই যোগসাধনৰ সৰ্বোত্তম উপায়।

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

হে দ্বিজ! ইয়াত প্ৰণৱ (ওঁ) সম্পৰ্কীয় উপনিষদীয় তত্ত্ব, দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ, অষ্টাক্ষৰ মন্ত্ৰ আৰু বেদৰ মহাবাক্যসমূহৰ সমষ্টিৰ উপদেশ আছে।

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

জপ আৰু স্বাধ্যায়ক যোগসাধনৰ সৰ্বোত্তম উপায় বুলি কোৱা হৈছে। যি মূঢ় স্বাধ্যায় ত্যাগ কৰে, তাৰ যোগ সিদ্ধ নহয়।

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

আনুষ্ঠানিক যোগ নাথাকিলেও স্বাধ্যায়ৰ দ্বাৰা মানুহৰ পাপ নাশ হয়। স্বাধ্যায়ে তুষ্ট হৈ দেৱতাসকলো নিশ্চয়ই প্ৰসন্ন হয়।

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

জপ তিনিধৰণ—বাচিক, উপাংশু আৰু মানস। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ! এই তিনোটাৰ মাজতো পৰৱৰ্তীটো পূৰ্বৱৰ্তীতকৈ শ্ৰেষ্ঠ।

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

মন্ত্ৰটো শুদ্ধভাৱে—স্পষ্ট অক্ষৰ আৰু পদসহ—উচ্চাৰণ কৰাক বাচিক জপ বোলা হয়; ই সকলো যজ্ঞৰ ফল প্ৰদান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

মন্ত্ৰ উচ্চাৰণত অলপকৈ পদে-পদে পৃথক কৰি (মন্দস্বৰে) ক’লে তাক উপাংশু জপ বোলা হয়; ই আগৰটোৰ তুলনাত দ্বিগুণতকৈও অধিক ফলদায়ক।

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

অক্ষৰৰ ধাৰাবাহিকতা মনত স্থাপন কৰি, প্ৰতিটোৰ অৰ্থ চিন্তা কৰাক ‘মানস জপ’ বোলা হয়; ই যোগসিদ্ধি প্ৰদান কৰে।

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

জপেৰে স্তৱ কৰা ভক্তৰ প্ৰতি দেৱতা সদায় প্ৰসন্ন হয়। সেয়ে স্বাধ্যায়ে সম্পন্ন সাধকে সকলো মনোৰথ লাভ কৰে।

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

নমাগি যি পোৱা যায় তাতেই তৃপ্ত থাকাক ‘সন্তোষ’ বুলি গোৱা হয়। সন্তোষহীন মানুহে ক’তো শান্তি নাপায়।

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

বিষয়ভোগে কামনা কেতিয়াও শান্ত নহয়; ‘ইয়াতকৈ অধিক কেতিয়া পাম?’ বুলি ভাবি কাম আৰু বাঢ়ে।

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

সেয়ে দেহক্ষয়কাৰী কামনা ত্যাগ কৰি, যি অনায়াসে লাভ হয় তাতে সন্তুষ্ট হৈ, ধৰ্মত সম্পূৰ্ণ পৰায়ণ হোৱা উচিত।

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

শৌচ দুবিধ—বাহ্য আৰু অন্তৰ। মাটি আৰু পানীৰে বাহ্য শুদ্ধি হয়, আৰু ভাবশুদ্ধিয়েই অন্তৰ শুদ্ধি।

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! অন্তঃশুদ্ধি নথকা লোকৰ কৰা নানা যজ্ঞ ফল নেদিয়ে—ভস্মৰ ওপৰত থোৱা আহুতি যেন।

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

ভাবশুদ্ধি নথকা লোকৰ সকলো কৰ্ম নিষ্ফল। সেয়ে ৰাগ আদি সকলো ত্যাগ কৰি শান্ত-সুখী হোৱা উচিত।

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

হাজাৰ হাজাৰ মাটিৰ ভাৰ আৰু কোটি কোটি ঘটৰ পানীৰে শৌচ কৰিলেও, দুষ্টস্বভাৱী ব্যক্তি বাহিৰে শুদ্ধ হ’লেও চাণ্ডাল সদৃশ বুলিয়েই গণ্য হয়।

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

অন্তঃশুদ্ধিহীন হৈও যদি কোনোবাই দেৱপূজাত পৰায়ণ থাকে, তেন্তে সি সেই দেৱতাকেই অপচাৰ কৰে আৰু নৰকলৈ পতিত হয়।

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

অন্তঃশুদ্ধি নথকাকৈ কেৱল বাহ্যশুদ্ধি কৰা জনে শান্তি নাপায়—অলংকৃত সুৰাভাণ্ড যেন ভিতৰে তেনেই থাকে।

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

যিসকলৰ মনঃশুদ্ধি নাই, তেওঁলোকে তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলেও তীৰ্থে তেওঁলোকক পৱিত্ৰ নকৰে—নদীয়ে সুৰাভাণ্ড শুদ্ধ নকৰাৰ দৰে।

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

যি মুখে ধৰ্মৰ কথা কয়, কিন্তু মনে পাপ কামনা কৰে—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, তাক মহাপাতকীসকলৰ মাজত অগ্ৰগণ্য বুলি জানিবা।

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

যিসকলৰ মন বিশুদ্ধ আৰু যিসকলে কেৱল অনুত্তম ধৰ্ম পালন কৰে, সেই ধৰ্মৰ ফল অক্ষয় আৰু সুখদায়ক বুলি জানিবা।

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

কৰ্ম, মন আৰু বাক্যৰে, লগতে স্তুতি-শ্ৰৱণ আৰু পূজন আদিৰে যাৰ হৰিভক্তি দৃঢ়, তাকেই ‘হৰিপূজা’ বুলি গোৱা হয়।

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

এইদৰে যম আৰু নিয়ম সংক্ষেপে উপদেশ দিয়া হ’ল। এইবোৰে বিশুদ্ধমন লোকক মোক্ষ যেন হাতত ধৰা পৰাই বুলি বুজায়।

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

যম-নিয়মৰ সৈতে স্থিৰবুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়ী সাধকে আসনৰ সম্যক অনুশীলন কৰিব লাগে; ইয়ে যোগসাধনাৰ উত্তম উপায়।

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

পদ্মক, স্বস্তিক, পীঠ, সিংহ, কৌক্কুট আৰু ঔঞ্জৰ; লগতে কূৰ্ম, বজ্ৰাসন, বাৰাহ আৰু মৃগচৈলিক—এইবোৰ আসন বুলি কীৰ্তিত।

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(এইবোৰ) ক্ৰৌঞ্চ, নালিক আৰু সৰ্বতোভদ্ৰ; লগতে বাৰ্ষভ, নাগ আৰু মাত্স্য; আৰু বৈয়াঙ্ঘ আৰু অৰ্ধচন্দ্ৰক—এইসকল (আসনৰ নাম)।

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(আৰু নাম:) দণ্ডবাতাসন, শৈল, স্বভ্ৰ, মৌদ্গৰ; লগতে মাকৰ, ত্ৰৈপথ, কাষ্ঠ, স্থাণু আৰু বৈকৰ্ণিকো।

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

ভৌম আসন আৰু বীৰাসনো যোগসাধনাৰ সিদ্ধিৰ কাৰণ। মুনিশ্ৰেষ্ঠসকলে নিশ্চয় ত্ৰিশটা আসন উপদেশ কৰিছে।

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

ইয়াৰ মাজৰ যিকোনো এটা দৃঢ়ভাৱে সাধি, গুৰুভক্তিত পৰায়ণ উপাসকে প্ৰাণক জয় কৰক; দ্বন্দ্বাতীত আৰু মত্সৰহীন হওক।

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

পূৰ্বমুখ, উত্তৰমুখ বা পশ্চিমমুখ হৈও, অভ্যাসে প্ৰাণক জয় কৰিব লাগে; ঠাই নিঃশব্দ আৰু জনবর্জিত হওক।

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

দেহত অৱস্থিত প্ৰাণ-বায়ুৰ মাপমতে নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নিগ্ৰহক ‘প্ৰাণায়াম’ বোলা হয়। ই দুবিধ বুলি কীৰ্তিত।

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

ধ্যান দুবিধ—নিৰ্গৰ্ভ (আধাৰবিহীন) আৰু সগৰ্ভ (আধাৰসহিত)। এই দুয়োটাৰ ভিতৰত দ্বিতীয়টো শ্ৰেষ্ঠ। ‘জয়-ধ্যান’ নিৰ্গৰ্ভ; সগৰ্ভ মানে ৰূপ, মন্ত্ৰ বা গুণ-আধাৰসহ যুক্ত ধ্যান।

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

ৰেচক, পূৰক, কুম্ভক আৰু শূন্যক—এইদৰে জ্ঞানীসকলে প্ৰাণায়ামক চতুৰ্বিধ বুলি কৈছে।

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

জীৱসমূহৰ সোঁফালৰ নাড়ী ‘পিঙ্গলা’ বুলি কীৰ্তিত। ইয়াৰ অধিদেৱতা সূৰ্য, আৰু ই পিতৃলোক-সম্পৰ্কীয় পথ (যোনি) বুলি শ্ৰুত।

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! ‘দেৱযোনি’ বুলি খ্যাত ইড়া নাড়ী সোঁফালে অৱস্থিত; আৰু ইয়াৰ অধিদেৱতা চন্দ্ৰ—এই কথা জানিবা।

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

সেই দুয়োটা নাড়ীৰ মাজত ‘সুষুম্না’ নামৰ নাড়ী কোৱা হয়। ই অতি সূক্ষ্ম আৰু পৰম গোপনীয়; ব্ৰহ্মদেৱতাৰ অধিষ্ঠিত বুলি জানিব লাগে।

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

বাওঁ নাসাৰন্ধ্ৰেৰে বায়ু ৰেচন কৰিব লাগে—ৰেচন ক্ৰিয়াৰ বাবে ই ‘ৰেচক’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পাছত সোঁফালেৰে পূৰণ কৰিব লাগে—পূৰণ ক্ৰিয়াৰ বাবে ই ‘পূৰক’ বুলি স্মৃত।

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

নিজ দেহত পূৰ্ণ হোৱা বায়ুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নাছাড়ে। সম্পূৰ্ণ ভৰা কুম্ভৰ দৰে স্থিৰ হৈ থাকে—ইয়াই ‘কুম্ভক’ বুলি প্ৰসিদ্ধ।

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

যেতিয়া ভিতৰ-বাহিৰ অৱস্থিত বায়ুক ন গ্ৰহণ কৰে ন ত্যাগ কৰে, সেই স্থিৰ অৱস্থাক ‘শূন্যক’ নামৰ প্ৰাণায়াম বুলি জানিব লাগে।

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

প্ৰাণক ধীৰে ধীৰে জয় কৰিব লাগে—মত্ত গজেন্দ্ৰক বশ কৰাৰ দৰে। নহ’লে নিশ্চয়েই ভয়ংকৰ মহাৰোগ জন্মে।

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

নিষ্কলুষ যোগীয়ে ক্ৰমে ক্ৰমে প্ৰাণবায়ুক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উচিত। সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ ব্ৰহ্মৰ পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

হে মুনীশ্বৰ! বিষয়ত আসক্ত ইন্দ্ৰিয়সমূহক সমাহৃত কৰি ভিতৰলৈ টানি দৃঢ়ভাৱে সংযত কৰাকেই ‘প্ৰত্যাহাৰ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

হে দ্বিজ! ইন্দ্ৰিয়জয়ী মহাত্মাসকল—বিধিবদ্ধ ধ্যান নাথাকিলেও—পুনৰাৱৃত্তি দুষ্কৰ পৰম ব্ৰহ্মক প্ৰাপ্ত হয়।

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

কিন্তু যি ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় নকৰাকৈ ধ্যানত তৎপৰ হয়, তাক মোহগ্ৰস্তচিত্ত বুলি জানিবা; তাৰ ধ্যান সিদ্ধ নহয়।

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

যি যি দেখা যায়, তাক সকলোকে আত্মস্বৰূপ বুলি জানি আত্মাতেই দৰ্শন কৰা উচিত। ইন্দ্ৰিয় প্ৰত্যাহৃত কৰি মনক স্থিৰভাৱে ধৰি ৰখাই ধাৰণা।

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

যোগে ইন্দ্ৰিয়সমূহ জয় কৰি, সিহঁতক সংযত কৰি দৃঢ়ভাৱে হৃদয়ত স্থাপন কৰা; তাৰ পাছত সৰ্বধাতা অচ্যুত পৰমাত্মাৰ ধ্যান কৰা।

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

মই সেই বিষ্ণুক বন্দনা কৰোঁ, যি সমগ্ৰ বিশ্বৰ আত্মা আৰু সকলো লোকৰ একমাত্ৰ কাৰণ; যাঁৰ নয়ন বিকশিত পদ্মপত্ৰ সদৃশ আৰু যি মনোৰম কুণ্ডলে ভূষিত।

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

তেওঁ দীঘল বাহুযুক্ত, উদাৰ অঙ্গবিশিষ্ট, সকলো অলংকাৰৰে ভূষিত; পীতাম্বৰধাৰী দেৱ, স্বৰ্ণ যজ্ঞোপবীত পৰিধানকাৰী।

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

মই সেই দেৱক দৰ্শন কৰিলোঁ—যি তুলসীমালা ধাৰণ কৰে, কৌস্তুভমণিৰে দীপ্ত, বক্ষে শ্ৰীবৎসচিহ্নধাৰী, আৰু দেৱ-অসুৰ উভয়ে নমস্কৃত।

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

আঠ আৰাযুক্ত আৰু বাৰ অঙ্গুল বিস্তৃত হৃদয়-পদ্মত, অব্যক্ত—পরাত্পরতর সৰ্বব্যাপী বিভু পৰমাত্মাৰ ধ্যান কৰা।

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

সৎপুৰুষসকলে কৈছে—ধ্যান হৈছে একেটা ভাবৰ একাগ্ৰ, নিৰন্তৰ একতানতা। এনে ধ্যান এক মুহূৰ্তও কৰিলে মানুহে পৰম মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

ধ্যানৰ দ্বাৰা পাপ নাশ হয়, ধ্যানৰ দ্বাৰাই মোক্ষো লাভ হয়। ধ্যানত হৰি প্ৰসন্ন হন, আৰু দৃঢ় ধ্যানত সকলো উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়।

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

মহাবিষ্ণুৰ যি যি ৰূপ, সেই ৰূপেই মন সমাহিত কৰি ধ্যান কৰিব লাগে। সেই ধ্যানত তুষ্ট হৰি নিশ্চয় মোক্ষ দান কৰে।

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

হে সত্তম! ধ্যেয় বস্তুত মনক অচঞ্চল কৰা, যাতে ধ্যান, ধ্যেয় আৰু ধ্যাতা-ভাব—এই ত্ৰয়ী সম্পূৰ্ণৰূপে লয় হয়।

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

তাৰ পিছত জ্ঞানামৃতৰ নিৰন্তৰ আস্বাদনে অমৃতত্ব উদয় হয়। আৰু অবিচ্ছিন্ন ধ্যানৰ দ্বাৰা অভেদ—একত্বৰ উপলব্ধি—প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

যেতিয়া সাধক গভীৰ নিদ্ৰাৰ দৰে হ’লেও পৰমানন্দত যুক্ত থাকে, ইন্দ্ৰিয়সমূহ বাহ্য কৰ্মৰ পৰা নিবৃত্ত হয় আৰু চিত্ত নিৰ্বাত দীপৰ দৰে স্থিৰ থাকে—সেই অৱস্থাক ‘সমাধি’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

হে সত্তম, সমাধি অৱস্থাত স্থিত যোগী ন শোনে ন দেখে; ন ঘ্ৰাণ লয় ন স্পৰ্শ কৰে, আৰু একো নকয়।

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

কিন্তু আত্মা নিৰ্মল, শুদ্ধ, সচ্চিদানন্দ-স্বৰূপ। সকলো উপাধিৰ পৰা মুক্ত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবে অচঞ্চলভাৱে প্ৰকাশিত হয়।

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

পৰম দেৱ নিৰ্গুণ হ’লেও অজ্ঞানে গুণবান যেন দেখা যায়; কিন্তু অজ্ঞানে নাশ পালে তেওঁ যথাপূৰ্ব নিজ স্বৰূপত স্থিত হৈ প্ৰকাশিত হয়।

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

অমেয়াত্মা পৰম জ্যোতি মায়াত মোহিতসকলৰ আগত মায়াৱান যেন দেখা যায়; কিন্তু সেই (মায়া) নাশ হ’লে নিৰ্মল ব্ৰহ্ম পণ্ডিতক আলোকিত কৰে।

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

সেই একমাত্ৰ, অদ্বিতীয়—পৰম, নিৰঞ্জন জ্যোতি; সকলো জীৱৰ অন্তৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত।

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

সেই অণুতকৈও অণু, মহত্তকৈও মহান—সনাতন আত্মা, সমগ্ৰ বিশ্বৰ কাৰণ; জ্ঞানবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠে তাঁক পৰাত্পৰ পৰম পবিত্ৰ তত্ত্বৰূপে দৰ্শন কৰে।

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

‘অ’ৰ পৰা ‘ক্ষ’লৈ বৰ্ণভেদৰ ব্যৱস্থাৰূপে স্থিত, পুৰাণপুৰুষ অনাদি আদিপুৰুষ ‘শব্দব্ৰহ্ম’ বুলি গীত হয়।

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

পৰম ব্ৰহ্মক অতি বিশুদ্ধ, অক্ষয়, নিত্য, পূৰ্ণ আৰু সৰ্বব্যাপী—আকাশবিস্তাৰৰ মাজত অধিষ্ঠিত—আনন্দস্বৰূপ, নিৰ্মল আৰু পৰম শান্ত বুলি গোৱা হয়।

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

যোগীসকলে হৃদয়ত সনাতন পৰাত্মাক দৰ্শন কৰে—যি অবিকাৰী, অজ আৰু শুদ্ধ; তাকেই পৰম ব্ৰহ্ম বুলি গোৱা হয়।

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

এতিয়া মই ধ্যানৰ আন এটা পদ্ধতি ক’ম—হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, শুনা। সংসাৰ-তাপে দগ্ধ মানুহৰ বাবে ই অমৃতবৃষ্টিৰ সমান।

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

প্ৰণৱ (ওঁ) ত অধিষ্ঠিত পৰমানন্দস্বৰূপ নাৰায়ণক স্মৰণ কৰা উচিত—যি নাদৰূপ, অনুপম, আৰু অৰ্ধমাত্ৰাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

‘অ’ ব্ৰহ্মাৰ ৰূপ, ‘উ’ বিষ্ণুৰ স্বৰূপ, ‘ম’ ৰুদ্ৰৰ ৰূপ; আৰু অৰ্ধমাত্ৰা (সূক্ষ্ম নাদ) পৰমাত্মা।

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

তিনিটা মাত্রা ঘোষণা কৰা হৈছে—যাৰ অধিপতি ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ। হে বিপ্ৰ, সিহঁতৰ সমুচ্চয় পৰব্ৰহ্ম-বোধ জাগ্ৰত কৰে।

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

পৰম ব্ৰহ্ম হৈছে বাচ্য (অভিধেয়) আৰু প্ৰণৱ (ওঁ) তাৰ বাচক (অভিধায়ক) বুলি স্মৃত। হে দ্বিজসকল, বাচ্য-বাচকৰ সম্পৰ্ক কেৱল উপচাৰ (ৰূঢ়ি) মতে কোৱা হয়।

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

যিসকলে নিত্য প্ৰণৱ ‘ওঁ’ জপ কৰে, তেওঁলোকে সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়; আৰু সেই জপ-অভ্যাসত যুক্ত হৈ পৰম মোক্ষো লাভ কৰে।

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু-শিৱাত্মক প্ৰণৱ মন্ত্র ‘ওঁ’ জপ কৰিব লাগে; আৰু নিজৰ অন্তৰত কোটি সূৰ্যসম সেই নিৰ্মল তেজ ধ্যান কৰিব লাগে।

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

শালগ্ৰাম শিলা ৰূপে হওক বা প্ৰতিমা ৰূপে—যি বস্তু পাপ হৰণ কৰে, সেই বস্তুটিকেই হৃদয়ত চিন্তা-স্মৰণ কৰিব লাগে।

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

হে মুনীশ্বৰ! আপুনি কোৱা এই বৈষ্ণৱ জ্ঞান যথাৰ্থভাবে জানিলে, যোগীসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনেও উত্তম মোক্ষ লাভ কৰে।

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

যি একাগ্ৰচিত্তে এই উপদেশ শুনে বা পাঠ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হৈ হৰিৰ সালোক্য (হৰিৰ লোকত বাস) লাভ কৰে।