Sṛṣṭi-varṇana, Bhārata-khaṇḍa-mahātmya, and Jagad-bhūgola (Creation, Glory of Bhārata, and World Geography)

Verse 1

नारद उवाच । कथं ससर्ज ब्रह्मादीनादिदेवः पुरा विभुः । तन्ममाख्याहि सनक सर्वज्ञोऽस्ति यतो भवान् ॥ १ ॥

নাৰদে ক’লে—হে সনক! আদিদেৱ সৰ্বব্যাপী প্ৰভুৱে প্ৰাচীন কালত ব্ৰহ্মা আদি দেৱসকলক কেনেকৈ সৃষ্টি কৰিলে? আপুনি সৰ্বজ্ঞ, সেয়ে মোক কওক।

Verse 2

श्रीसनक उवाचा । नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः । तेनेदमखिलं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ २ ॥

শ্ৰী সনকে ক’লে—নাৰায়ণ অক্ষয়, অনন্ত, সৰ্বব্যাপী আৰু নিৰঞ্জন। তেওঁৰ দ্বাৰাই এই সমগ্ৰ জগত—স্থাৱৰ আৰু জংগম—সম্পূৰ্ণভাবে ব্যাপ্ত।

Verse 3

आदिसर्गे महाविष्णुः स्वप्रकाशो जगन्मयः । गुणभेदमधिष्ठाय मूर्त्तित्रिकमवासृजत् ॥ ३ ॥

সৃষ্টিৰ আদিত স্বপ্ৰকাশ, জগন্ময় মহাবিষ্ণুৱে গুণভেদৰ অধিষ্ঠান কৰি দিৱ্য মূৰ্তিত্ৰয় প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 4

सृष्ट्यर्थं तु पुरा देवो दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् । मध्येरुद्राख्यमीथानं जगदन्तकरं मुने ॥ ४ ॥

সৃষ্টিৰ উদ্দেশ্যে পুৰাতন কালত দেৱে নিজৰ দক্ষিণ অঙ্গৰ পৰা প্ৰজাপতিক, আৰু মধ্যভাগৰ পৰা ৰুদ্ৰ নামৰ উগ্ৰ—জগতৰ অন্তকাৰক—ক প্ৰকাশ কৰিলে, হে মুনি।

Verse 5

पालनायास्य जगतो वामाङ्गाद्विष्णुमव्ययम् । तमादिदेवमजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् । केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदूचिरे ॥ ५ ॥

এই জগতৰ পালনাৰ্থে বাম অঙ্গৰ পৰা অব্যয় বিষ্ণু প্ৰকাশিত হ’ল। সেই আদিদেৱ, অজৰ প্ৰভুক কিছুমানে ‘শিৱ’ নামে কয়; কিছুমানে সদা সত্য ‘বিষ্ণু’ কয়; আৰু কিছুমানে ‘ব্ৰহ্মা’ বুলিও কয়।

Verse 6

तस्य शक्तिः परा विष्णोर्जगत्कार्यप्रवर्तिनी । भावाभावस्वरुपा सा विद्याविद्येति गीयते ॥ ६ ॥

বিষ্ণুৰ সেই পৰাশক্তিয়ে জগতৰ কাৰ্যপ্ৰবাহ প্ৰৱৰ্তিত কৰে। ভাৱ-অভাৱ স্বৰূপিণী সেই শক্তি ‘বিদ্যা’ আৰু ‘অবিদ্যা’ বুলি গীত হয়।

Verse 7

यदा विश्वं महाविष्णोर्भिन्नत्वेन प्रतीयते । तदा ह्यविद्या संसिद्धा भवेद्दुःखस्य साधनम् ॥ ७ ॥

যেতিয়া বিশ্ব মহাবিষ্ণুৰ পৰা পৃথক বুলি প্ৰত্যয় হয়, তেতিয়াই অবিদ্যা দৃঢ় হয় আৰু সেয়াই দুখৰ সাধন হৈ উঠে।

Verse 8

ज्ञातृज्ञेयाद्युपाधिस्ते यदा नश्यति नारद । सर्वैकभावना बुद्धिः सा विद्येत्यभिधीयते ॥ ८ ॥

হে নাৰদ! যেতিয়া জ্ঞাতা-জ্ঞেয় আদি উপাধিসমূহ লয় পায়, তেতিয়া যি বুদ্ধি সকলোকে একত্বভাৱে ধ্যান কৰে—সেইয়াই সত্য বিদ্যা বুলি কোৱা হয়।

Verse 9

एषं माया महाविष्णोर्भिन्ना संसारदायिनी । अभेदबुद्ध्या दृष्टा चेत्संसारक्षयकारिणी ॥ ९ ॥

মহাবিষ্ণুৰ এই মায়া, যদি তেওঁতকৈ পৃথক বুলি দেখা যায় তেন্তে সংসাৰবন্ধনদায়িনী হয়; কিন্তু অভেদবুদ্ধিৰে দেখা গেলে সংসাৰক্ষয়কাৰিণী হয়।

Verse 10

विष्णुशक्तिसमुद्भूतमेतत्सर्वं चराचरम् । यस्माद्भिन्नमिदं सर्वं यच्चेङ्गेद्यच्चनेङ्गति ॥ १० ॥

এই সমগ্ৰ চৰাচৰ জগত বিষ্ণুৰ শক্তিৰ পৰা উদ্ভূত। যি চলে আৰু যি নচলে—সকলোই তেওঁৰ পৰা পৃথক নহয়।

Verse 11

उपाधिभिर्यथाकाशो भिन्नत्वेन प्रतीयते । अविद्योपाधियोगेनतथेदमखिलं जगत् ॥ ११ ॥

যেনেকৈ উপাধিৰ কাৰণে আকাশ ভিন্ন ভিন্ন বুলি প্ৰত্যক্ষ হয়, তেনেকৈ অবিদ্যা-উপাধিৰ যোগে এই সমগ্ৰ জগত ভেদযুক্ত বুলি প্ৰতীয়মান হয়।

Verse 12

यथा हरिर्जगद्यापी तस्य शक्तिस्तथा मुने । दाहशक्तिर्यथांगारे स्वाश्रयं व्याप्य तिष्टति ॥ १२ ॥

হে মুনি! যেনেকৈ হৰি সমগ্ৰ জগতত ব্যাপ্ত, তেনেকৈ তেওঁৰ শক্তিও সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত। যেনেকৈ অঙ্গাৰত দাহশক্তি নিজৰ আশ্ৰয়ক ব্যাপি থাকে, তেনেকৈ সেই শক্তি নিজৰ অধিষ্ঠানত পূৰ্ণ হৈ থাকে।

Verse 13

उमेति केचिदाहुस्तां शक्तिं लक्ष्मीं तथा परे । भारतीत्यपरे चैनां गिरिजेत्यम्बिकेति च ॥ १३ ॥

কিছুমানে তেওঁক ‘উমা’ বুলি কয়; আন কিছুমানে ‘শক্তি’ আৰু কিছুমানে ‘লক্ষ্মী’ বুলি কয়। কিছুমানে ‘ভাৰতী’ নামে স্তৱ কৰে, আৰু আন কিছুমানে ‘গিৰিজা’ ‘অম্বিকা’ নামেও পূজে।

Verse 14

दुर्गेति भद्रकालीति चण्डी माहेश्वरीत्यपि । कौमारी वैष्णवी चेति वाराह्येन्द्री च शाम्भवी ॥ १४ ॥

তেওঁ ‘দুৰ্গা’, ‘ভদ্ৰকালী’, ‘চণ্ডী’ আৰু ‘মাহেশ্বৰী’ নামে স্তুত; ‘কৌমাৰী’ আৰু ‘বৈষ্ণৱী’ ৰূপেও; তদ্ৰূপ ‘ৱাৰাহী’, ‘ইন্দ্ৰী’ আৰু ‘শাম্ভৱী’ নামেও কীৰ্তিত।

Verse 15

ब्राह्मीति विद्याविद्येति मायेति च तथा परे । प्रकृतिश्च परा चेति वदन्ति परमर्षस्यः ॥ १५ ॥

কিছুমানে তেওঁক ‘ব্ৰাহ্মী’ বুলি কয়; কিছুমানে ‘বিদ্যা-অবিদ্যা’ বুলি কয়। তদুপৰি কিছুমানে ‘মায়া’ বুলি কয়; আৰু পৰম ঋষিসকলে তেওঁক ‘প্ৰকৃতি’ আৰু ‘পৰা’ শক্তি বুলিও বৰ্ণনা কৰে।

Verse 16

शेषशक्तिः परा विष्णोर्जगत्सर्गादिकारिणी । व्यक्ताव्यक्तस्वरुपेण जगह्याप्य व्यवस्थिता ॥ १६ ॥

তেওঁ বিষ্ণুৰ পৰম ‘শেষশক্তি’, যিয়ে জগতৰ সৃষ্টি আদি কাৰ্য সম্পাদন কৰে। তেওঁ ব্যক্ত-অব্যক্ত স্বৰূপে সমগ্ৰ জগতত সৰ্বত্ৰ ব্যাপি অৱস্থিত।

Verse 17

प्रकृतिश्चपुमांश्चैव कालश्चेति विधिस्थितिः । सृष्टिस्थितिविनाशानामेकः कारणतां गतः ॥ १७ ॥

প্ৰকৃতি, পুৰুষ আৰু কাল—এইদৰে বিধিৰ স্থিতি। সৃষ্টি, স্থিতি আৰু বিনাশৰ একমাত্ৰ কাৰণভূমি হিচাপে সেই এক পৰম তত্ত্বই প্ৰতিষ্ঠিত।

Verse 18

येनेदमखिलं जातं ब्रह्मरुपधरेण वै । तस्मात्परतरो देवो नित्यइत्यभिधीयते ॥ १८ ॥

যিজনে ব্ৰহ্মাৰূপ ধৰি এই সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰিলে, সেই দেৱেই ‘নিত্য’ বুলি কোৱা হয়; তেওঁৰ ওপৰত আন কোনো নাই।

Verse 19

रक्षां करोति यो देवो नित्य इत्यभिधीयते । रक्षां करोति यो देवो जगतां परतः पुमान् ॥ १९ ॥

যি দেৱে ৰক্ষা কৰে, তেওঁ ‘নিত্য’ বুলি অভিহিত; আৰু যি সকলো লোকৰ ৰক্ষক, তেওঁ পৰাত্পৰ পৰম পুৰুষ।

Verse 20

तस्मात्परतरं यत्तदव्ययं परमं पदम् ॥ २० ॥

সেয়ে, তাৰো ওপৰত আছে সেই—অব্যয় পৰম পদ, সৰ্বোচ্চ ধাম।

Verse 21

अक्षरो निर्गुणः शुद्धः परिपूर्णः सनातनः । यः परः कालपुपाख्यो योगिध्येयः परात्परः ॥ २१ ॥

তেওঁ অক্ষৰ, নিৰ্গুণ, শুদ্ধ, পৰিপূৰ্ণ, সনাতন; তেওঁ পৰম, ‘কালপু’ নামে প্ৰসিদ্ধ, যোগীৰ ধ্যানযোগ্য, পৰাত্পৰ।

Verse 22

परमात्मा परानन्दः सर्वोपाधिविवर्जितः । ज्ञानैकवेद्यः परमः सञ्चिदानन्दविग्रहः ॥ २२ ॥

পৰমাত্মা পৰমানন্দস্বৰূপ, সকলো উপাধিৰ পৰা বিমুক্ত; তেওঁ পৰম, কেৱল শুদ্ধ জ্ঞানদ্বাৰাই বেদ্য, আৰু তেওঁৰ স্বৰূপ সচ্চিদানন্দ।

Verse 23

योऽसौ शुद्धोऽपि परमो ह्यहंकारेण संयुतः । देहीति प्रोच्यते मूढैरहोऽज्ञानविडम्बनम् ॥ २३ ॥

যি পৰমাত্মা সদায় শুদ্ধ আৰু পৰাত্পৰ, তেওঁ অহংকাৰৰ সংযোগত মূঢ়সকলে ‘দেহী’ বুলি কয়; হায়, অজ্ঞানৰ কি ডাঙৰ বিদ্ৰূপ!

Verse 24

स देवः परमः शुद्धः सत्त्वदिगुणभेदतः । मूर्तित्रयं समापन्नः सृष्टिस्थित्यन्तकारणम् ॥ २४ ॥

সেই পৰম দেৱ সদায় শুদ্ধ; সত্ত্বাদি গুণভেদৰ দ্বাৰা তেওঁ ত্ৰিমূর্তি ৰূপ ধৰি সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ হয়।

Verse 25

योऽसौ ब्रह्मा जगत्कर्ता यन्नाभिकमलोद्भवः । स एवानन्दरुपात्मा तस्मान्नास्त्यपरो मुने ॥ २५ ॥

যি ব্রহ্মা জগতৰ কৰ্তা আৰু যাৰ জন্ম তেওঁৰ নাভি-কমলৰ পৰা, তেওঁৱেই প্ৰকৃততে আনন্দস্বৰূপ আত্মা; সেয়ে, হে মুনি, তেওঁৰ ওপৰত আন কোনো নাই।

Verse 26

अन्तर्यामी जगद्यापी सर्वसाक्षी निरञ्जनः । भिन्नाभिन्नस्वरुपेण स्थितो वै परमेश्वरः ॥ २६ ॥

পৰমেশ্বৰ অন্তৰ্যামী, জগতব্যাপী, সৰ্বসাক্ষী আৰু নিৰঞ্জন; তেওঁ ভিন্ন-অভিন্ন দুয়ো স্বৰূপে অৱস্থিত।

Verse 27

यस्य शक्तिर्महामाया जगद्विश्त्रम्भधारिणी । विश्वोत्पत्तेर्निदानत्वात्प्रकृतिः प्रोच्यते बुधैः ॥ २७ ॥

যাৰ শক্তি মহামায়া, যি জগতৰ বিস্তাৰ ধাৰণ কৰে; বিশ্বোৎপত্তিৰ কাৰণ হোৱাৰ বাবে জ্ঞানীসকলে তাক ‘প্ৰকৃতি’ বুলি কয়।

Verse 28

आदिसर्गे महाविष्णोर्लोकान्कर्त्तुं समुद्यतः । प्रकृतिः पुरुषश्चेति कालश्चेति त्रिधा भवेत् ॥ २८ ॥

আদি-সৃষ্টিত মহাবিষ্ণু যেতিয়া লোকসমূহ সৃষ্টিৰ বাবে উদ্যত হন, তেতিয়া সৃষ্টিক্ৰম ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হয়—প্ৰকৃতি, পুৰুষ আৰু কাল।

Verse 29

पश्यन्ति भावितात्मानो यं ब्रह्मत्यभिसंज्ञितम् । शुद्धं यत्परमं धाम तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २९ ॥

ভাবিত-আত্মা আৰু শুদ্ধচিত্ত সাধকে যাক ‘ব্ৰহ্ম’ বুলি অভিসংজ্ঞা কৰে তাক দৰ্শন কৰে; সেই নিৰ্মল পৰম ধামেই বিষ্ণুৰ পৰম পদ।

Verse 30

एवं शुद्धोऽक्षरोऽनन्तः कालरुपी महेश्वरः । गुणरुपीगुणाधारोजगतामादिकृद्विभुः ॥ ३० ॥

এইদৰে তেওঁ শুদ্ধ, অক্ষয় (অক্ষৰ) আৰু অনন্ত—কালৰূপী মহেশ্বৰ; তেওঁ গুণস্বৰূপ আৰু গুণাধাৰ, আৰু জগতৰ আদিকৰ্তা সৰ্বব্যাপী বিভু।

Verse 31

प्रकृतिः क्षोभमापन्ना पुरुषाख्ये जगद्गुरौ । महान्प्रादुरभूद्धुद्धिस्ततोऽहं समवर्त्तत ॥ ३१ ॥

জগদ্গুৰু ‘পুৰুষ’ৰ সান্নিধ্যত প্ৰকৃতি ক্ষোভিত হ’লে ‘মহৎ’ প্ৰাদুৰ্ভূত হয়; তাৰ পৰা বুদ্ধি, আৰু বুদ্ধিৰ পৰা ‘অহং’—অহংকাৰ—উদ্ভৱ হয়।

Verse 32

अहंकाराश्च सूक्ष्माणि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तन्मात्रेभ्यो हि जातानि भूतानि जगतः कृते ॥ ३२ ॥

অহংকাৰৰ পৰা সূক্ষ্ম তত্ত্ব—তন্মাত্ৰা আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ—উৎপন্ন হয়; আৰু সেই তন্মাত্ৰাৰ পৰাই জগত গঠনৰ বাবে ভূত (মহাভূত) জন্মে।

Verse 33

आकाशवाय्वग्रिजलभूमयोऽब्जभवात्मज । यथाक्रमं कारणतामेकैकस्योपयान्ति च ॥ ३३ ॥

হে পদ্মজ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ! আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী—যথাক্ৰমে প্ৰতিটোৱে পৰৱৰ্তীৰ কাৰণত্ব লাভ কৰে।

Verse 34

ततो ब्रह्या जगद्धाता तामसानसृजत्प्रभुः । तिर्यग्योनिगताञ्जन्तून्पशुपक्षिमृगादिकान् ॥ ३४ ॥

তাৰপিছত জগদ্ধাতা প্ৰভু ব্ৰহ্মাই তামস স্বভাৱৰ সৃষ্টিকৰ্ম কৰিলে—তিৰ্যক্-যোনিত জন্ম লোৱা পশু, পক্ষী, মৃগ আদি জীৱ।

Verse 35

तमप्यसाधकं मत्वा देवसर्गं सनातनात् । ततोवैमानुषं सर्गं कल्पयामास पव्मजः ॥ ३५ ॥

সেই সনাতন দেৱসৰ্গকো নিজৰ উদ্দেশ্যসিদ্ধিৰ বাবে অপৰ্যাপ্ত বুলি ভাবি, পদ্মজ ব্ৰহ্মাই তেতিয়া মানৱসৰ্গ কল্পনা কৰিলে।

Verse 36

ततो दक्षादिकान्पुत्रान्सृष्टिसाधनतत्परान् । एभिः पुत्रैरिदं व्याप्तं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३६ ॥

তাৰপিছত তেওঁ দক্ষ আদি পুত্ৰসকলক সৃষ্টি কৰিলে, যিসকল সৃষ্টিকাৰ্য সাধনত তৎপৰ আছিল। এই পুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা দেৱ, অসুৰ আৰু মানৱসহ এই জগত ব্যাপ্ত হ’ল।

Verse 37

भुर्भुवश्च तथा स्वश्च महश्वैव जनस्तथा । तपश्च सत्यमित्येवं लोकाः सत्योपरि स्थिताः ॥ ३७ ॥

ভূঃ, ভুবঃ, স্বঃ, মহঃ, জনঃ, তপঃ আৰু সত্য—এইদৰে লোকসমূহ ক্ৰমে একেটাৰ ওপৰত আনটো স্থিত; সৰ্বোচ্চে সত্যলোক।

Verse 38

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् । महातलं च विप्रेन्द्र ततोऽधच्च रसातलम् ॥ ३८ ॥

অতল, বিতল, সুতল আৰু তালাতল; লগতে মহাতলও—হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ—ইয়াৰ তলত ৰসাতল অৱস্থিত।

Verse 39

पातालं चेति सप्तैव पातालानि क्रमादधः । एष सर्वेषु लोकेषु लोकनाथांश्च सृष्टवान् ॥ ३९ ॥

আৰু তলত ক্ৰমে পাতাল আদি সাতটা পাতাললোক আছে। এই সকলো লোকত ভগৱানে তেওঁলোকৰ-তেওঁলোকৰ লোকনাথসকলকো সৃষ্টি কৰিছে।

Verse 40

कुलाचलान्नदीश्चासौ तत्तल्लोकनिवासिनाम् । वर्त्तनादीनि सर्वाणि यथायोग्यंमकल्पयत् ॥ ४० ॥

তেওঁ পৰ্বতশ্ৰেণী আৰু নদীবোৰো স্থাপন কৰিলে; আৰু প্ৰতিটো লোকৰ বাসিন্দাসকলৰ বাবে আচার-ব্যৱহাৰ আৰু জীৱনপদ্ধতি সকলো যথাযথভাৱে বিধান কৰিলে।

Verse 41

भूतले मध्यगो मेरुः सर्वदेवसमाश्रयः । लोकालोकश्च भूम्यन्ते तन्मध्ये सत्प सागराः ॥ ४१ ॥

ভূমিৰ মধ্যভাগত মেৰু পৰ্বত আছে, যি সকলো দেৱতাৰ আশ্ৰয়। ভূমিৰ সীমান্তত লোকালোক পৰ্বত; আৰু তাৰ ভিতৰত সাতটা সাগৰ আছে।

Verse 42

द्वीपाश्च सप्त विप्रेन्द्र द्वीपे कुलाचलाः । बाह्या नद्यश्च विख्याता जनाश्चामरसन्निभाः ॥ ४२ ॥

হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ, সাতটা দ্বীপ আছে; আৰু প্ৰতিটো দ্বীপত তাৰ কুলাচল পৰ্বতসমূহ আছে। প্ৰসিদ্ধ বাহ্য নদীবোৰো আছে, আৰু তাতৰ জনসাধাৰণ অমৰসদৃশ দীপ্তিমান বুলি কোৱা হয়।

Verse 43

जम्बूप्लक्षाभिधानौ च शाल्मलश्च कुशस्तथा । क्रौञ्चशाकौ पुष्करश्च ते सर्वे देवभूमयः ॥ ४३ ॥

জম্বূদ্বীপ, প্লক্ষ নামে খ্যাত দ্বীপ, লগতে শাল্মল আৰু কুশ; তদুপৰি ক্রৌঞ্চ, শাক আৰু পুষ্কৰ—এই সকলো দেৱভূমি।

Verse 44

एते द्वीपाः समुद्रैस्तु सत्पसत्पभिरावृताः । लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिक्षीरजलैः समम् ॥ ४४ ॥

এই সকলো দ্বীপ সাগৰেৰে আৱৃত; ক্ৰমে সেই সাগৰ লৱণজল, ইক্ষুৰস, সুৰা, ঘৃত, দধি আৰু ক্ষীৰজলৰ।

Verse 45

एते द्वीपाः समुद्राश्च पूर्वस्मादुत्तशेत्तराः । ज्ञेया द्विगुणविस्तरा लोकालोकाञ्च पर्वतात् ॥ ४५ ॥

এই দ্বীপ আৰু সাগৰসমূহ প্ৰতিটো আগৰটোৰ তুলনাত ক্ৰমে ডাঙৰ; দ্বিগুণ বিস্তৃত বুলি জ্ঞেয়, লোকালোক পৰ্বতলৈকে বিস্তাৰিত।

Verse 46

क्षारोदधेरुपत्तरं यद्धि माद्रेश्चैव दक्षिणाम् । ज्ञेयं तद्भारतं वर्षं सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ४६ ॥

ক্ষাৰ সাগৰৰ উত্তৰে আৰু মাদ্ৰ পৰ্বতৰ দক্ষিণে যি অঞ্চল, সেয়াই ভাৰতবৰ্ষ; ই সকলো কৰ্মৰ ফল প্ৰদানকাৰী।

Verse 47

अत्र कर्माणि कुर्वन्ति त्रिविधानि तु नारद । तत्फलं भुज्यते चैव भोगभूमिष्वनुक्रमात् ॥ ४७ ॥

ইয়াত, হে নাৰদ, জীৱসকলে ত্ৰিবিধ কৰ্ম কৰে; আৰু সেই কৰ্মফল ক্ৰমে ভোগভূমিসমূহত ভোগ কৰা হয়।

Verse 48

भारते तु कृतं कर्म शुभं वाशुभमेव च । तत्फलं क्षयि विप्रेन्द्र भुज्यतेऽन्यत्रजन्तुभिः ॥ ४८ ॥

হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! ভাৰতভূমিত কৰা কৰ্ম—শুভ হওক বা অশুভ—তাৰ ফল ক্ষয়শীল; দেহত্যাগৰ পাছত অন্য লোকত জীৱে সেই ফল ভোগ কৰে।

Verse 49

अद्यापि देवा इच्छन्ति जन्म भारतभूतले । संचितं सुमहत्पुण्यमक्षय्यममलं शुभम् ॥ ४९ ॥

আজিও দেৱতাসকলে ভাৰতভূতলত জন্ম ল’বলৈ ইচ্ছা কৰে; কিয়নো তাত অতি মহান পুণ্য সঞ্চিত হয়—অক্ষয়, অমল আৰু শুভ।

Verse 50

कदा लभामहे जन्म वर्षभारतभूमिषु । कदा पुण्येन महता यास्याम परमं पदम् ॥ ५० ॥

কেতিয়া আমি ভাৰতবৰ্ষৰ ভূমিত জন্ম লাভ কৰিম? কেতিয়া মহান পুণ্যৰ দ্বাৰা পৰম পদলৈ গমন কৰিম?

Verse 51

दानैर्वाविविधैर्यज्ञैस्तपोभिर्वाथवा हरिम् । जगदीशंसमेष्यामो नित्यानन्दमनामयम् ॥ ५१ ॥

বিভিন্ন দান, যজ্ঞ অথবা তপস্যাৰ দ্বাৰা—আমি জগদীশ হৰিক লাভ কৰিম; তেওঁ নিত্য আনন্দময় আৰু নিৰাময়।

Verse 52

यो भारतभुवं प्राप्य विष्णुपूजापरो भवेत् । न तस्य सदृशोऽन्योऽस्ति त्रिषु लोकेषु नारद ॥ ५२ ॥

হে নাৰদ! যি ভাৰতভূমিত জন্ম লৈ বিষ্ণুপূজাত পৰায়ণ হয়, ত্ৰিলোকত তাৰ সমান আন কোনো নাই।

Verse 53

हरिकीर्तनशीलो वा तद्भक्तानां प्रियोऽपि वा । शुक्षषुर्वापि महतः सवेद्यो दिविजैरपि ॥ ५३ ॥

যি হৰিৰ নাম-গৌৰৱ কীৰ্তনত ৰত, বা হৰি-ভক্তসকলৰ প্ৰিয়—সেয়া বাহিৰে কৃশ আৰু ক্ষীণ দেখালেও মহাত্মা; দেৱতাসকলেও তাক জানি পূজা কৰে।

Verse 54

हरिपूजारतो नित्यं भक्तः पूजास्तोऽषि वा । भक्तोच्छिष्टान्नसेवी च याति विष्णोः परं पदम् ॥ ५४ ॥

যি ভক্ত নিত্য হৰিপূজাত ৰত থাকে—অথবা ভক্তিভাৱে পূজাত কেৱল উপস্থিত থাকে—আৰু ভক্তসকলৰ উচ্ছিষ্ট অন্ন (প্ৰসাদ) গ্ৰহণ কৰে, সি বিষ্ণুৰ পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 55

नारायणेति कृष्णेति वासुदेवेति यो वदेत् । अहिंसादिपरः शन्तः सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ५५ ॥

যি “নাৰায়ণ”, “কৃষ্ণ” আৰু “বাসুদেৱ” নাম উচ্চাৰে, আৰু অহিংসা আদি গুণত স্থিত হৈ শান্ত থাকে—সিও শ্ৰেষ্ঠ দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা বন্দনীয়।

Verse 56

शिवेति नीलकण्ठेति शङ्करेतिच यः स्मरेत् । सर्वभूतहितो नित्यं सोऽभ्यर्च्यो दिविजैः स्मृतः ॥ ५६ ॥

যি “শিৱ”, “নীলকণ্ঠ” আৰু “শংকৰ” নামে (প্ৰভুক) স্মৰণ কৰে, সি নিত্য সৰ্বভূতৰ হিতত ৰত হয়; তেনে জন দেৱতাসকলৰ দ্বাৰাও পূজ্য বুলি স্মৃত।

Verse 57

गुरुभक्तः शिवध्यानी स्वाश्रमाचारतत्परः । अनसूयुःशुचिर्दक्षो यः सोऽप्यर्च्यःसुरेश्वरैः ॥ ५७ ॥

যি গুৰুভক্ত, শিৱধ্যানী, নিজৰ আশ্ৰম-আচাৰত তৎপৰ, অসূয়াৰহিত, শুচি আৰু দক্ষ—সেয়া দেৱেশ্বৰসকলৰ দ্বাৰাও পূজ্য।

Verse 58

ब्राह्यणानां हितकरः श्रध्दावान्वर्णधर्मयोः । वेदवादरतो नित्यं स ज्ञेयः पङ्किपावनः ॥ ५८ ॥

যি ব্ৰাহ্মণসকলৰ হিতত নিয়োজিত, বৰ্ণধৰ্মত শ্ৰদ্ধাৱান আৰু নিত্য বেদ-আলোচনা তথা অধ্যয়নত ৰত—সেইজন পংক্তি-পাৱন বুলি জ্ঞেয়।

Verse 59

अभेददर्शी देवेशे नारायणशिवात्मके । सर्वं यो ब्रह्मण नित्यमस्मदादिषु का कथा ॥ ५९ ॥

যি দেবেশত—নাৰায়ণ-শিৱাত্মক স্বৰূপত—ভেদ নেদেখে আৰু নিত্য সকলোকে ব্ৰহ্মৰূপে দৰ্শন কৰে, তাৰ বাবে আমাৰ দৰে জীৱত ভেদ-কথা কিয়?

Verse 60

गोषु क्षान्तो ब्रह्मचारी परनिंदाविवर्जितः । अपरिग्रहशी लश्च देवपूज्यः स नारद ॥ ६० ॥

হে নাৰদ! যি গোৰ বিষয়ে ক্ষমাশীল, ব্ৰহ্মচৰ্য পালনকাৰী, পৰনিন্দা-বর্জিত, অপৰিগ্ৰহী আৰু দেৱপূজাত ৰত—সেইজনেই পূজনীয়।

Verse 61

स्तेयादिदोषविमुखः कृतज्ञः सत्यवाक् शुचिः । परोपकारनिरतः पूजनीयः सुरासुरैः ॥ ६१ ॥

যি চৌৰ্য আদি দোষৰ পৰা বিমুখ, কৃতজ্ঞ, সত্যভাষী আৰু শুচি, লগতে পৰোপকাৰত নিৰত—সেইজন সুৰ-অসুৰ উভয়ৰ দ্বাৰাও পূজনীয় হয়।

Verse 62

वेदार्थश्रवणे बुद्धिः पुराणश्रवणे तथा । सत्संगेऽपि च यस्यास्ति सोऽपि वन्द्यः सुरोत्तमैः ॥ ६२ ॥

যাৰ বেদাৰ্থ-শ্ৰৱণত বিবেকবুদ্ধি আছে, পুৰাণ-শ্ৰৱণতো তেনেকৈ ৰুচি আছে, আৰু সৎসঙ্গতো স্থিৰতা আছে—সেয়ো দেৱোত্তমসকলৰ দ্বাৰা বন্দনীয়।

Verse 63

एवमादीन्यनेकानि कर्माणि श्रद्धयान्वितः । करोति भारते वर्षे संबन्धोऽस्माभिरेव च ॥ ६३ ॥

এইদৰে শ্ৰদ্ধাযুক্ত মানুহে ভাৰতবৰ্ষত নানা কৰ্ম আৰু বিধি পালন কৰে; আৰু তাৰ সত্য সংযোগ কেৱল আমাৰ সৈতে—গুৰু-পরম্পৰাৰ দ্বাৰা—স্থাপিত হয়।

Verse 64

एतेष्वन्यतमो विप्रमात्मानं नारभेत्तु यः । स एव दुष्कृतिर्मूढो नास्त्यन्योऽस्मादचेतनः ॥ ६४ ॥

হে বিপ্ৰ! এইবোৰৰ মাজত কোনো এটা পথতো যি নিজকে প্ৰবৃত্ত নকৰে, সেয়াই সঁচাকৈ দুষ্কৰ্মী আৰু মোহিত; তাৰ চেয়ে অধিক অচেতন আন কোনো নাই।

Verse 65

संप्राप्य भारते जन्म सत्कर्म सुपराङ्मुखः । पीयूषकलशं सुक्त्वा विषभाण्डमुपाश्रितः ॥ ६५ ॥

ভাৰতত জন্ম পাই যি সৎকৰ্মৰ পৰা মুখ ঘূৰায়, সি যেন অমৃতৰ কলহ ত্যাগ কৰি বিষৰ পাত্ৰ আশ্ৰয় কৰে।

Verse 66

श्रुतिस्मृत्युदितैर्द्धर्मैर्नात्मानं पावयेत्तु यः । स एवात्मविधाती स्यात्पापिनामग्रणीर्मुने ॥ ६६ ॥

শ্ৰুতি-স্মৃতিত কোৱা ধৰ্মেৰে যি নিজকে পবিত্ৰ নকৰে, সেয়াই, হে মুনি, আত্মবিধ্বংসী আৰু পাপীৰ মাজত অগ্ৰগণ্য।

Verse 67

कर्मभूमिं समासाद्य यो न धर्मं समाचरेत् । स च सर्वाधमः प्रोक्तो वेदविद्भिर्मुनीश्वर ॥ ६७ ॥

হে মুনীশ্বৰ! কৰ্মভূমি লাভ কৰিও যি ধৰ্ম আচৰণ নকৰে, তাক বেদবিদ ঋষিসকলে সৰ্বাধম বুলি কৈছে।

Verse 68

शुभं कर्म समुत्सृज्य दुष्कर्माणि करोति यः । कामधेनुं परित्यज्य अर्कक्षीरं सं मार्गति ॥ ६८ ॥

যি শুভ কৰ্ম ত্যাগ কৰি দুষ্কৰ্ম কৰে, সি যেন কামধেনুক পৰিত্যাগ কৰি অর্কগছৰ দুধসদৃশ ৰস বিচাৰে।

Verse 69

एवं भारतभूभागं प्रशंसन्ति दिवौकसः । ब्रह्माद्या अपि विप्रेन्द्र स्वभोगक्षयभीरवः ॥ ६९ ॥

এইদৰে স্বৰ্গবাসীসকলে ভাৰতভূমিৰ প্ৰশংসা কৰে। হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, ব্ৰহ্মা আদি দেবতাসকলেও নিজৰ ভোগ ক্ষয় হ’ব বুলি ভয় কৰি একে স্তৱ কৰে।

Verse 70

तस्मात्पुण्यतमं ज्ञेयं भारतं वर्षमुत्तमम् । देवानां दुर्लभं वापि सर्वकर्मफलप्रदम् ॥ ७० ॥

সেয়েহে ভাৰতবৰ্ষক সৰ্বোত্তম আৰু পৰম পুণ্যতম বুলি জানিবা; ই দেবতাসকলৰ বাবেও দুর্লভ আৰু সকলো কৰ্মৰ ফল দান কৰে।

Verse 71

अस्मिन्पुण्ये च भूभागे यस्तु सत्कर्मसूद्यतः । न तस्य सदृशं कश्चित्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७१ ॥

এই পুণ্য ভূভাগত যি সৎকৰ্মত আন্তৰিকভাৱে উদ্যমী, ত্ৰিলোকত তাৰ সমান কোনো নাই।

Verse 72

अस्मिञ्जातो नरो यस्तु स्वंकर्मक्षपणोद्यतः । नररुपपरिच्छन्नः स हरिर्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥

যি এই ভূমিত মানুহৰূপে জন্ম লৈ নিজৰ কৰ্মফল ক্ষয় কৰিবলৈ উদ্যমী হয়, সি মানুহৰূপে আৱৃত হৰিয়েই; ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 73

परं लोकफलं प्रेप्सुः किर्यात्कर्माण्यतन्द्रितः । निवेद्य हरये भक्त्या तत्फलं ह्यक्षयं स्मृतम् ॥ ७३ ॥

যি পৰলোকৰ পৰম ফল বিচাৰে, সি অলসতা ত্যাগ কৰি কৰ্তব্যকৰ্ম কৰে। আৰু সেই ফল ভক্তিৰে হৰিক নিবেদন কৰিলে সেয়া অক্ষয় বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।

Verse 74

विरागी चेत्कर्मफलेष्वपि किंचित्र कारयेत् । अर्पयेत्सुकृतं कर्म प्रीयतामितिं मे हरिः ॥ ७४ ॥

বৈৰাগী হলেও যদি কৰ্মফলৰ দৃষ্টিৰে কিবা কাম কৰোৱায়, তেন্তে সেই সুকৃত কৰ্ম হৰিক অৰ্পণ কৰি ক’ব—“মোৰ হৰি প্ৰসন্ন হওক।”

Verse 75

आब्रह्यभुवनाल्लोकाः पुनरुत्पत्तिदायकाः । फलागृध्नुः कर्मणां तत्प्रात्प्रोति परमं पदम् ॥ ७५ ॥

ব্ৰহ্মলোকলৈকে সকলো লোক পুনৰ্জন্মৰ কাৰণ। কিন্তু যি কৰ্মফলৰ লোভ নকৰে, সি পৰম পদ লাভ কৰে।

Verse 76

वेदोदितानि कर्माणि कुर्यादीश्वरतुष्टये । यथाश्रमं त्यक्तुकामः प्रान्पोति पदमव्ययम् ॥ ७६ ॥

ঈশ্বৰৰ তুষ্টিৰ বাবে বেদোক্ত কৰ্ম কৰিব লাগে। আৰু নিজৰ আশ্ৰম অনুসাৰে, ত্যাগৰ ইচ্ছা হলে সি অব্যয় পদ লাভ কৰে।

Verse 77

निष्कामो वा सकामो वा कुर्यात्कर्म यथाविधि । स्वाश्रमाचारशून्यश्च पतितः प्रोच्यते बुधैः ॥ ७७ ॥

নিষ্কাম হওক বা সকাম, বিধি অনুসাৰে কৰ্ম কৰা উচিত। কিন্তু যি নিজৰ আশ্ৰম-আচাৰশূন্য, জ্ঞানীসকলে তাক পতিত বুলি কয়।

Verse 78

सदाचारपरो विप्रो वर्द्धते ब्रह्मतेजसा । तस्य विष्णुश्च तुष्टः स्याद्भक्तियुक्तस्य नारद ॥ ७८ ॥

সদাচাৰত নিবিষ্ট ব্ৰাহ্মণ ব্রহ্মতেজে বিকশিত হয়; ভক্তিযুক্ত তেনে জনৰ প্ৰতি বিষ্ণু প্ৰসন্ন হন, হে নাৰদ।

Verse 79

भारते जन्म संप्राप्य नात्मानं तारयेतु यः । पच्यते निरये धोरे स त्वाचन्द्रार्कतारकम् ॥ ७९ ॥

ভাৰতত জন্ম পাইও যিয়ে নিজৰ আত্মাক তৰাবলৈ চেষ্টা নকৰে, সি চন্দ্ৰ-সূৰ্য-তাৰা থকা পৰ্যন্ত ভয়ংকৰ নৰকত দগ্ধ হয়।

Verse 80

वासदेवपरो धर्मो वासुदेवपरं तपः । वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरा गतिः ॥ ८० ॥

ধৰ্ম বাসুদেৱ-পরায়ণ, তপস্যা বাসুদেৱ-পরায়ণ; জ্ঞান বাসুদেৱ-পরায়ণ, আৰু পৰম গতি বাসুদেৱেই।

Verse 81

वासुदेवात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं तस्मादन्यन्न विद्यते ॥ ८१ ॥

এই সমগ্ৰ জগত—স্থাবৰ আৰু জঙ্গম—বাসুদেৱ-স্বৰূপ; ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈকে, তেখেতৰ বাহিৰে একো নাই।

Verse 82

स एव धाता त्रिपुरान्तकश्च स एव देवासुरयज्ञरुपः । स एवब्रह्माण्डमिदं ततोऽन्यन्न किंचिदस्ति व्यतिरिक्तरुपम् ॥ ८२ ॥

তেওঁ একাই ধাতা (সৃষ্টিকৰ্তা), তেওঁ একাই ত্ৰিপুৰান্তক; তেওঁ একাই দেৱ-অসুৰৰ যজ্ঞৰ স্বৰূপ। তেওঁ একাই এই সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড; তেখেতৰ বাহিৰে পৃথক ৰূপে একো নাই।

Verse 83

यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मादणीयान्नतथा महीयान् । व्यात्पं हि तेनेदमिदं विचित्रं तं देवदेवं प्रणमेत्समीङ्यम् ॥ ८३ ॥

যাৰ ওপৰত একো নাই, আৰু যাৰ পৰা পৃথকো একো নাই; তেওঁ অণুতকৈও সূক্ষ্ম, আৰু কেৱল আকাৰত মহান নহয়। তেওঁৰ দ্বাৰাই এই বিচিত্ৰ জগত সৰ্বত্ৰ ব্যাপ্ত; সেই দেবদেব, আৰাধ্য প্ৰভুক প্ৰণাম কৰা উচিত।

Verse 84

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे सृष्टिभरतखण्डप्राशस्त्यभूगोलानां वर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগৰ প্ৰথম পাদত ‘সৃষ্টি-বৰ্ণনা, ভাৰতখণ্ড-প্ৰাশস্ত্য আৰু ভূগোল-বৰ্ণনা’ নামৰ তৃতীয় অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।